W pigułce
- Mdłości to odruch obronny na podane leki, a nie objaw braku ich skuteczności.
- Leki osłonowe przyjmuje się przed rozpoczęciem wlewu, co nieraz pozwala uniknąć wymiotów.
- Chłodne posiłki o neutralnym zapachu, jedzone w bardzo małych porcjach, są łatwiej tolerowane przez przewód pokarmowy.
- Część badań potwierdza skuteczność imbiru w łagodzeniu nudności.
- Brak możliwości przyswajania płynów przez 24 godziny to wskazanie do szybkiego kontaktu z lekarzem lub oddziałem onkologicznym.
Dlaczego chemia wywołuje mdłości?
Zapach ulubionej kawy lub dźwięk otwieranej lodówki wywołuje nagłą falę silnych mdłości. Problemy żołądkowe to codzienność wielu osób w trakcie systemowego leczenia onkologicznego. Współczesna medycyna dysponuje narzędziami, które pozwalają złagodzić te dolegliwości.
Kiedy leki onkologiczne trafiają do krwiobiegu, organizm często traktuje je jako zagrożenie. W tym procesie biorą udział neuroprzekaźniki, główne serotonina i substancja P. Są to chemiczni posłańcy, którzy przenoszą informację o zagrożeniu. W naszym mózgu znajduje się ośrodek wymiotny, który wykrywając obecność niebezpiecznej substancji – reaguje – wysyła sygnał do żołądka, by jak najszybciej pozbyć się intruza. Nowoczesne leki przeciwwymiotne są blokadą dla neuroprzekaźników, zamykając im drogę do ośrodka w mózgu. Dzięki temu układ nerwowy się uspokaja, a alarm milknie.
Znaczna część pacjentów obawia się, że mdłości oznaczają złe działanie chemioterapii, że organizm odrzuca leczenie. W rzeczywistości jest to naturalny, odruch obronny ciała. Nie ma on żadnego związku ze skutecznością terapii.
Różne twarze tego samego problemu
Nudności po chemioterapii rzadko przebiegają tak samo u wszystkich pacjentów. Medycyna dzieli je na trzy główne typy. Pierwszy rodzaj to nudności ostre. Pojawiają się one zazwyczaj w ciągu pierwszych 24 godzin od podania kroplówki. Drugi typ określany jest jako opóźniony. Ten rodzaj potrafi zaskoczyć pacjenta nawet po dwóch lub trzech dniach od podania leku. Zdarza się też trzeci rodzaj, zwany nudnościami wyprzedzającymi. Pojawiają się one na samą myśl o wizycie w szpitalu. Czasem wywołuje je nawet zapach środków dezynfekcyjnych w przychodni. Jest to wyuczony odruch. Nasz mózg podświadomie łączy konkretne miejsce z nieprzyjemnym doświadczeniem.
Nowoczesna profilaktyka przeciwwymiotna
Współczesna onkologia stawia na zapobieganie problemom. Dobrze dobrana profilaktyka przeciwwymiotna potrafi zapobiec wymiotom u wielu pacjentów. Wytyczne zalecają dobór leków przeciwwymiotnych, do ryzyka wymiotów związanego z konkretnym leczeniem. Przy schematach o wysokim ryzyku, stosuje się profilaktykę przed podaniem chemioterapii, często łącząc kilka leków działających na różne drogi powstawania nudności.
Nudności bywają trudniejsze do pełnego opanowania. W szpitalach stosuje się obecnie nowoczesne grupy leków, między innymi inhibitory receptora NK1 oraz popularne setrony. Blokują one różne ścieżki powstawania nudności w obrębie mózgu i jelit. Zgłaszanie nawet epizodu mdłości, lekarzowi prowadzącemu, pozwala odpowiednio modyfikować postępowanie przed kolejnym cyklem chemii.
Odpowiednia dieta i temperatura posiłków
Ciepłe potrawy parują, uwalniając intensywne zapachy, które łatwo drażnią wrażliwy w tym czasie węch. Wielu pacjentom pomaga zmiana temperatury dań. Chłodne jedzenie jest zazwyczaj o wiele lepiej tolerowane przez chorych, a posiłki w temperaturze pokojowej są łagodniejsze dla żołądka. Warto jeść częściej, na przykład co około dwie godziny, bardzo małymi porcjami. Pusty żołądek niemal zawsze potęguje nieprzyjemne uczucie mdłości. W trudniejszych dniach sprawdzają się posiłki o neutralnym smaku i zapachu. Może to być krakers, biały ryż czy ugotowane ziemniaki. Ciężkostrawne dania warto, na czas terapii, wyeliminować z jadłospisu, bo obciążają przewód pokarmowy, dłużej w nim zalegając.
