Skutki uboczne immunoterapii: czym różnią się od skutków chemioterapii i kiedy trzeba szybko reagować? 

W pigułce

• Immunoterapia może powodować inne działania niepożądane niż klasyczna chemioterapia. W przypadku inhibitorów punktów kontrolnych wynikają one przede wszystkim z pobudzenia układu odpornościowego i mogą dotyczyć różnych narządów.
• Zmęczenie jest częste, ale jego wyraźne nasilenie może być również objawem problemów wymagających leczenia, np. zaburzeń hormonalnych.
• Nowa biegunka podczas immunoterapii wymaga uwagi. Jeśli liczba wypróżnień zwiększa się o 4 lub więcej na dobę w stosunku do zwykłej, trzeba szybko skontaktować się z ośrodkiem.
• Wysypka może być działaniem niepożądanym immunoterapii, ale nie świadczy o tym, czy leczenie działa na nowotwór.
• Zaburzenia hormonalne mogą dotyczyć m.in. tarczycy, przysadki, nadnerczy i trzustki. Część z nich wymaga długotrwałego leczenia hormonalnego.
• Nowy kaszel lub duszność mogą być objawem pneumonitis. Nie należy czekać z nimi do kolejnej planowej wizyty.
• Ból i sztywność stawów lub mięśni mogą mieć związek z immunoterapią i również warto je zgłosić.
• Działania niepożądane mogą pojawić się nie tylko podczas leczenia, ale również po jego zakończeniu.

Immunoterapia bywa postrzegana jako nowoczesne leczenie, które w przeciwieństwie do chemioterapii niemal nie powoduje skutków ubocznych. To nieprawda. Działania niepożądane mogą być po prostu inne, ponieważ inny jest mechanizm działania tych leków. W przypadku inhibitorów punktów kontrolnych układu odpornościowego szczególne znaczenie mają tzw. działania niepożądane o podłożu immunologicznym – immune-related adverse events (irAEs).

Mogą one dotyczyć niemal każdego narządu, a niektóre wymagają szybkiego leczenia. Dlatego podczas immunoterapii ważne jest nie tylko zgłaszanie bardzo nasilonych dolegliwości. Istotna może być również nowa biegunka, wysypka, nietypowe osłabienie, kaszel czy zmiana samopoczucia, która pozornie wydaje się niezwiązana z leczeniem.

Czym immunoterapia różni się od klasycznej chemioterapii?

Klasyczna chemioterapia działa przede wszystkim na szybko dzielące się komórki. Oprócz komórek nowotworowych może więc uszkadzać także zdrowe komórki, np. szpiku kostnego, mieszków włosowych czy błon śluzowych. Stąd mogą pojawiać się takie działania niepożądane jak spadek liczby krwinek, nudności, zapalenie błon śluzowych czy – w przypadku niektórych leków – wypadanie włosów.

Inhibitory punktów kontrolnych układu odpornościowego działają inaczej. Nie atakują bezpośrednio komórek nowotworowych, lecz wpływają na mechanizmy regulujące aktywność układu odpornościowego. Upraszczając: zdejmują część „hamulców” z limfocytów T, dzięki czemu układ odpornościowy może skuteczniej rozpoznawać i atakować komórki nowotworowe. Czasami pobudzona odpowiedź immunologiczna obejmuje jednak również zdrowe tkanki i prowadzi do stanu zapalnego.

Działania niepożądane immunoterapii mogą dotyczyć skóry, jelit, płuc, wątroby, tarczycy i innych gruczołów dokrewnych, stawów, mięśni, układu nerwowego czy serca. Nie oznacza to, że wystąpią u każdego pacjenta. Ważne jest natomiast, aby wiedzieć, jakie objawy warto zgłaszać zespołowi prowadzącemu leczenie.

Zmęczenie – częste, ale nie zawsze błahe

Zmęczenie należy do częstych działań niepożądanych immunoterapii. W dużej analizie badań klinicznych dotyczących inhibitorów PD-1 i PD-L1 zgłaszał je mniej więcej co piąty–szósty pacjent, natomiast ciężkie zmęczenie występowało znacznie rzadziej – u mniej niż 1% leczonych.

Nie ma jednej przyczyny takiego osłabienia. Znaczenie mogą mieć sam nowotwór, stan zapalny, niedokrwistość, inne stosowane leki, problemy ze snem czy zaburzenia hormonalne. Immunoterapia może m.in. zaburzać funkcjonowanie tarczycy, przysadki lub nadnerczy, dlatego nowego albo wyraźnie większego niż wcześniej zmęczenia nie należy automatycznie uznawać za normalną cenę leczenia.

