Progresja choroby nowotworowej. Co oznaczają wyniki badań i co następuje później

W pigułce

• Progresja, w badaniu obrazowym oznacza, że guz urósł (wg kryteriów RECIST o co najmniej 20% i 5 mm względem najmniejszego wcześniejszego pomiaru) albo pojawiło się nowe ognisko choroby. 
• Wyczerpanie jednej opcji terapeutycznej rzadko oznacza koniec leczenia; zazwyczaj istnieją kolejne linie terapii do zastosowania.
• Część nowotworów z przerzutami można dziś długo kontrolować, podobnie jak choroby przewlekłe (np. cukrzycę) — celem jest wtedy hamowanie choroby i dobra jakość życia. To, na ile jest to możliwe, zależy od rodzaju nowotworu i jego cech.
• Przy progresji, celowe bywa ponowne zbadanie genetyki guza (np. systemem NGS).
• Zaawansowany ból nowotworowy można często udaje się kontrolować za pomocą najnowszej farmakologii.

Co oznacza hasło “progresja”?

W opisach tomografii czy rezonansu często pojawia się słowo “progresja”. Oznacza ono mierzalny, udokumentowany wzrost tkanki nowotworowej. Onkolodzy posługują się w tym celu specjalnymi, wytycznymi. Najczęściej stosowany jest system oceny odpowiedzi guzów litych, tak zwany system RECIST 1.1. Radiolog wybiera kilka największych ognisk i sumuje ich wymiary. O progresji mówi się, gdy ta suma wzrośnie o co najmniej 20% w porównaniu z najmniejszą wartością zmierzoną w trakcie leczenia i jednocześnie o co najmniej 5 mm. Progresją jest także pojawienie się nowego ogniska, nawet małego. RECIST powstał głównie na potrzeby badań klinicznych, więc w codziennej praktyce jest dla lekarza ważną pomocą, ale nie jedynym kryterium.

Co to oznacza dla pacjenta? Zmiana wielkości guza o milimetr czy dwa, rzadko bywa powodem do zmiany leczenia. Taka różnica może wynikać z innego kąta ułożenia ciała podczas badania. Lekarze biorą pod uwagę tylko wyraźne, matematycznie potwierdzone powiększenie się ognisk. System RECIST pomaga chronić chorych przed przedwczesnym odstawieniem dobrze działającego leku. Pomiary z tomografii są ważne, ale nie są jedynym argumentem. Lekarz bierze pod uwagę także Twoje samopoczucie, objawy, wyniki krwi, to, jak znosisz leczenie, i to, czego sam chcesz.

Nie każda progresja wygląda identycznie. Czasem chodzi o nawrót miejscowy, czyli wznowę tam, gdzie nowotwór był wcześniej. Czasem o pojedyncze nowe ognisko. Innym razem o rozsiew do kilku narządów. Te sytuacje mają różne znaczenie i mogą prowadzić do różnych decyzji terapeutycznych.

W immunoterapii zdarza się zjawisko pozornej progresji, dlatego czasem lekarz zleca powtórne obrazowanie, zanim uzna leczenie za nieskuteczne. W części nowotworów progresję ocenia się nie tylko na podstawie tomografii. Przykład to rak prostaty, gdzie progresję opisuje się również przez sekwencję wzrostów PSA, choć wzrost PSA bez zmian w obrazowaniu i bez pogorszenia samopoczucia nie musi oznaczać konieczności zmiany leczenia.

Co dzieje się po takim wyniku?

Najczęściej , lekarz zestawia ze sobą kilka rzeczy: wynik TK, MR lub PET, objawy, wyniki krwi, tempo zmian i to, jak działało dotychczasowe leczenie. Dopiero z tego powstaje realny obraz sytuacji.

