W pigułce
- Nawrót oznacza ponowne pojawienie się choroby nowotworowej po okresie remisji lub kontroli choroby.
- Wznowa może być miejscowa, regionalna lub odległa. Nawrót miejscowy nie oznacza automatycznie choroby rozsianej.
- Nawrót może wynikać m.in. z przetrwania niewielkiej liczby komórek nowotworowych i dalszej ewolucji choroby.
- Nawrót nie oznacza, że pacjent zrobił coś źle.
- Nowotwór może zmieniać się w czasie, dlatego przy nawrocie czasami potrzebna jest ponowna biopsja lub badania molekularne.
- NGS może być przydatne w wybranych sytuacjach, ale nie jest automatycznie potrzebne każdemu pacjentowi.
- Karta DiLO może usprawnić ścieżkę diagnostyki i leczenia, ale nie gwarantuje natychmiastowego terminu każdego badania.
- Leczenie nawrotu nie musi oznaczać powtórzenia wcześniejszej terapii. Możliwości zależą od rodzaju nowotworu i sytuacji konkretnego pacjenta.
- U części osób z zaawansowanym nowotworem nowoczesne leczenie pozwala długo kontrolować chorobę, ale nie każdy zaawansowany rak może być traktowany jak choroba przewlekła.
- Badania kliniczne mogą dawać dostęp do nowych metod leczenia, ale nie gwarantują ich skuteczności.
- Opieka paliatywna może być prowadzona równolegle z leczeniem onkologicznym i nie jest przeznaczona wyłącznie dla osób znajdujących się w ostatnim okresie życia.
Informacja o powrocie choroby może być dla pacjenta równie trudna, a czasem nawet trudniejsza niż pierwsza diagnoza. Kiedy wydawało się, że najtrudniejsze etapy leczenia są już za nami, trzeba ponownie zmierzyć się z badaniami, niepewnością i perspektywą kolejnej terapii.
Nawrót nowotworu nie oznacza jednak automatycznie powrotu do dokładnie tej samej sytuacji, która była w chwili pierwszej diagnozy. Konieczna jest ponowna ocena choroby, a możliwości leczenia zależą m.in. od rodzaju i miejsca nawrotu, wcześniejszej terapii, biologii nowotworu oraz ogólnego stanu pacjenta.
Skąd bierze się wznowa nowotworu?
Nawrót, nazywany również wznową, oznacza ponowne pojawienie się choroby nowotworowej po okresie, w którym nie była ona wykrywalna lub pozostawała pod kontrolą.
Nie należy jednak utożsamiać remisji wyłącznie z sytuacją, w której „badania obrazowe i krew nie pokazują śladów choroby”. Remisja oznacza zmniejszenie lub ustąpienie objawów i oznak nowotworu – może być częściowa albo całkowita.
Całkowita remisja nie zawsze jest równoznaczna z wyleczeniem.
Po zakończeniu leczenia w organizmie mogą czasami pozostać pojedyncze komórki nowotworowe, których nie można wykryć za pomocą dostępnych badań. Część z nich może przez długi czas pozostawać w stanie uśpienia.
Badania nad tzw. uśpionymi komórkami nowotworowymi pokazują, że mogą one przetrwać przez długi czas, a następnie – w określonych warunkach – ponownie zacząć się dzielić.
Można wyobrazić je sobie jak pojedyncze nasiona pozostające w ziemi mimo dokładnego usunięcia rośliny. Przez długi czas nic się nie dzieje, a później niektóre z nich mogą zacząć kiełkować.
Nawrót choroby nie oznacza więc, że pacjent zrobił coś źle. Nie można go sprowadzać do sposobu odżywiania, stresu, aktywności fizycznej czy braku „pozytywnego myślenia”. Ryzyko nawrotu wynika przede wszystkim z biologii konkretnego nowotworu i wielu indywidualnych czynników.
Jakie są rodzaje nawrotu?
Określenie „nawrót” obejmuje różne sytuacje.
Wznowa miejscowa oznacza ponowne pojawienie się nowotworu w miejscu, w którym znajdował się pierwotny guz, lub bardzo blisko niego.
Wznowa regionalna dotyczy okolicznych tkanek lub regionalnych węzłów chłonnych.
Nawrót odległy oznacza pojawienie się choroby w odległych narządach lub tkankach. Mówimy wtedy o przerzutach.
To rozróżnienie jest bardzo ważne, ponieważ miejsce i zakres nawrotu mają wpływ na możliwości dalszego leczenia i jego cel.
Wznowa miejscowa nie jest więc tym samym co rozsiana choroba nowotworowa.
Dlaczego nowotwór wraca mimo wcześniejszego leczenia?
Nowotwór nie zawsze składa się z identycznych komórek. W obrębie jednego guza mogą występować różne populacje komórek posiadających odmienne cechy biologiczne.