W dniach bardzo dużego osłabienia nie warto zmuszać się do intensywnego wysiłku. Nie oznacza to jednak, że najlepszym rozwiązaniem jest całkowite ograniczenie aktywności. Regularny ruch dostosowany do możliwości – choćby krótki spacer – należy do najlepiej przebadanych sposobów łagodzenia zmęczenia związanego z chorobą nowotworową. Krótkie drzemki mogą pomagać, ale długie spanie w ciągu dnia może zaburzać sen nocny i nasilać zmęczenie. Rodzaj i intensywność aktywności warto dostosować do aktualnego stanu zdrowia i w razie potrzeby omówić z lekarzem lub fizjoterapeutą.

Biegunka może oznaczać zapalenie jelita

Immunoterapia może wywołać stan zapalny przewodu pokarmowego, w tym zapalenie jelita grubego, czyli colitis. Objawem może być zwiększenie liczby wypróżnień, wodnista biegunka, ból lub skurcze brzucha, śluz albo krew w stolcu. Znaczenie ma przede wszystkim zmiana w stosunku do tego, jak jelita funkcjonowały przed leczeniem.

Nowej biegunki podczas immunoterapii nie warto leczyć samodzielnie bez kontaktu z ośrodkiem. Lek przeciwbiegunkowy może zmniejszyć objaw, ale nie leczy ewentualnego stanu zapalnego. Lekarz powinien ocenić nasilenie dolegliwości i zdecydować, czy wystarczy leczenie objawowe i odpowiednie nawodnienie, czy potrzebne jest leczenie przeciwzapalne. W bardziej nasilonych przypadkach stosuje się m.in. glikokortykosteroidy.

Szybkiego kontaktu z ośrodkiem wymaga zwłaszcza wyraźne zwiększenie liczby wypróżnień – 4 lub więcej na dobę ponad zwykłą liczbę – a także ból lub skurcze brzucha, krew albo śluz w stolcu, biegunka w nocy czy gorączka. Nie trzeba czekać kilka dni, aby sprawdzić, czy problem minie sam.

Zmiany skórne – często pojawiają się wcześnie

Zmiany skórne należą do działań niepożądanych, które mogą pojawić się już w pierwszych tygodniach leczenia. Najczęściej są to wysypka i świąd, ale możliwe są również inne zmiany. Pojawienie się wysypki nie jest jednak wiarygodnym dowodem na to, że immunoterapia działa na nowotwór, a brak zmian skórnych nie oznacza, że leczenie jest nieskuteczne.

Łagodny świąd i suchość skóry można często zmniejszyć dzięki delikatnym preparatom myjącym i bezzapachowym emolientom. Jeśli dolegliwości są większe, lekarz może zalecić odpowiednie leczenie miejscowe lub ogólne. Zmiany skórne warto zgłaszać, ponieważ ich nasilenie może być bardzo różne.

Pilnego kontaktu wymaga natomiast szybko rozszerzająca się wysypka, powstawanie pęcherzy, złuszczanie skóry, bolesne nadżerki błon śluzowych albo zmiany połączone z gorączką lub wyraźnym pogorszeniem samopoczucia.

Tarczyca i inne gruczoły – objawy mogą być niepozorne

Immunoterapia może wpływać na pracę gruczołów wydzielających hormony. Najczęściej problem dotyczy tarczycy. U części osób najpierw pojawia się okres jej nadmiernej aktywności, któremu mogą towarzyszyć kołatanie serca, potliwość, niepokój czy chudnięcie, a następnie rozwija się niedoczynność. U innych od początku stwierdza się niedoczynność tarczycy. Nie każdy epizod nadczynności prowadzi też do trwałej niedoczynności.

Rzadziej immunoterapia może zaburzać funkcjonowanie przysadki mózgowej, nadnerczy lub trzustki. Zaburzenia hormonalne najczęściej pojawiają się w pierwszych miesiącach terapii, ale mogą wystąpić także później, również po zakończeniu leczenia. Objawy bywają mało charakterystyczne: znaczne zmęczenie, marznięcie, zmiana masy ciała, gorszy nastrój czy osłabienie mogą łatwo zostać przypisane samej chorobie nowotworowej.

Niektóre zaburzenia endokrynologiczne mogą jednak rozwijać się szybko. Silny lub nietypowy ból głowy, znaczne osłabienie, zawroty głowy lub omdlenie, bardzo duże pragnienie i częste oddawanie moczu czy narastająca senność wymagają szybkiego kontaktu z lekarzem.

Kontrolne badania krwi pozwalają wykrywać część tych zaburzeń, zanim objawy staną się nasilone. Jeśli dojdzie do niedoboru hormonów, brakujące hormony uzupełnia się lekami na receptę – nie suplementami diety. W zależności od rodzaju zaburzenia może być potrzebny np. hormon tarczycy, hydrokortyzon lub insulina. Leczenie bywa długotrwałe, a czasem konieczne do końca życia, ale prawidłowo dobrane pozwala dobrze funkcjonować. W wielu przypadkach wyrównane zaburzenia hormonalne nie oznaczają również konieczności trwałego zakończenia immunoterapii.