Potem zwykle pojawia się jedno z kilku rozwiązań:

1. Potwierdzenie progresji

Bywa, że potrzebne jest drugie badanie obrazowe, porównanie z wcześniejszym skanem albo dokładniejszy opis radiologiczny. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji granicznych albo leczenia immunologicznego.

2. Zmiana linii leczenia

SEER opisuje leczenie wdrażane po nawrocie lub progresji jako subsequent treatment, czyli leczenie następne po zakończeniu, zatrzymaniu lub zmianie pierwszej linii. Może to być kolejna chemioterapia, hormonoterapia, leczenie celowane, immunoterapia, radioterapia lub leczenie miejscowe pojedynczych ognisk.

3. Dodatkowa diagnostyka biologii guza

W części nowotworów lekarz rozważa ponowną biopsję albo badanie materiału krążącego we krwi. ESMO zwraca uwagę, że przy progresji nie zawsze trzeba wykonywać rebiopsję, ale bywa ona cenna wtedy, gdy może otworzyć drogę do nowych terapii celowanych.

4. Omówienie celu leczenia od nowa

Po progresji zespół często na nowo ustala, czy celem jest dalsze wydłużanie kontroli choroby, zmniejszenie dolegliwości, leczenie pojedynczych ognisk czy głównie poprawa komfortu życia. To nie jest „wycofanie się z leczenia”, ale dopasowanie planu do aktualnej sytuacji.

Słownik pojęć z wyniku obrazowego

Wynik badania obrazowego często przypomina tekst napisany w obcym języku. Warto poznać kilka pojęć, aby swobodniej rozmawiać z lekarzem. Wznowa to sytuacja, gdy choroba wraca po okresie całkowitej remisji (braku widocznego nowotworu). Przerzut, nazywany też rozsiewem, oznacza, że komórki przemieściły się do innych narządów. Z kolei progresja biochemiczna występuje, gdy rosną markery we krwi, ale guza nie widać na skanach. Rozmawiając z lekarzem masz prawo w każdej chwili poprosić: „Proszę mi to wytłumaczyć jeszcze raz, prościej”. To jak z instrukcją obsługi w obcym języku — nikt nie oczekuje, że zrozumiesz ją bez tłumacza.

Dlaczego nowotwór zaczyna ponownie rosnąć?

Informacji o progresji nierzadko towarzyszy myśl, że organizm zawiódł lub chory zrobił coś nieodpowiedniego. Tymczasem ponowny wzrost guza to wynik mechanizmów na poziomie komórkowym. W naturę komórek nowotworowych jest wpisana zdolność do mutacji i adaptacji. Z czasem potrafią one wykształcić odporność na podawane dotychczas substancje chemiczne.

Dr Robert Gatenby z Moffitt Cancer Center opisał guz jak na ekosystem, w którym różne komórki rywalizują o przetrwanie. Leczenie niszczy przede wszystkim komórki wrażliwe na lek, a przy życiu mogą zostać nieliczne komórki oporne, które z czasem się namnażają. Oporność guza nie jest winą pacjenta — to biologia. Onkologia odpowiada na nią na kilka sposobów: zmienia leczenie na lek o innym mechanizmie działania, czasem ponownie bada guz, by znaleźć nowy „cel”, a czasem leczy miejscowo pojedyncze ogniska. Naukowcy, sprawdzają też w badaniach klinicznych tzw. terapię adaptacyjną, czyli takie dawkowanie, by jak maksymalnie opóźnić przejęcie guza przez komórki oporne. 

Szok po wyniku 

Wiadomość o progresji bywa równie trudna jak pierwsza diagnoza. W badaniu kobiet z nawrotem raka piersi poziom stresu po nowej diagnozie był podobny do tego z początku choroby (Andersen i wsp., 2005). Niektórzy mówią, że tym razem jest ciężej, bo są zmęczeni leczeniem; inni — że trochę łatwiej, bo znają już szpital i zespół. Obie reakcje są normalne.

