Rak jelita grubego lub odbytnicy – Życie ze stomią – gazy, zapach, dobór sprzętu

W pigułce

• Kolostomia (jelito grube) wydala treść bardziej zwięzłą, a ileostomia (jelito cienkie) treść płynną, bogatą w enzymy drażniące skórę.
• Balonowanie” to nagromadzenie gazu pochodzącego z fermentacji bakteryjnej oraz z połykanego powietrza. Sprawny i suchy filtr węglowy wypuszcza ten gaz na zewnątrz i zatrzymuje zapach, ale nie zapobiega balonowaniu w każdej sytuacji.
• Podciekanie sprzętu to najczęściej wina nierówności brzucha, a nie słabego kleju – w takich sytuacjach pomagają płytki wypukłe (convex).
• System dwuczęściowy chroni skórę przed częstym odrywaniem kleju, ponieważ worek dopinamy do pozostającej na brzuchu płytki.
• Polscy pacjenci mają dwa odrębne miesięczne limity NFZ: jeden na worki i płytki, w pełni pokrywany przez Fundusz, oraz drugi na akcesoria pielęgnacyjne, z dopłatą 20% ceny.

Zrozumienie nowej fizjologii układu pokarmowego

Rodzaj stomii ma bezpośredni wpływ na konsystencję treści jelitowej. Kolostomia to wyłonienie jelita grubego. Treść jest tu bardziej uformowana, przypominająca powolny strumień. Z kolei ileostomia to wyłonienie jelita cienkiego. Przypomina bystrą rzekę, a wydalana treść jest płynna i ma odczyn drażniący dla skóry.

Praktycznej nauki życia ze stomią uczą pielęgniarki stomijne, a ich pierwsza zasada to: najpierw poznaj swoją stomię, dopiero potem dobieraj sprzęt. Gdy już wiesz, o jakich porach dnia stomia pracuje najintensywniej i jak gęsta bywa treść, dobór worka i produktów ochronnych jest łatwiejszy.

Problem gromadzących się gazów (balonowanie)

Gaz w worku ma dwa źródła. Pierwsze to fermentacja: bakterie rozkładają część pokarmu i wytwarzają gaz. Drugie to powietrze, które połykamy przy jedzeniu, piciu przez słomkę, żuciu gumy czy paleniu. To drugie źródło najłatwiej jest ograniczyć — wystarczy jeść wolniej i nie rozmawiać z pełnymi ustami. Gazy często gromadzą się w worku, tworząc efekt tak zwanego “balonowania”. Zbyt mocno napompowany worek może odkleić się od brzucha.

Większość nowoczesnych worków ma wbudowany filtr z węglem aktywnym. Działa jak wentylacja z pochłaniaczem zapachów: wypuszcza gaz na zewnątrz, a cząsteczki odpowiedzialne za woń zatrzymuje w warstwie węgla. Filtr nie jest jednak niezawodny. Przestaje działać, gdy zamoknie pod prysznicem, gdy zaklei go płynna treść (co jest częste przy ileostomii) albo gdy gazu jest więcej, niż zdąży przepuścić. Jeśli więc worek regularnie się nadyma, zwykle jest to sygnał, by częściej wymieniać worek albo wypróbować model z innym typem filtra. Warunkiem działania filtra jest to, aby nie uległ zamoczeniu. Na czas kąpieli, prysznica lub pływania warto zakleić filtr małą naklejką dołączoną do opakowania — chroni ona węgiel przed zamoczeniem. Obowiązuje przy tym jedna żelazna zasada: naklejkę zdejmujemy zaraz po wytarciu się do sucha. Zaklejony filtr nie przepuszcza gazu, więc worek zacznie się nadymać i może odkleić się od brzucha, najczęściej właśnie w nocy.

Kontrola zapachu w codziennych sytuacjach

Strach przed nieprzyjemnym zapachem towarzyszy znacznej części pacjentów z wyłonioną stomią. Nowoczesne worki stomijne są produkowane z materiałów całkowicie nieprzepuszczających zapachów. Jeśli worek jest szczelny, zapach pojawia się wyłącznie podczas jego opróżniania lub wymiany. Można też korzystać z kropli neutralizujących zapach. Wpuszcza się je bezpośrednio do pustego worka. Tworzą one warstwę ochronną i działają jak poślizg dla treści jelitowej.

Wytyczne American Cancer Society dotyczące opieki nad osobami po leczeniu raka jelita grubego zwracają uwagę, że sprawy pozornie błahe — obawa przed zapachem, przeciekaniem czy odgłosem — potrafią zniechęcić niektórych pacjentów do wychodzenia z domu. Opanowanie tych kwestii to nie kwestia wygody, lecz warunek powrotu do normalnego życia towarzyskiego i zawodowego. Dlaczego worek czasem przecieka?

Podciekanie treści jelitowej pod plaster to najbardziej frustrujące doświadczenie. Najczęściej obwiniamy o to sam worek. W rzeczywistości problem zazwyczaj leży w braku dopasowania sprzętu do anatomii pacjenta. Analiza dużego badania ADVOCATE pokazała, że nierówny teren wokół stomii — fałdy, zagłębienia i blizny — należy do głównych czynników sprzyjających powikłaniom skórnym i przeciekaniu, zwłaszcza u osób z ileostomią. Naklejanie płaskiej płytki na pofałdowany brzuch przypomina przyklejanie plastra na zgięcie łokcia. Trzyma się tylko częściowo, a pod krawędzią zostaje szczelina, którą treść powoli podchodzi pod płytkę. Dlatego przy nawracającym przeciekaniu warto poprosić pielęgniarkę stomijną o ocenę kształtu brzucha i rozważyć płytkę wypukłą (convex), która dociska brzegi w głąb zagłębienia. Brzuch stale pracuje podczas siadania czy chodzenia. 