Moc imbiru
Imbir działa kojąco na błonę śluzową żołądka, a związki w nim zawarte przyspieszają prawidłowe opróżnianie przewodu pokarmowego. W badaniu prowadzonym przez zespół dr Julie Ryan z University of Rochester, z udziałem 576 pacjentów onkologicznych, imbir w dawce 0,5–1 g dziennie wiązał się z mniejszym nasileniem ostrych nudności po chemioterapii. Nowsze przeglądy i wytyczne pokazują jednak, że wyniki badań nad imbirem nie są spójne. Imbir może pomóc niektórym osobom, zwłaszcza przy ostrych nudnościach. Nie należy go jednak traktować jako zamiennika leków zaleconych przez onkologa. Warto imbir rozważyć jako dodatek, po zgodzie lekarza. Stosowanie ziół i suplementów zawsze należy skonsultować z lekarzem, aby uniknąć interakcji z głównymi lekami.
Nawodnienie – dlaczego jest tak ważne
Wymioty szybko prowadzą do utraty płynów w organizmie. Odwodnienie to stan, który błyskawicznie potęguje ogólne osłabienie organizmu. Co gorsza, brak odpowiedniej ilości wody nasila samo uczucie mdłości. W ten sposób tworzy się błędne koło, z którego trudno wyjść w warunkach domowych.
Jeśli woda wydaje się nagle gorzka lub ma metaliczny posmak, warto dodać do niej kroplę cytryny, listek mięty lub plasterek świeżego ogórka. Jeśli jednak pacjent nie jest w stanie pić, przyjmuje bardzo mało płynów albo pojawiają się objawy odwodnienia, trzeba skontaktować się z zespołem medycznym. Nie warto czekać „do granicy wytrzymałości. W dni robocze można się zgłosić na swój macierzysty oddział chemioterapii i dostać nawodnienie dożylne. Kroplówki z elektrolitami potrafią przynieść natychmiastową ulgę. W weekendy wsparcia można szukać w punktach Nocnej i Świątecznej Opieki Zdrowotnej. W sytuacjach skrajnego osłabienia pozostaje wizyta na SORze.
Znaczenie psychiki i redukcja stresu
Zjawisko mdłości wyprzedzających jest zakorzenione w naszej psychice. Wyniki badań wskazują, że pacjenci z wysokim poziomem lęku znacznie częściej doświadczają tego konkretnego problemu. Ich układ nerwowy jest przebodźcowany i stale gotowy do obrony.
Pomocne bywają tutaj różne techniki odwracania uwagi, bezpośrednio podczas podawania leków w szpitalu. Słuchanie muzyki, wciągające audiobooki czy powolne oddychanie to proste narzędzia, które potrafią wyciszyć rozbiegany układ nerwowy. Spokojne ciało wysyła do mózgu o wiele mniej fałszywych sygnałów alarmowych. Znaczna część pacjentów z powodzeniem korzysta również ze wsparcia psychologa.
Czerwone flagi, czyli kiedy nie można czekać
Nudności są powszechnym zjawiskiem w onkologii, które wymagają naszej uważności. Istnieją bardzo wyraźne sygnały ostrzegawcze, których nie wolno pacjentowi ignorować. Zbyt długie zwlekanie z prośbą o profesjonalną pomoc może prowadzić do niebezpiecznego osłabienia organizmu. Jeżeli pomimo regularnego przyjmowania leków przeciwwymiotnych objawy w ogóle nie ustępują, to oznacza najczęściej, że schemat leczenia wymaga pilnej modyfikacji. Sytuacją bezwzględnie alarmową jest brak możliwości przyjmowania płynów przez ponad dobę. Należy też reagować, jeśli pacjent odczuwa silne zawroty głowy przy próbie wstawania z łóżka. Pojawiające się mroczki przed oczami to kolejny powód do niepokoju. Drastyczny spadek wagi w bardzo krótkim czasie to sygnał alarmowy numer trzy. Wszystkie te objawy mogą wskazywać na silne odwodnienie. Wtedy należy niezwłocznie skontaktować się ze swoim ośrodkiem onkologicznym lub lekarzem pierwszego kontaktu. Szybkie uzupełnienie płynów to absolutny priorytet medyczny w takich momentach.