Dr Jimmie C. Holland, pionierka psychoonkologii, zabiegała o to, by stres i przygnębienie pacjentów sprawdzać tak jak ciśnienie czy temperaturę — nazywała to „szóstym parametrem życiowym” (Holland i Bultz, 2007). Po wiadomości o progresji mogą pojawić się bezsenność, natrętne myśli czy lęk przed wizytami w szpitalu. Jeśli są silne i nie mijają, warto powiedzieć o nich lekarzowi lub psychoonkologowi, by otrzymać pomoc.

Zmiana perspektywy: nowotwór jako choroba przewlekła

Przy progresji cel leczenia często się zmienia: zamiast wyleczenia chodzi o to, by jak najdłużej kontrolować chorobę i dobrze żyć. W części nowotworów — np. w niektórych postaciach raka piersi, prostaty czy w przewlekłej białaczce szpikowej — można żyć z chorobą latami. Nowe leki sprawiły, że część osób z zaawansowanym nowotworem żyje dziś wiele lat, pracuje i zajmuje się rodziną. W innych nowotworach ten czas bywa krótszy— wiele zależy od rodzaju nowotworu, jego cech biologicznych i ogólnego stanu zdrowia. 

Diagnoza rozsiewu nie jest wyrokiem kończącym aktywne życie rodzinne czy zawodowe. Lekarze skupiają się teraz na minimalizowaniu skutków ubocznych leków, aby chronić jakość każdego dnia. Przystosowanie się do nowej sytuacji wymaga czasu. Dla części pacjentów oznacza to wiele kolejnych lat życia z chorobą, dla innych — czas krótszy, w którym najważniejsze staje się dobre samopoczucie i bliskość z rodziną.

Kolejne linie leczenia – co onkolog może zaproponować?

Gdy pierwsza metoda przestaje kontrolować chorobę, lekarze rutynowo wprowadzają drugą linię leczenia. Jeśli po pewnym czasie i ona straci skuteczność, onkolodzy często dysponują linią trzecią, a nawet czwartą. Każda z tych linii różni się od siebie doborem i mechanizmem działania substancji czynnych. Wyczerpanie jednej procedury nie musi zamykać drzwi do leczenia. Liczba dostępnych linii leczenia zależy od rodzaju raka, wyników badań guza, Twojej kondycji oraz tego, co jest refundowane w Polsce (część leków dostępna jest tylko w programach lekowych NFZ, z określonymi warunkami). Zwykle każda kolejna linia działa u mniejszej grupy chorych i krócej niż poprzednia.

Medycyna personalizowana i badania genetyczne

Guz, w momencie progresji, często różni się pod kątem genetycznym od swojej pierwotnej wersji. Dlatego przy stwierdzeniu nowych ognisk dobrym krokiem bywa wykonanie nowej biopsji, która pozwala na odczytanie aktualnego profilu molekularnego komórek. Europejskie Towarzystwo Onkologii Medycznej (ESMO) opracowało zalecenia dotyczące badania NGS — testu, który za jednym razem sprawdza w próbce guza wiele genów. ESMO zaleca je rutynowo w wybranych nowotworach zaawansowanych, m.in. w raku płuca (niepłaskonabłonkowym), w raku prostaty, jelita grubego, jajnika i dróg żółciowych, a od 2024 r. także np. w raku piersi. W innych nowotworach decyzja jest indywidualna. Jeśli badanie wykaże konkretną zmianę w genach guza, czasem można zastosować lek celowany. Część takich leków przyjmuje się w tabletkach, inne podaje się w kroplówce. Mają inne skutki uboczne niż chemioterapia — np. zmiany skórne, biegunkę czy nadciśnienie. Lekarz sięga po nie wtedy, gdy wynik badania wskazuje, że mogą zadziałać.

