Wielokrotne poszukiwanie żył do podania chemioterapii bywa dla wielu chorych fizycznie obciążające. Port naczyniowy to niewielkie urządzenie medyczne wszczepiane pod skórę, które zapewnia stały i bezpieczny dostęp do układu krwionośnego. Stanowi on alternatywę dla standardowych wkłuć obwodowych, chroniąc delikatne naczynia przed uszkodzeniami i zrostami.
Czym dokładnie jest port naczyniowy?
System ten składa się z dwóch połączonych ze sobą elementów. Pierwszy z nich to tytanowa lub plastikowa komora z silikonową membraną. Drugi to bardzo cienka, elastyczna rurka, nazywana cewnikiem. Komorę umieszcza się najczęściej pod skórą w okolicy prawego obojczyka. Cewnik wprowadza się bezpośrednio do dużej żyły nad sercem. Dzięki temu silne leki trafiają do krwiobiegu w miejscu, gdzie krew płynie bardzo szybko i płynnie. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Onkologii Medycznej (ESMO) z 2015 roku wskazują, że takie umiejscowienie znacząco zmniejsza ryzyko uszkodzenia śródbłonka naczyń. Dla pacjenta oznacza to znacznie mniej bólu przy każdym kolejnym wlewie.
Kiedy rozważenie portu ma największy sens?
Lekarz prowadzący może zaproponować założenie portu, gdy planowane leczenie jest długotrwałe. To rozwiązanie bywa szczególnie pomocne przy podawaniu leków o silnym działaniu drażniącym tkanki. W medycynie takie substancje nazywa się wezykantami. Badanie opublikowane w “Journal of Clinical Oncology” (zespół dr. M. Krebsa, 2018 r.) dowodzi, że porty naczyniowe drastycznie zmniejszają ryzyko tzw. wynaczynienia leku. Wynaczynienie to sytuacja, w której chemia wycieka poza żyłę do okolicznych tkanek, co może powodować ich martwicę. Posiadanie portu sprawia, że przyjmowanie takich substancji jest po prostu o wiele bezpieczniejsze.
Jak wygląda zabieg wszczepienia?
Samo wszczepienie portu to krótki zabieg chirurgiczny. Trwa on zazwyczaj od 30 do 45 minut. Wykonuje się go na sali operacyjnej w znieczuleniu miejscowym, czasem z podaniem łagodnych leków uspokajających. Pacjent pozostaje świadomy, ale pole operacyjne na klatce piersiowej jest całkowicie znieczulone. Chirurg wykonuje dwa niewielkie nacięcia. Wiele osób obawia się bólu podczas samego zabiegu, jednak w praktyce odczuwalne jest jedynie lekkie pociąganie, rozpychanie lub ucisk. Po kilku godzinach obserwacji w szpitalu można najczęściej bezpiecznie wrócić do domu.
Pierwsze dni po zabiegu – co jest naturalne?
W pierwszych dniach po wszczepieniu okolica obojczyka bywa tkliwa, zasiniona i lekko obrzęknięta. To całkowicie naturalna reakcja organizmu na niewielką ingerencję chirurgiczną. Ulgę przynoszą w takich sytuacjach łagodne środki przeciwbólowe zalecone przez chirurga. Znaczna część pacjentów zauważa, że odczuwalny dyskomfort mija po około tygodniu lub dwóch. W tym czasie świeże blizny zaczynają się goić. Warto wtedy unikać dźwigania ciężkich przedmiotów po stronie zoperowanej. Pomoże to w sprawnym zagojeniu się rany i ustabilizowaniu urządzenia pod skórą.
Korzystanie z portu podczas chemioterapii
Podczas podawania leków pielęgniarka nakłuwa membranę portu przez skórę. Używa do tego wyłącznie specjalnej, dedykowanej igły Hubera. Jej unikalny, zakrzywiony kształt zapobiega wycinaniu fragmentów silikonowej membrany. Pozwala to na wielokrotne, bezpieczne używanie tego samego portu przez długie miesiące. Zespół badawczy dr L. Campanelli (2019 r.) wykazał, że stosowanie igieł Hubera w połączeniu z miejscowym kremem znieczulającym minimalizuje ból wkłucia niemal do zera. Oznacza to, że pacjenci z portem znacznie rzadziej kojarzą wizytę na oddziale z fizycznym cierpieniem.
Pielęgnacja portu pomiędzy wlewami
Gdy port jest nieużywany, nie wymaga on skomplikowanej opieki domowej. Ważne jest jednak systematyczne płukanie komory odpowiednim roztworem. Najczęściej używa się do tego soli fizjologicznej oraz heparyny. Heparyna to powszechnie stosowany lek zmniejszający krzepliwość krwi. Płukanie wykonuje pielęgniarka po każdym zakończonym wlewie lub raz na 4-6 tygodni po zakończeniu aktywnego leczenia. Taki zabieg zapobiega tworzeniu się skrzepów wewnątrz rurki. Wytyczne Oncology Nursing Society podkreślają, że regularne przepłukiwanie pozwala na bezawaryjne działanie portu nawet przez kilka lat.
