Markery nowotworowe – co oznacza podwyższony wynik?

W pigułce

• Podwyższony marker nowotworowy nie oznacza automatycznie raka ani nawrotu choroby.
• Markery mogą wzrastać również w chorobach łagodnych, stanach zapalnych i innych sytuacjach niezwiązanych z nowotworem.
• Prawidłowy marker nie wyklucza choroby nowotworowej.
• Nie wszystkie markery nadają się do badań przesiewowych ani rutynowego kontrolowania po leczeniu.
• Jeśli marker jest wykorzystywany do monitorowania choroby, ważny może być jego trend, a nie tylko pojedynczy wynik. Kolejne oznaczenia najlepiej wykonywać tą samą metodą i w tym samym laboratorium.
• Jeden marker może być związany z różnymi narządami i chorobami.
• Duże dawki biotyny mogą zakłócać niektóre oznaczenia laboratoryjne, dlatego trzeba poinformować o jej przyjmowaniu lekarza i laboratorium.
• Po otrzymaniu podwyższonego wyniku to lekarz decyduje, czy potrzebne jest powtórzenie badania, obserwacja czy dalsza diagnostyka.

Podwyższony wynik markera nowotworowego potrafi wywołać duży niepokój. Nazwa badania sprawia, że łatwo odczytać wynik powyżej normy jako sygnał: „mam raka” albo „choroba wróciła”. Tymczasem sam podwyższony marker nie pozwala ani rozpoznać nowotworu, ani potwierdzić jego nawrotu.

Markery mają w onkologii określone zastosowania, ale zawsze interpretuje się je w kontekście konkretnej sytuacji: rodzaju nowotworu, objawów, wcześniejszych wyników, badań obrazowych i prowadzonego leczenia. Znaczenie ma również to, dlaczego badanie w ogóle zostało wykonane.

Czym są markery nowotworowe?

Markery nowotworowe to substancje, najczęściej białka, których stężenie można oznaczyć m.in. we krwi. Niektóre mogą być produkowane przez komórki nowotworowe, inne powstają również w zdrowych tkankach i mogą zwiększać się w przebiegu chorób niezwiązanych z rakiem.

Do często oznaczanych markerów należą m.in. CEA, CA 125, CA 15-3, CA 19-9, AFP czy PSA. Każdy z nich ma jednak inne zastosowanie i ograniczenia.

Podwyższony marker nie jest rozpoznaniem nowotworu. Wynik jest informacją, którą lekarz zestawia z wywiadem, badaniem pacjenta i – zależnie od sytuacji – innymi badaniami.

Markery mogą być szczególnie przydatne u części osób z już rozpoznanym nowotworem, np. do obserwowania odpowiedzi na leczenie lub przebiegu choroby. Nie oznacza to jednak, że każdy marker powinien być regularnie oznaczany u każdego pacjenta onkologicznego.

Dlaczego marker może być podwyższony bez nowotworu?

Jednym z największych ograniczeń markerów jest ich niewystarczająca swoistość. Oznacza to, że podwyższony wynik może mieć różne przyczyny.

Dobrym przykładem jest CEA. Jego stężenie może być wyższe u osób palących papierosy, ale także w niektórych chorobach wątroby i przewodu pokarmowego. Dlatego oznaczenie CEA u zdrowej osoby nie jest prostym testem odpowiadającym na pytanie: „czy mam raka?”.

Podobne ograniczenia dotyczą innych markerów. Wynik przekraczający zakres referencyjny może towarzyszyć zarówno chorobie nowotworowej, jak i chorobom łagodnym. Znaczenie wyniku zależy również od tego, jak duże jest odchylenie, czy pojawiły się objawy i w jakim celu badanie zostało wykonane.

Z tego powodu markerów nowotworowych na ogół nie wykorzystuje się jako uniwersalnych badań przesiewowych u osób bez objawów.

CA 125 może wzrosnąć z wielu powodów

CA 125 kojarzony jest przede wszystkim z rakiem jajnika, ale jego podwyższenie nie jest równoznaczne z tym rozpoznaniem. Stężenie markera może wzrastać również w stanach łagodnych, m.in. w endometriozie, podczas miesiączki i ciąży, przy mięśniakach macicy czy stanach zapalnych w obrębie miednicy. Wzrost może występować także w niektórych chorobach wątroby i innych schorzeniach.

Szczególnie u kobiet przed menopauzą łagodne przyczyny podwyższonego CA 125 są częste. Dlatego samego wyniku CA 125 nie interpretuje się w oderwaniu od wieku, objawów i badań obrazowych, przede wszystkim USG.