Osoby przyjmujące hydrokortyzon z powodu niewydolności nadnerczy lub zaburzeń przysadki powinny otrzymać od lekarza dokładne informacje, jak postępować m.in. podczas gorączki, infekcji czy wymiotów i kiedy konieczna jest zmiana dawki leku.

Nowy kaszel lub duszność – nie czekaj do kolejnej wizyty

Jednym z rzadszych, ale potencjalnie poważnych działań niepożądanych inhibitorów punktów kontrolnych jest zapalenie płuc określane jako pneumonitis. Nie jest to typowe zapalenie płuc wywołane przez bakterie lub wirusy, choć przy podobnych objawach lekarz musi brać pod uwagę również infekcję i inne możliwe przyczyny.

W badaniu zespołu Jarushki Naidoo obejmującym ponad 900 pacjentów pneumonitis wystąpiło u około 5% leczonych, częściej przy stosowaniu skojarzenia dwóch leków immunologicznych niż jednego. Do najczęstszych objawów należą kaszel i duszność.

Nowego kaszlu, duszności lub wyraźnego pogorszenia wcześniejszych problemów z oddychaniem nie należy zostawiać do omówienia podczas kolejnej planowej wizyty. Trzeba skontaktować się z ośrodkiem prowadzącym leczenie jeszcze tego samego dnia. Przy znacznej duszności, zwłaszcza występującej w spoczynku lub gwałtownie się nasilającej, potrzebna jest pilna pomoc medyczna.

Rutynowe codzienne mierzenie saturacji pulsoksymetrem nie jest konieczne u każdego pacjenta leczonego immunoterapią i nie zastępuje oceny objawów. Prawidłowy odczyt nie powinien być powodem do ignorowania nowej duszności lub kaszlu.

Bóle stawów i mięśni też mogą mieć związek z leczeniem

U części osób podczas immunoterapii pojawia się ból i sztywność stawów, czasem przypominające choroby reumatyczne. Możliwe są również dolegliwości dotyczące mięśni i ścięgien. Pobudzony układ odpornościowy może wywołać stan zapalny m.in. w błonie maziowej stawów, ale dokładny mechanizm tych powikłań nie został jeszcze w pełni poznany.

Nowych bólów i obrzęków stawów czy wyraźnej sztywności nie należy z góry tłumaczyć wiekiem, przeciążeniem lub pogodą. Warto powiedzieć o nich podczas leczenia onkologicznego. W zależności od nasilenia objawów lekarz może zalecić leki przeciwzapalne, glikokortykosteroidy, a w trudniejszych lub przewlekłych przypadkach skierować pacjenta do reumatologa. U części osób zapalenie stawów może utrzymywać się również po zakończeniu immunoterapii.

Szczególnej uwagi wymaga wyraźne osłabienie mięśni, zwłaszcza jeśli pojawia się nagle albo towarzyszą mu trudności z chodzeniem, połykaniem, oddychaniem, opadanie powiek czy inne objawy neurologiczne. W takiej sytuacji potrzebny jest szybki kontakt z lekarzem.

Kiedy trzeba szybko skontaktować się z lekarzem?

Działania niepożądane o podłożu immunologicznym mogą mieć bardzo różne nasilenie. Wczesne zgłoszenie objawów pozwala zespołowi prowadzącemu ocenić sytuację i w razie potrzeby szybko rozpocząć leczenie. Nie warto czekać, aż dolegliwość stanie się bardzo silna.

Szczególnie szybkiego kontaktu z ośrodkiem wymagają:

• nowa duszność, kaszel lub pogorszenie wcześniejszych problemów z oddychaniem;
• wodnista biegunka, zwłaszcza gdy wypróżnień jest o 4 lub więcej na dobę więcej niż zwykle, krew w stolcu lub silny ból brzucha;
• silny lub nietypowy ból głowy, szczególnie z zaburzeniami widzenia;
• omdlenie, silne zawroty głowy lub narastająca senność;
• ból w klatce piersiowej albo kołatanie serca;
• zażółcenie skóry lub białkówek oczu albo ciemny mocz;
• rozległa wysypka, pęcherze lub złuszczanie skóry;
• wyraźne osłabienie mięśni, zaburzenia mowy lub inne nowe objawy neurologiczne;
• bardzo duże pragnienie połączone z częstym oddawaniem moczu;
• każdy nowy objaw, który szybko się nasila lub powoduje wyraźne pogorszenie ogólnego stanu.