Konkretne kroki
- Rozważ spisanie h godzin przyjmowania leków przeciwwymiotnych. Regularność ich przyjmowania to klucz do utrzymania blokady w mózgu.
- Pomocne bywa przygotowanie i zamrożenie małych porcji łagodnych potraw jeszcze przed wizytą w szpitalu. W dniach gorszego samopoczucia ominie Cię wtedy przebywanie w kuchni i wąchanie gotującego się jedzenia.
- Warto stworzyć “zestaw ratunkowy” na szafce nocnej: woda, krakersy, nawilżane chusteczki i delikatne imbirowe cukierki.
- Dobrym krokiem jest zapisanie numeru telefonu do dyżurki pielęgniarek na oddziale chemioterapii.
Autor: Redakcja FAQRAK
Powyższe informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady medycznej. Każda zmiana w sposobie leczenia, diety czy suplementacji powinna być zawsze skonsultowana z lekarzem prowadzącym w celu uniknięcia interakcji.
Bibliografia
1. Multinational Association of Supportive Care in Cancer (MASCC). MASCC/ESMO Antiemetic Guidelines (2023 Update). MASCC Guidelines. Dostęp: 23.06.2026. https://mascc.org/resources/mascc-guidelines/
2. Herrstedt J, Clark-Snow R, Ruhlmann CH, Jordan K, Scotté F. MASCC/ESMO antiemetic guidelines: Introduction to the 2023 guidelines update. Supportive Care in Cancer. 2024;32:57. doi:10.1007/s00520-023-08219-y.
3. Herrstedt J, Celio L, Hesketh PJ, et al. 2023 updated MASCC/ESMO consensus recommendations: prevention of nausea and vomiting following high-emetic-risk antineoplastic agents. Supportive Care in Cancer. 2024;32:47. doi:10.1007/s00520-023-08221-4.
4. Rapoport BL, Herrstedt J, Clark-Snow R, et al. 2023 updated MASCC/ESMO consensus recommendations: prevention of nausea and vomiting following multiple-day chemotherapy, high-dose chemotherapy, and breakthrough nausea and vomiting. Supportive Care in Cancer. 2024;32:36. doi:10.1007/s00520-023-08224-1.
5. Molassiotis A, Affronti ML, Fleury M, Olver I, Giusti R, Scotté F. 2023 MASCC/ESMO consensus antiemetic guidelines related to integrative and non-pharmacological therapies. Supportive Care in Cancer. 2024;32:30. doi:10.1007/s00520-023-08225-0.
6. Affronti ML, Lee J, Molassiotis A, Johnson L, Tinianov S, Clark-Snow R, Scotté F. MASCC 2023 Patient-Centered Antiemetic Guidelines and Education Statements: an evidence-based and consensus resource for patients. Supportive Care in Cancer. 2024;32:335. doi:10.1007/s00520-024-08543-x.
7. Navari RM, Aapro M. Antiemetic prophylaxis for chemotherapy-induced nausea and vomiting. New England Journal of Medicine. 2016;374(14):1356-1367. doi:10.1056/NEJMra1515442.
8. Ryan JL, Heckler CE, Roscoe JA, Dakhil SR, Kirshner J, Flynn PJ, Hickok JT, Morrow GR. Ginger (Zingiber officinale) reduces acute chemotherapy-induced nausea: a URCC CCOP study of 576 patients. Supportive Care in Cancer. 2012;20(7):1479-1489. doi:10.1007/s00520-011-1236-3.
9. National Cancer Institute. Nausea and Vomiting and Cancer. Aktualizacja: 09.05.2025. Dostęp: 23.06.2026. https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/side-effects/nausea-vomiting
10. Cancer Research UK. Sickness (nausea) and cancer drugs. Dostęp: 23.06.2026. https://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/cancer-drugs/side-effects/sickness
11. American Cancer Society. What to Do for Nausea and Vomiting. Rev. 12/25. Dostęp: 23.06.2026. https://www.cancer.org/content/dam/cancer-org/cancer-control/en/what-to-do/getting-help-for-nausea-and-vomiting.pdf
12. Portal pacjent.gov.pl. Nocna i świąteczna opieka zdrowotna. Dostęp: 23.06.2026. https://pacjent.gov.pl/nocna-i-swiateczna-opieka-zdrowotna
