Odleżyny: Materace zmiennociśnieniowe i częsta zmiana pozycji – profilaktyka.

W opiece paliatywnej nad pacjentką z zaawansowanym rakiem piersi, która większość czasu spędza w łóżku, odleżyny są cichym i bezwzględnym wrogiem. Pojawiają się szybciej, niż myślisz – czasem wystarczy kilka godzin bezruchu na zawilgoconym prześcieradle.

Odleżyna to nie tylko „rana na skórze”. To głęboka martwica tkanek spowodowana niedokrwieniem, która sprawia ogromny ból i może prowadzić do groźnych infekcji (sepsy). Waszym priorytetem jest niedopuszczenie do ich powstania, bo leczenie w tym stadium jest bardzo trudne.

Oto Wasza „Tarcza Ochronna”: Sprzęt, Technika i Obserwacja.

Dlaczego one powstają? (Mechanizm ucisku)

Wyobraź sobie wąż ogrodowy, na którym stoisz. Woda przestaje płynąć. To samo dzieje się w ciele:

1. Ucisk: Gdy kość (np. krzyżowa, pięta, biodro) naciska na materac, naczynia krwionośne w skórze zostają ściśnięte.
2. Niedokrwienie: Krew z tlenem nie dopływa do tkanek.
3. Śmierć komórek: Już po 2-3 godzinach ciągłego ucisku tkanka zaczyna obumierać.

W raku piersi ryzyko jest podwójne, bo kacheksja (wychudzenie) sprawia, że znika naturalna „poduszka” z tłuszczu i mięśni, a kości wystają bardziej, wbijając się w skórę.

Krok 1: Materac Zmiennociśnieniowy (To konieczność, nie luksus)

Zwykły materac, nawet najwygodniejszy, nie wystarczy dla osoby leżącej całą dobę. Potrzebujecie materaca przeciwodleżynowego (pneumatycznego) z pompą.

• Jak to działa? Materac składa się z komór wypełnionych powietrzem. Pompa cyklicznie (np. co 10 minut) pompuje jedne komory, a spuszcza powietrze z innych. Dzięki temu ciało pacjentki nigdy nie jest uciskane w tym samym miejscu przez długi czas. To „sztuczny ruch” dla osoby nieruchomej.
• Jaki wybrać?
  • Bąbelkowy: Dla osób lżejszych, leżących krótko.
  • Rurowy (Wałkowy): Zdecydowanie lepszy dla pacjentów paliatywnych i leżących długotrwale. Jest wyższy, stabilniejszy i lepiej odciąża kości.
• Refundacja: W Polsce NFZ refunduje te materace (kod P.117). Lekarz POZ, onkolog lub pielęgniarka może wystawić zlecenie. Wtedy koszt dla rodziny jest minimalny.

Krok 2: Zmiana pozycji (Zasada Zegara)

Nawet najlepszy materac nie zwalnia z obowiązku obracania chorego. To klucz do sukcesu. Złoty standard: Zmiana pozycji co 2-3 godziny (w nocy, jeśli materac jest wysokiej klasy, można ten czas nieco wydłużyć do 4h, by nie budzić chorej).

Technika „Na 30 stopni”: Nie kładź pacjentki idealnie na boku (kąt 90 stopni), bo wtedy cały ciężar spoczywa na krętarzu (biodrze), co sprzyja odleżynom w tym miejscu.

• Podkładaj poduszki lub kliny pod plecy tak, by ciało było odchylone tylko o ok. 30 stopni od poziomu. To najbezpieczniejsza pozycja.

UWAGA – Przerzuty do kości: Jeśli pacjentka ma przerzuty do kręgosłupa lub żeber, nie wolno jej ciągnąć ani szarpać podczas przesuwania! Tarcie niszczy skórę, a szarpnięcie grozi złamaniem patologicznym.

• Używajcie ślizgów (specjalnych mat) lub po prostu podkładu chłonnego, by „przesunąć” chorą po łóżku, zamiast ciągnąć ją za ręce czy nogi.

Krok 3: Pielęgnacja skóry (Czego NIE robić?)

Skóra pacjentki onkologicznej jest cienka jak pergamin (często przez sterydy). Łatwo ją uszkodzić.

1. Test Palca: Codziennie oglądaj kość krzyżową i pięty. Jeśli widzisz czerwoną plamę – uciśnij ją palcem.
   • Jeśli zblednie: Uff, to tylko przekrwienie. Zmień pozycję!
   • Jeśli NIE zblednie: To I stopień odleżyny. Alarm! Miejsce to musi być bezwzględnie odciążone (nie wolno na nim leżeć/siedzieć).
2. Zakaz masażu: Nigdy nie masuj mocno zaczerwienionego miejsca! Tarcie tylko pogłębi uszkodzenie delikatnych naczyń.
3. Wilgoć to wróg: Mocz i pot macerują skórę (jak dłonie po długiej kąpieli), czyniąc ją podatną na rany. Używaj dobrych pieluchomajtek i kremów barierowych (z tlenkiem cynku lub argininą), ale nakładaj je cieniutką warstwą, by skóra oddychała.

Obszary krytyczne („Punkty nacisku”)

Sprawdzaj te miejsca przy każdym myciu:

• Kość krzyżowa i ogonowa (nad pośladkami).
• Pięty (często pomijane! Podkładaj wałek pod łydki, by pięty „wisiały” w powietrzu).
• Biodra (krętarze).
• Łopatki i tył głowy.
• Uszy (jeśli pacjentka leży na boku, rurka od tlenu może odleżeć ucho).

W pigułce – co musisz zapamiętać?

• Materac: Jeśli chora nie wstaje do toalety – załatw materac rurowy na wczoraj (wniosek do NFZ).
• Ruch: Obracaj chorą co 2-3 godziny, używając poduszek do stabilizacji.
• Pięty: Muszą „wisieć” w powietrzu (wałek pod łydki).
• Białko: Odleżyny nie goją się bez białka. Jeśli to możliwe, podawaj Nutridrinki wysokobiałkowe (np. Protein).
• Nie masuj: Czerwonych plam nie rozcieramy, tylko odciążamy.

Co teraz? Podejdź do łóżka i wykonaj test palca na kości krzyżowej pacjentki. Jeśli skóra jest zaczerwieniona i nie blednie pod uciskiem – natychmiast ułóż ją w innej pozycji i skontaktuj się z pielęgniarką opieki paliatywnej (hospicjum domowego), by wdrożyć odpowiednie opatrunki specjalistyczne.