Przy nasilonej duszności w spoczynku, zaburzeniach świadomości, poważnych objawach neurologicznych lub innym gwałtownym pogorszeniu stanu zdrowia potrzebna może być natychmiastowa pomoc medyczna – w takiej sytuacji należy dzwonić pod numer 112.

Konkretne kroki

• Zapisz numer telefonu do ośrodka, w którym otrzymujesz immunoterapię. Dowiedz się również, gdzie zgłaszać niepokojące objawy poza godzinami pracy poradni.
• Prowadź prosty dzienniczek objawów. Zapisuj nowe dolegliwości, ich nasilenie i czas pojawienia się. Przy biegunce warto zanotować liczbę wypróżnień w porównaniu z typową dla Ciebie.
• Miej w domu termometr. Pulsoksymetr może być przydatny w wybranych sytuacjach, ale nie zastępuje kontaktu z lekarzem, gdy pojawia się nowa duszność lub kaszel.
• Nie rozpoczynaj na własną rękę leczenia nowych objawów, np. biegunki, bez ustalenia z ośrodkiem, jak należy postąpić.
• Poinformuj bliskich, jakie objawy mogą wymagać szybkiej reakcji. Mogą pomóc je zauważyć, jeśli sam czujesz się bardzo osłabiony.
• Jeśli korzystasz z pomocy innych lekarzy, powiedz im, że jesteś lub niedawno byłeś leczony immunoterapią. Działania niepożądane mogą pojawiać się również po zakończeniu leczenia.
• Przy łagodnej suchości lub świądzie skóry warto mieć pod ręką delikatne preparaty myjące i bezzapachowe emolienty.
• Nie zakładaj, że objaw jest zbyt błahy, aby powiedzieć o nim lekarzowi. W immunoterapii pozornie zwyczajna biegunka, nietypowe zmęczenie czy nowy kaszel mogą wymagać oceny.

Informacje zawarte w artykule mają charakter edukacyjny i informacyjny. Nie zastępują konsultacji lekarskiej. W przypadku nowych lub nasilających się objawów podczas immunoterapii należy postępować zgodnie z zaleceniami ośrodka prowadzącego leczenie. W sytuacji nagłego zagrożenia zdrowia lub życia należy wezwać pomoc medyczną.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 09.10.2026

Bibliografia

Weber J.S., Yang J.C., Atkins M.B., Disis M.L. (2015). Toxicities of immunotherapy for the practitioner. Journal of Clinical Oncology, 33(18), 2092–2099. DOI: 10.1200/JCO.2014.60.0379.

Wang Y., Zhou S., Yang F. et al. (2019). Treatment-related adverse events of PD-1 and PD-L1 inhibitors in clinical trials: a systematic review and meta-analysis. JAMA Oncology, 5(7), 1008–1019. DOI: 10.1001/jamaoncol.2019.0393.

Fabi A., Bhargava R., Fatigoni S. et al. (2020). Cancer-related fatigue: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis and treatment. Annals of Oncology, 31(6), 713–723. DOI: 10.1016/j.annonc.2020.02.016.

Haanen J., Obeid M., Spain L. et al. (2022). Management of toxicities from immunotherapy: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Annals of Oncology, 33(12), 1217–1238. DOI: 10.1016/j.annonc.2022.10.001.

Wang E., Kraehenbuehl L., Ketosugbo K., Kern J.A., Lacouture M.E., Leung D.Y.M. (2021). Immune-related cutaneous adverse events due to checkpoint inhibitors. Annals of Allergy, Asthma & Immunology, 126(6), 613–622. PMID: 33609771.

Geisler A.N., Phillips G.S., Barrios D.M. et al. (2020). Immune checkpoint inhibitor–related dermatologic adverse events. Journal of the American Academy of Dermatology, 83(5), 1255–1268. DOI: 10.1016/j.jaad.2020.03.132.

Wright J.J., Powers A.C., Johnson D.B. (2021). Endocrine toxicities of immune checkpoint inhibitors. Nature Reviews Endocrinology, 17(7), 389–399. DOI: 10.1038/s41574-021-00484-3.

Naidoo J., Wang X., Woo K.M. et al. (2017). Pneumonitis in patients treated with anti–programmed death-1/programmed death ligand 1 therapy. Journal of Clinical Oncology, 35(7), 709–717. DOI: 10.1200/JCO.2016.68.2005.

Cappelli L.C., Bingham C.O. III (2021). Expert Perspective: Immune checkpoint inhibitors and rheumatologic complications. Arthritis & Rheumatology, 73(4), 553–565. DOI: 10.1002/art.41587.

Schneider B.J., Naidoo J., Santomasso B.D. et al. (2021). Management of immune-related adverse events in patients treated with immune checkpoint inhibitor therapy: ASCO Guideline Update. Journal of Clinical Oncology, 39(36), 4073–4126. DOI: 10.1200/JCO.21.01440.