Badania kliniczne jako szansa 

Są programy badawcze, które testują najnowsze cząsteczki lecznicze przed ich oficjalnym rynkowym debiutem. Udział w badaniu klinicznym ma swoje plusy i minusy. Plusy: dostęp do nowych metod leczenia i częste kontrole. Minusy: nowy lek może okazać się nie lepszy od standardowego, mogą pojawić się nieznane wcześniej skutki uboczne, a badanie zwykle wymaga więcej wizyt. 

Niektórzy uczestnicy badań klinicznych otrzymali nowoczesne leki, np. immunologiczne, kilka lat przed ich zatwierdzeniem i odnieśli z nich długotrwałą korzyść. Nie dzieje się tak jednak u wszystkich. W wielu badaniach to losowanie decyduje, kto dostanie nowy lek, a kto leczenie standardowe — tak, by porównać obie metody. Przed decyzją warto zapytać lekarza prowadzącego badanie, jakie są szanse i ryzyka w Twoim przypadku. Udział w programie badawczym jest dla chorego darmowy i dobrowolny. Pacjent zachowuje swobodę wycofania się z badania w dowolnej chwili bez konsekwencji. W procesie poszukiwań odpowiedniego programu z pomocą często przychodzą organizacje pacjenckie.

Wsparcie opieki wspomagającej i leczenia bólu

Pojawienie się uporczywych bólów, utraty wagi czy powracających duszności to częste doświadczenie osób z progresją. Wczesne włączenie pozwala łagodzenie dolegliwości. W 2010 roku, zespół dr Jennifer Temel opublikował badanie z udziałem 151 osób z przerzutowym rakiem płuca. Połowa chorych od początku leczenia spotykała się z zespołem opieki paliatywnej, czyli specjalistami od łagodzenia objawów. Te osoby,  rzadziej zgłaszały objawy depresji i miały lepszą jakość życia i. Żyły też średnio o około 2–3 miesiące dłużej. Na tej podstawie, organizacje onkologiczne zalecają, by chorych z zaawansowanym nowotworem kierować do opieki paliatywnej wcześnie, równolegle z leczeniem onkologicznym, bo opieka paliatywna nie zastępuje leczenia. Ból nowotworowy u większości chorych można opanować. Zwykle zaczyna się od leków w tabletkach, dobieranych stopniowo — od słabszych do silniejszych, w tym morfiny. Plastry przeciwbólowe lub leki podawane pod skórę stosuje się np. wtedy, gdy pacjentowi trudno połykać. Pomagają też radioterapia na bolesne ognisko i zabiegi w poradni leczenia bólu.  Pacjent ma prawo oczekiwać wystawienia skierowania do profesjonalnej poradni leczenia bólu.

Konkretne Kroki

• Przygotuj listę pytań do onkologa: Stres w gabinecie często blokuje pamięć. 
• Zapytaj o poradnię leczenia bólu: Nawet drobny, ale przewlekły ból wyczerpuje organizm. Warto poprosić o skierowanie do opieki wspomagającej, aby utrzymać komfort fizyczny.
• Zabezpiecz sprawy formalne:  Wskaż osobę upoważnioną do informacji o swoim zdrowiu i do dokumentacji medycznej. Możesz ustanowić pełnomocnika do konta lub złożyć dyspozycję na wypadek śmierci. 
• Poszukaj wsparcia psychoonkologicznego.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 08.10.2026

Pamiętaj, że treści publikowane na portalu FaqRak mają charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Powyższy tekst opiera się na ogólnej wiedzy medycznej i w żadnym wypadku nie zastępuje spersonalizowanej diagnozy ani profesjonalnej porady Twojego lekarza prowadzącego.