Warto też pamiętać, że wysokość wyniku nie pozwala samodzielnie ustalić jego przyczyny. Znaczne podwyższenie markera wymaga wyjaśnienia, ale nie jest automatycznie dowodem choroby nowotworowej.

Czy prawidłowy marker wyklucza nowotwór?

Nie. To druga strona tego samego problemu. Nie każdy nowotwór powoduje wzrost markerów, a ich stężenie może pozostawać w granicach normy również u osoby chorej.

Dlatego prawidłowy wynik markera nie może służyć jako samodzielny dowód, że nowotworu nie ma. Jeżeli występują objawy wymagające diagnostyki, prawidłowy marker nie powinien jej zatrzymywać.

Dobrym przykładem ograniczeń markerów jest wczesny rak piersi. Aktualne zalecenia ESMO nie rekomendują rutynowego oznaczania takich markerów jak CA 15-3 czy CEA podczas kontroli po leczeniu wczesnego raka piersi u osób bez objawów. Nie wykazano, aby takie rutynowe kontrole poprawiały przeżycie, natomiast nieprawidłowe wyniki mogą prowadzić do kolejnych badań i niepotrzebnego niepokoju.

Oznacza to, że ani prawidłowy marker nie daje gwarancji braku choroby, ani jego podwyższenie nie jest samo w sobie dowodem nawrotu.

Dlaczego ważna jest zmiana wyniku w czasie?

Jeśli marker jest wykorzystywany do monitorowania określonej choroby, lekarz często zwraca uwagę nie tylko na pojedynczą wartość, ale również na to, jak zmienia się ona w czasie. Taki kierunek zmian określa się jako trend lub kinetykę markera.

Jednorazowa różnica pomiędzy wynikami nie zawsze oznacza rzeczywistą zmianę sytuacji klinicznej. Wpływ mogą mieć m.in. naturalne wahania biologiczne oraz różnice między metodami laboratoryjnymi.

Dlatego podczas monitorowania markera kolejne oznaczenia najlepiej wykonywać tą samą metodą i – jeśli to możliwe – w tym samym laboratorium. Ułatwia to wiarygodne porównywanie wyników.

Stały wzrost markera może być istotną informacją, ale również wtedy nie interpretuje się go w oderwaniu od pozostałych danych. Zależnie od sytuacji lekarz może zdecydować o powtórzeniu oznaczenia, badaniu pacjenta lub wykonaniu dodatkowej diagnostyki.

Nie ma natomiast uniwersalnej zasady, że po podwyższonym wyniku należy po prostu poczekać kilka tygodni i powtórzyć badanie. To lekarz powinien zdecydować, czy można obserwować wynik, czy potrzebna jest szybsza diagnostyka.

Jeden marker może być związany z różnymi chorobami

Nazwy markerów mogą sugerować, że każdy z nich jest przypisany do konkretnego narządu. W rzeczywistości większość nie jest aż tak swoista.

Przykładem jest CA 19-9, kojarzony przede wszystkim z rakiem trzustki. Podwyższone stężenie może występować także w innych nowotworach oraz w chorobach nienowotworowych, m.in. w niedrożności dróg żółciowych czy zapaleniu dróg żółciowych.

Podobnie jest z CEA, CA 125 i wieloma innymi markerami. Nazwa lub skojarzenie markera z konkretnym nowotworem nie oznacza, że jego wzrost wskazuje właśnie na tę chorobę.

Dlatego wyszukiwanie w internecie nazwy markera i przypisanego do niego nowotworu często prowadzi do błędnych wniosków.

Czy biotyna może zafałszować wynik?

Tak, ale problem nie dotyczy wszystkich suplementów ani każdej dawki biotyny.

Biotyna, czyli witamina B7, jest składnikiem wielu suplementów przeznaczonych na włosy i paznokcie. W wysokich dawkach może zakłócać reakcję chemiczną wykorzystywaną w niektórych testach laboratoryjnych. W zależności od rodzaju testu może to prowadzić do wyniku fałszywie zawyżonego lub zaniżonego.

Interferencję opisano również w przypadku niektórych metod oznaczania markerów nowotworowych. Znaczenie ma jednak dawka biotyny i metoda wykorzystywana przez konkretne laboratorium. Ilości występujące w typowych preparatach wielowitaminowych zwykle są znacznie mniejsze niż w wysokodawkowych suplementach „na włosy i paznokcie”.