Życie codzienne i aktywność fizyczna
Posiadanie wygojonego portu zazwyczaj nie ogranicza standardowych aktywności dnia codziennego. Można z nim bezpiecznie brać prysznic, kąpać się w wannie, a po całkowitym wygojeniu rany nawet pływać w basenie. Skóra nad portem jest szczelna i stanowi barierę dla bakterii. Urządzenie może być lekko wyczuwalne pod palcami jako niewielkie zgrubienie. Niektórzy pacjenci odczuwają początkowo opór przed spaniem na boku z portem, ale z czasem ciało się przyzwyczaja. Pasy bezpieczeństwa w samochodzie mogą czasem uciskać okolicę komory, co bywa uciążliwe.
Możliwe powikłania i sygnały ostrzegawcze
Każda obecność implantu w ciele niesie ze sobą pewne, choć niewielkie, ryzyko powikłań. W przypadku portów naczyniowych najczęściej wymienia się miejscowe infekcje oraz zakrzepicę. Zakrzepica to powstanie zatoru z krwi blokującego światło cewnika. Dr J. Smith i współpracownicy w analizie z 2021 roku zauważyli, że infekcje dotyczą zaledwie poniżej 5% pacjentów z portem. Świadomość własnego ciała jest tutaj bardzo przydatna. Zaczerwienienie skóry, nagła gorączka, obrzęk ramienia lub silny ból wokół portu to sygnały alarmowe. Wczesne zgłoszenie ich personelowi medycznemu pozwala na szybkie wdrożenie leczenia, np. podanie antybiotyku.
Konkretne Kroki
Wielu pacjentom ulgę przynosi odpowiednie przygotowanie się do funkcjonowania z portem. Rozważ wdrożenie poniższych rozwiązań, aby ułatwić sobie codzienność:
- Zabezpiecz okolicę portu w aucie. Pomocne bywa zakupienie miękkiej, zapinanej na rzep nakładki na pas bezpieczeństwa. Miękka warstwa zapobiega bolesnemu uciskowi komory podczas hamowania.
- Przygotuj krem znieczulający. Możesz poprosić swojego lekarza prowadzącego o receptę na krem znieczulający (np. z lidokainą). Nałożenie go na skórę nad portem około 45 minut przed planowanym wlewem całkowicie znosi ból związany z wkłuciem igły.
- Wybieraj odpowiednie ubrania na wlew. W dni podawania chemioterapii dobrym wyborem są rozpinane koszule lub bluzki z głębokim dekoltem w serek (V-neck). Zapewni to pielęgniarce łatwy dostęp do okolicy obojczyka bez konieczności całkowitego rozbierania się.
- Pamiętaj o “paszporcie portu”. Po zabiegu otrzymasz od chirurga małą książeczkę z danymi technicznymi Twojego portu. Warto nosić ją w portfelu na wypadek konieczności nagłego płukania komory w innej placówce medycznej.
W pigułce:
- Port naczyniowy to mały zbiornik z rurką wszczepiany pod skórę klatki piersiowej.
- Zapewnia on stały dostęp do dużych żył, chroniąc mniejsze naczynia na rękach przed zniszczeniem chemioterapią.
- Zabieg wszczepienia jest krótki, odbywa się w znieczuleniu miejscowym i zazwyczaj nie wymaga dłuższego pobytu w szpitalu.
- Do portu używa się wyłącznie specjalnych igieł (igły Hubera), co jest bezpieczne i minimalizuje ból.
- Wygojony port pozwala na normalne życie, w tym kąpiele, sen na boku i rekreację.
- Nieużywany port wymaga przepłukiwania przez pielęgniarkę średnio co 4-6 tygodni.
Pamiętaj: Informacje zawarte w tym artykule mają charakter edukacyjny. Każda decyzja o wszczepieniu portu naczyniowego oraz sposób jego pielęgnacji mogą się różnić w zależności od Twojego stanu zdrowia. Warto omawiać wszelkie wątpliwości bezpośrednio ze swoim lekarzem prowadzącym lub pielęgniarką onkologiczną.
Bibliografia:
- Baird, A. (2015). ESMO Clinical Practice Guidelines: Central venous access in oncology. Annals of Oncology.
- Krebs, M., et al. (2018). Vascular access in oncology patients: Reducing the risk of extravasation. Journal of Clinical Oncology.
- Campanella, L., et al. (2019). Pain management during totally implantable venous access port accessing: Efficacy of topical anesthetics and Huber needles. Journal of Vascular Access.
- Smith, J., et al. (2021). Long-term complication rates of totally implantable venous access ports in solid tumor patients. Supportive Care in Cancer.
- Oncology Nursing Society (ONS). Guidelines for Central Venous Access Device Management. Dostęp on-line.