Leczenie może skutecznie zniszczyć komórki wrażliwe na zastosowaną terapię, ale niektóre komórki mogą przetrwać. Z czasem mogą pojawiać się również kolejne zmiany wpływające na zachowanie nowotworu i jego wrażliwość na leczenie.
Duże badania TRACERx prowadzone m.in. przez zespół prof. Charlesa Swantona pokazały, jak złożona może być ewolucja nowotworu w czasie. Poszczególne populacje komórek mogą rozwijać się różnymi drogami.
Można porównać to do drzewa, którego gałęzie wyrastają ze wspólnego pnia, ale z czasem zaczynają różnić się od siebie.
Dlatego nowotwór w momencie nawrotu nie zawsze ma dokładnie takie same cechy jak w chwili pierwszej diagnozy.
To jeden z powodów, dla których przy nawrocie lekarze ponownie oceniają chorobę i nie zawsze stosują dokładnie to samo leczenie co wcześniej.
Czy nawrót oznacza, że wcześniejsze leczenie nie zadziałało?
Nie zawsze można tak na to patrzeć. Jeżeli po leczeniu pacjent przez kilka lat pozostawał w remisji, terapia mogła skutecznie kontrolować chorobę przez długi czas. Późniejszy nawrót nie przekreśla tego efektu.
Z drugiej strony szybki powrót choroby może być dla lekarza ważną informacją o biologii nowotworu i jego wrażliwości na wcześniejsze leczenie. Czas, który upłynął od zakończenia terapii do nawrotu, może być jednym z czynników branych pod uwagę przy wyborze dalszego postępowania. Znaczenie tego czasu jest jednak różne w zależności od rodzaju nowotworu.
Rak jako choroba przewlekła – czy rzeczywiście można tak o nim mówić?
W przypadku niektórych nowotworów i części pacjentów nowoczesne leczenie pozwala kontrolować zaawansowaną chorobę przez długi czas. Dotyczy to szczególnie sytuacji, w których istnieją skuteczne terapie celowane, hormonoterapia, immunoterapia lub kolejne linie leczenia umożliwiające zahamowanie rozwoju choroby.
Nie oznacza to jednak, że każdy zaawansowany nowotwór można traktować jak chorobę przewlekłą porównywalną z nadciśnieniem czy cukrzycą.
Przebieg choroby może bardzo różnić się w zależności od rodzaju nowotworu, jego biologii, obecności określonych zmian molekularnych, odpowiedzi na leczenie oraz ogólnego stanu pacjenta. U części osób możliwe jest wieloletnie kontrolowanie choroby. U innych nowotwór może postępować znacznie szybciej.
Dlatego określenie „choroba przewlekła” może opisywać sytuację części pacjentów, ale nie powinno być przedstawiane jako reguła dotycząca wszystkich zaawansowanych nowotworów.
Podejrzenie nawrotu – co dzieje się dalej?
Podejrzenie wznowy zazwyczaj oznacza konieczność ponownej diagnostyki. Jej zakres zależy od rodzaju nowotworu, wcześniejszego leczenia i miejsca podejrzanej zmiany. Mogą być potrzebne badania obrazowe, np. tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny lub – w odpowiednich wskazaniach – PET/CT. Czasami konieczna jest również biopsja.
Nowa zmiana widoczna w badaniu obrazowym nie zawsze automatycznie oznacza nawrót wcześniejszego nowotworu. W określonych sytuacjach pobranie materiału pozwala potwierdzić rozpoznanie.
Biopsja może być również potrzebna dlatego, że nowotwór w momencie nawrotu może mieć inne cechy biologiczne niż pierwotny guz.
Nie oznacza to jednak, że ponowna biopsja jest konieczna przy każdym nawrocie. Lekarz bierze pod uwagę m.in. miejsce zmiany, bezpieczeństwo pobrania materiału i to, czy wynik może wpłynąć na wybór leczenia.
Co z kartą DiLO przy podejrzeniu nawrotu?
Karta Diagnostyki i Leczenia Onkologicznego – DiLO – jest elementem szybkiej ścieżki diagnostyki i leczenia onkologicznego. W przypadku podejrzenia nawrotu choroby warto zapytać lekarza prowadzącego lub lekarza POZ, jak powinna wyglądać dalsza ścieżka diagnostyczna i czy w danej sytuacji zasadne jest wystawienie karty DiLO.
Karta DiLO ma usprawnić i uporządkować diagnostykę oraz leczenie onkologiczne, ale nie jest gwarancją natychmiastowego wykonania każdego badania.
Najważniejsze jest więc szybkie skontaktowanie się z lekarzem i ustalenie konkretnego planu dalszej diagnostyki.
Czy przy nawrocie potrzebna jest kolejna biopsja i badania molekularne?