Dlatego przed badaniem dobrze przekazać lekarzowi i laboratorium informację o wszystkich stosowanych suplementach, szczególnie preparatach zawierających duże dawki biotyny.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków ani suplementów zaleconych przez lekarza tylko po to, aby wykonać badanie. Jeśli biotyna może wpłynąć na oznaczenie, lekarz lub laboratorium może zdecydować o odpowiednim postępowaniu.

Marker to tylko jeden element diagnostyki

Markery nowotworowe mogą dostarczać wartościowych informacji, ale nie funkcjonują w oderwaniu od innych badań. Lekarz bierze pod uwagę objawy, historię choroby, badanie fizykalne, wcześniejsze wyniki oraz – gdy są wskazane – badania obrazowe.

W przypadku podejrzenia nowotworu do potwierdzenia rozpoznania najczęściej potrzebne jest badanie materiału pobranego z podejrzanej zmiany. To badanie histopatologiczne pozwala określić, czy w pobranej tkance znajdują się komórki nowotworowe i jaki jest charakter zmiany.

Marker może więc dostarczyć ważnej informacji, ale bardzo rzadko odpowiada samodzielnie na najważniejsze pytanie: czy pacjent ma nowotwór.

Tak samo wygląda sytuacja po zakończeniu leczenia. W tych nowotworach, w których markery wykorzystuje się do monitorowania choroby, ich zmiana może być sygnałem wymagającym wyjaśnienia. Nie oznacza jednak automatycznie nawrotu.

Co zrobić po otrzymaniu podwyższonego wyniku?

Najpierw trzeba ustalić, dlaczego marker został oznaczony. Inaczej interpretuje się przypadkowo wykonane badanie u osoby bez rozpoznanej choroby, inaczej wynik pacjenta w trakcie leczenia, a jeszcze inaczej marker kontrolowany po jego zakończeniu.

Wynik dobrze porównać z wcześniejszymi oznaczeniami, jeśli takie były wykonywane. Jeżeli marker jest regularnie monitorowany, znaczenie ma również to, czy badania wykonywano w tym samym laboratorium i tą samą metodą.

Lekarz powinien wiedzieć o przyjmowanych lekach i suplementach, paleniu papierosów, chorobach przewlekłych, niedawnych infekcjach lub zabiegach oraz innych okolicznościach, które mogą mieć znaczenie dla konkretnego oznaczenia.

Nie należy natomiast samodzielnie zlecać kolejnych markerów w poszukiwaniu nowotworu ani czekać przez kilka tygodni na powtórzenie badania bez konsultacji, jeśli wynik jest wyraźnie nieprawidłowy lub występują niepokojące objawy. Dalsze postępowanie zależy od konkretnej sytuacji.

Informacje zawarte w artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują indywidualnej konsultacji lekarskiej.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 09.10.2026

Bibliografia

1. National Cancer Institute (NCI). Tumor Markers.
2. Harris L., Fritsche H., Mennel R. i wsp. American Society of Clinical Oncology 2007 Update of Recommendations for the Use of Tumor Markers in Breast Cancer. Journal of Clinical Oncology. 2007;25(33):5287–5312. DOI: 10.1200/JCO.2007.14.2364.
3. Duffy M.J. Tumor markers in clinical practice: a review focusing on common solid cancers. Medical Principles and Practice. 2013;22(1):4–11. DOI: 10.1159/000338393.
4. Sturgeon C.M., Duffy M.J., Stenman U.-H. i wsp. NACB Laboratory Medicine Practice Guidelines for Use of Tumor Markers in Testicular, Prostate, Colorectal, Breast, and Ovarian Cancers. Clinical Chemistry. 2008;54(12)–e79. DOI: 10.1373/clinchem.2008.105601.
5. Sturgeon C.M., Hoffman B.R., Chan D.W. i wsp. NACB Laboratory Medicine Practice Guidelines for Use of Tumor Markers in Clinical Practice: Quality Requirements. Clinical Chemistry. 2008;54(8)–e10. DOI: 10.1373/clinchem.2007.094144.
6. U.S. Food and Drug Administration. The FDA Warns that Biotin May Interfere with Lab Tests: FDA Safety Communication. 2017; aktualizacja 2019.
7. American Association for Clinical Chemistry / Association for Diagnostics & Laboratory Medicine. Academy Guidance Document on Biotin Interference in Laboratory Tests.
8. Loibl S., André F., Bachelot T. i wsp. Early breast cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Annals of Oncology. 2024;35(2):159–182. DOI: 10.1016/j.annonc.2023.11.016.
9. Buamah P. Benign conditions associated with raised serum CA-125 concentration. Journal of Surgical Oncology. 2000;75(4):264–265.