Bibliografia

1. Eisenhauer EA, Therasse P, Bogaerts J, et al. New response evaluation criteria in solid tumours: revised RECIST guideline (version 1.1). European Journal of Cancer. 2009;45(2):228–247. doi:10.1016/j.ejca.2008.10.026
2. Seymour L, Bogaerts J, Perrone A, et al. iRECIST: guidelines for response criteria for use in trials testing immunotherapeutics. Lancet Oncology. 2017;18(3):e143–e152. doi:10.1016/S1470-2045(17)30074-8
3. Wysocki PJ, Chłosta P, Antoniewicz A, et al. Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w raku gruczołu krokowego — stanowisko Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej i Polskiego Towarzystwa Urologicznego. Onkologia w Praktyce Klinicznej – Edukacja. 2024;10(1) (publikacja online: 23.05.2023). https://journals.viamedica.pl/onkologia_w_praktyce_klin_edu/article/view/92325
4. Scher HI, Morris MJ, Stadler WM, et al. Trial design and objectives for castration-resistant prostate cancer: updated recommendations from the Prostate Cancer Clinical Trials Working Group 3. Journal of Clinical Oncology. 2016;34(12):1402–1418. doi:10.1200/JCO.2015.64.2702
5. Hendriks LE, Kerr KM, Menis J, et al. Oncogene-addicted metastatic non-small-cell lung cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Annals of Oncology. 2023;34(4):339–357. doi:10.1016/j.annonc.2022.12.009
6. Baile WF, Buckman R, Lenzi R, Glober G, Beale EA, Kudelka AP. SPIKES — A six-step protocol for delivering bad news: application to the patient with cancer. The Oncologist. 2000;5(4):302–311. doi:10.1634/theoncologist.5-4-302
7. Gatenby RA. A change of strategy in the war on cancer. Nature. 2009;459(7246):508–509. doi:10.1038/459508a
8. Gatenby RA, Silva AS, Gillies RJ, Frieden BR. Adaptive therapy. Cancer Research. 2009;69(11):4894–4903. doi:10.1158/0008-5472.CAN-08-3658
9. Andersen BL, Shapiro CL, Farrar WB, Crespin T, Wells-DiGregorio S. Psychological responses to cancer recurrence: a controlled prospective study. Cancer. 2005;104(7):1540–1547. doi:10.1002/cncr.21309
10. Holland JC, Bultz BD. The NCCN guideline for distress management: a case for making distress the sixth vital sign. Journal of the National Comprehensive Cancer Network. 2007;5(1):3–7. doi:10.6004/jnccn.2007.0003
11. World Health Organization. Palliative care — fact sheet. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/palliative-care
12. Mosele F, Remon J, Mateo J, et al. Recommendations for the use of next-generation sequencing (NGS) for patients with metastatic cancers: a report from the ESMO Precision Medicine Working Group. Annals of Oncology. 2020;31(11):1491–1505. doi:10.1016/j.annonc.2020.07.014
13. Mosele MF, Westphalen CB, Stenzinger A, et al. Recommendations for the use of next-generation sequencing (NGS) for patients with advanced cancer in 2024: a report from the ESMO Precision Medicine Working Group. Annals of Oncology. 2024;35(7):588–606. doi:10.1016/j.annonc.2024.04.005
14. National Cancer Institute. Clinical Trials Information for Patients and Caregivers (materiały dla pacjentów: czym są badania kliniczne, korzyści i ryzyka udziału). cancer.gov
15. Ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o badaniach klinicznych produktów leczniczych stosowanych u ludzi (Dz.U. 2023 poz. 605).
16. Sanders JJ, Temin S, Ghoshal A, et al. Palliative care for patients with cancer: ASCO guideline update. Journal of Clinical Oncology. 2024;42(19):2336–2357. doi:10.1200/JCO.24.00542
17. Temel JS, Greer JA, Muzikansky A, et al. Early palliative care for patients with metastatic non–small-cell lung cancer. New England Journal of Medicine. 2010;363(8):733–742. doi:10.1056/NEJMoa1000678
18. Fallon M, Giusti R, Aielli F, et al. Management of cancer pain in adult patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. Annals of Oncology. 2018;29(Suppl 4):iv166–iv191. doi:10.1093/annonc/mdy152