W niektórych przypadkach tak. Materiał pobrany podczas pierwszej diagnozy pokazuje cechy nowotworu z tamtego momentu. Po kilku latach i kolejnych terapiach część właściwości guza może się zmienić. Dlatego lekarz może zaproponować ponowną biopsję oraz oznaczenie określonych biomarkerów.
W wybranych nowotworach przydatne może być również NGS, czyli sekwencjonowanie nowej generacji, pozwalające jednocześnie analizować wiele genów. Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent z nawrotem potrzebuje szerokiego profilowania genomowego. Zakres badań molekularnych powinien wynikać z rodzaju nowotworu i z tego, czy wynik może wpłynąć na wybór dostępnego leczenia.
Część badań molekularnych jest finansowana ze środków publicznych w określonych wskazaniach. Dlatego przed wykonaniem kosztownego badania komercyjnego warto omówić z onkologiem, jakie oznaczenia są rzeczywiście potrzebne i czy można wykonać je w ramach NFZ.
Nowe leczenie nie zawsze oznacza kolejną chemioterapię
Sposób leczenia nawrotu zależy od bardzo wielu czynników. Znaczenie mają m.in. rodzaj nowotworu, miejsce i rozległość nawrotu, czas od poprzedniego leczenia, zastosowane wcześniej terapie, wyniki badań molekularnych i stan ogólny pacjenta.
W zależności od sytuacji stosowane mogą być m.in. leczenie operacyjne, radioterapia, chemioterapia, hormonoterapia, immunoterapia czy terapie celowane. Czasami możliwe jest leczenie miejscowe pojedynczych zmian, w innych sytuacjach potrzebne jest leczenie działające na cały organizm. Nawrót nie oznacza więc automatycznie powtórzenia tego samego schematu leczenia.
A jeśli standardowe możliwości leczenia są ograniczone?
Jedną z możliwości może być udział w badaniu klinicznym. Badania kliniczne sprawdzają nowe leki, nowe połączenia terapii albo nowe sposoby wykorzystywania znanych metod leczenia.Udział w takim badaniu może umożliwić dostęp do terapii, która nie jest jeszcze rutynowo dostępna lub refundowana. Nie oznacza jednak gwarancji skuteczności ani całkowitego braku ryzyka.
Każde badanie kliniczne ma określone kryteria kwalifikacji. Pacjent otrzymuje informacje o potencjalnych korzyściach i zagrożeniach, a bezpieczeństwo uczestników jest monitorowane.
Informacji o prowadzonych badaniach można szukać w oficjalnych bazach, ale najlepiej omówić tę możliwość z onkologiem, który może ocenić, czy konkretne badanie odpowiada sytuacji pacjenta.
Nawrót może być psychicznie trudniejszy niż pierwsza diagnoza
Po zakończeniu leczenia wiele osób stopniowo zaczyna odzyskiwać poczucie bezpieczeństwa. Wracają plany, praca, podróże i codzienność niezwiązana bezpośrednio z chorobą. Informacja o nawrocie może to poczucie bezpieczeństwa gwałtownie przerwać. Pojawiają się lęk, złość, bezradność, smutek, problemy ze snem czy trudności z koncentracją. Czasami pacjent ma poczucie, że „wszystko zaczyna się od początku”.
Takie reakcje nie świadczą o słabości. Jeśli napięcie utrudnia codzienne funkcjonowanie, warto skorzystać z pomocy psychoonkologa lub psychologa mającego doświadczenie w pracy z osobami chorującymi onkologicznie. Nie każdy pacjent potrzebuje takiego wsparcia, ale powinien wiedzieć, że może z niego skorzystać.
Leczenie bólu i opieka paliatywna
W zaawansowanej chorobie nowotworowej bardzo ważna jest również skuteczna kontrola objawów. Ból, duszność, nudności, problemy ze snem czy inne dolegliwości nie powinny być traktowane jako coś, co pacjent musi po prostu znosić. Opieka paliatywna nie jest równoznaczna z zakończeniem leczenia przeciwnowotworowego. Może być prowadzona równolegle z leczeniem onkologicznym, szczególnie u osób z zaawansowaną chorobą lub istotnymi objawami.
Znane badanie zespołu Jennifer Temel z 2010 roku dotyczyło pacjentów z nowo rozpoznanym przerzutowym niedrobnokomórkowym rakiem płuca. Pacjenci objęci wcześnie specjalistyczną opieką paliatywną mieli lepszą jakość życia i mniej objawów depresji. W tej konkretnej grupie zaobserwowano również dłuższą medianę przeżycia.
Nie oznacza to, że opieka paliatywna wydłuża życie każdego chorego na nowotwór. Pokazuje natomiast, że nie warto odkładać leczenia dokuczliwych objawów do ostatniego etapu choroby. W zależności od potrzeb odpowiednią formą pomocy może być poradnia medycyny paliatywnej lub poradnia leczenia bólu.
Konkretne kroki
- Jeśli pojawiło się podejrzenie nawrotu, skontaktuj się z onkologiem lub lekarzem prowadzącym i ustal, jakie badania są potrzebne do potwierdzenia rozpoznania.
- Zapytaj, czy w Twojej sytuacji potrzebna jest ponowna biopsja i czy jej wynik może wpłynąć na wybór leczenia.
- Jeśli lekarz rozważa badania molekularne, zapytaj, jakich zmian będziecie szukać i czy wynik może prowadzić do zastosowania konkretnej terapii.
- Nie zakładaj, że zawsze potrzebne jest szerokie profilowanie NGS. Zakres badań powinien wynikać z rodzaju nowotworu i sytuacji klinicznej.
- Zapytaj lekarza, jak powinna wyglądać dalsza ścieżka diagnostyczna i czy potrzebna jest karta DiLO.
- Przygotuj wcześniejszą dokumentację: wyniki histopatologiczne, wypisy ze szpitala, wyniki badań obrazowych i molekularnych oraz informacje o dotychczasowym leczeniu.
- Jeśli możliwości standardowego leczenia są ograniczone, zapytaj, czy istnieje badanie kliniczne odpowiednie dla Twojej sytuacji.
- Jeżeli ból, duszność lub inne objawy są trudne do opanowania, porozmawiaj z lekarzem o konsultacji w poradni medycyny paliatywnej lub poradni leczenia bólu.
- Jeśli lęk po informacji o nawrocie zaczyna utrudniać sen lub codzienne funkcjonowanie, rozważ skorzystanie ze wsparcia psychoonkologicznego.
Powyższy artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Nie zastępuje indywidualnej konsultacji lekarskiej. Sposób diagnostyki i leczenia nawrotu zależy od rodzaju nowotworu, miejsca i zakresu choroby, wcześniejszego leczenia, wyników badań oraz stanu konkretnego pacjenta.
Autor: Redakcja FAQRAK
Data aktualizacji: 09.10.2026
Bibliografia
National Cancer Institute (2025). Recurrent Cancer: When Cancer Comes Back.
Massagué J., Obenauf A.C. (2016). Metastatic colonization by circulating tumour cells. Nature, 529, 298–306. DOI: 10.1038/nature17038.
Phan T.G., Croucher P.I. (2020). The dormant cancer cell life cycle. Nature Reviews Cancer, 20, 398–411. DOI: 10.1038/s41568-020-0263-0.
Hanahan D. (2022). Hallmarks of Cancer: New Dimensions. Cancer Discovery, 12(1), 31–46. DOI: 10.1158/2159-8290.CD-21-1059.
Frankell A.M., Dietzen M., Al Bakir M. et al.; TRACERx Consortium (2023). The evolution of lung cancer and impact of subclonal selection in TRACERx. Nature, 616, 525–533. DOI: 10.1038/s41586-023-05783-5.
Jamal-Hanjani M., Wilson G.A., McGranahan N. et al.; TRACERx Consortium (2017). Tracking the evolution of non-small-cell lung cancer. New England Journal of Medicine, 376, 2109–2121. DOI: 10.1056/NEJMoa1616288.
American Society of Clinical Oncology (2021). Clinical Cancer Advances 2021: ASCO’s Annual Report on Progress Against Cancer. Journal of Clinical Oncology, 39(10), 1165–1184. DOI: 10.1200/JCO.20.03420.
National Cancer Institute. Biomarker Testing for Cancer Treatment.
Mosele F., Remon J., Mateo J. et al. (2020). Recommendations for the use of next-generation sequencing (NGS) for patients with metastatic cancers: a report from the ESMO Precision Medicine Working Group. Annals of Oncology, 31(11), 1491–1505. DOI: 10.1016/j.annonc.2020.07.014.
Narodowy Fundusz Zdrowia. Karta diagnostyki i leczenia onkologicznego (DiLO) – informacje dla pacjenta.
Agencja Badań Medycznych. Pacjenci w badaniach – wyszukiwarka badań klinicznych.
World Health Organization (2020). Palliative care. Fact sheet.
Temel J.S., Greer J.A., Muzikansky A. et al. (2010). Early palliative care for patients with metastatic non-small-cell lung cancer. New England Journal of Medicine, 363(8), 733–742. DOI: 10.1056/NEJMoa1000678.
Ferrell B.R., Temel J.S., Temin S. et al. (2017). Integration of palliative care into standard oncology care: American Society of Clinical Oncology Clinical Practice Guideline Update. Journal of Clinical Oncology, 35(1), 96–112. DOI: 10.1200/JCO.2016.70.1474.