Dobór sprzętu stomijnego

Sprzęt stomijny dzieli się na dwie główne kategorie. System jednoczęściowy to worek fabrycznie zintegrowany z plastrem klejącym. Jest bardzo elastyczny, ale wymiana wymaga odklejenia całości od skóry. Można go porównać do jednorazowego plastra z opatrunkiem.

System dwuczęściowy składa się z osobnej płytki przyklejanej do brzucha na kilka dni oraz z osobnych worków. Worki te przypina się do płytki na specjalny zatrzask lub pierścień. Przypomina to zamykanie plastikowego pojemnika na żywność. To rozwiązanie chroni skórę, ponieważ rzadziej odrywamy klej. Wybór konkretnego systemu to kwestia osobistych preferencji. Część pacjentów decyduje się na testowanie obu opcji, aby sprawdzić, z którą czują się bezpieczniej.

Ochrona skóry wokół stomii

Zaczerwienienie i pieczenie skóry pod płytką stomijną (tzw. powikłania okołostomijne) potrafią utrudnić życie. Treść jelitowa, szczególnie przy ileostomii, zawiera enzymy trawienne. Działają one na skórę bardzo drażniąco. Do przemywania okolicy stomii wystarczy używać czystej, letniej wody. Szare mydło lub kosmetyki z perfumami często wysuszają barierę naskórkową. W zapobieganiu podrażnieniom przydają się specjalne chusteczki zmywające (tzw. removery). Rozpuszczają one medyczny klej bez konieczności bolesnego pocierania skóry brzucha.

Wsparcie refundacyjne NFZ

W Polsce pacjenci ze stomią mają prawo do miesięcznej refundacji wyrobów medycznych. System jest zdigitalizowany, co ułatwia formalności osobom powracającym do zdrowia po chemioterapii czy operacjach. Zlecenie na zaopatrzenie (e-ZWM) może wystawić lekarz onkolog, chirurg, lekarz rodzinny lub uprawniona pielęgniarka. Miesięczny limit refundacji na sprzęt podstawowy, czyli worki i płytki, jest taki sam dla kolostomii i ileostomii i wynosi 450 zł. Wyższa kwota, 530 zł, przysługuje przy urostomii. Do wysokości limitu pacjent nie dopłaca nic. Bezpośrednio po operacji pierwsze zlecenie ma podwójny limit — chodzi o to, by dało się przetestować kilka rodzajów sprzętu, zanim wybierze się ten właściwy. Kwoty bywają aktualizowane rozporządzeniem, więc przed zakupem warto sprawdzić bieżący wykaz na stronie NFZ. Refundacja dzieli się na dwie osobne pule. Pierwsza obejmuje sprzęt podstawowy — worki i płytki — w całości pokryty przez NFZ do wysokości limitu. Druga dotyczy akcesoriów: past uszczelniających, pudrów, pierścieni, zmywaczy do kleju i preparatów ochronnych. Tu limit jest niższy (120 zł miesięcznie), a pacjent dopłaca 20% ceny, dzieci zaś 10%. Sprzęt odbiera się w sklepie medycznym lub u dystrybutora z umową z NFZ, a nie w aptece.

Konkretne kroki

• Zbudowanie “zestawu awaryjnego”: Przygotuj kosmetyczkę z zapasowym workiem, nożyczkami, chusteczkami zmywającymi klej oraz workami na śmieci. Noszenie jej w torbie może obniżyć lęk przed “awarią” w miejscu publicznym.
• Wybór poradni stomijnej: Odszukaj najbliższą poradnię stomijną w swoim regionie. Konsultacja z pielęgniarką stomijną pozwala dopasować rozmiar otworu w płytce, co zapobiega przeciekaniu.
• Założenie zlecenia stałego w NFZ: Zlecenie e-ZWM można wystawić od razu na 12 miesięcy. Pozwala to na comiesięczny odbiór sprzętu u wybranego dostawcy medycznego bez konieczności wizyt w przychodni.
• Wykorzystanie pasty uszczelniającej: Jeśli wokół stomii masz nierówności lub blizny poperacyjne, warto wypróbować pastę stomijną. Działa ona jak szpachla, która wyrównuje skórę przed naklejeniem plastra.
• Naklejki na filtr. Trzymaj kilka sztuk w łazience i zaklejaj filtr tuż przed prysznicem lub pływaniem, a zaraz po wytarciu się do sucha zdejmuj naklejkę. Mokry filtr przestaje działać bezpowrotnie, ale filtr zaklejony na noc też nie działa — worek będzie się nadymał.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 15.10.2026

Informacje przedstawione w artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują profesjonalnej porady medycznej. Decyzje dotyczące doboru sprzętu stomijnego oraz planu opieki zawsze warto podejmować w porozumieniu z lekarzem prowadzącym lub certyfikowaną pielęgniarką stomijną.

Bibliografia

• Pittman, J., Bakas, T., Ellett, M., Sloan, R., Rawl, S. M. (2014). Psychometric Evaluation of the Ostomy Complication Severity Index. Journal of Wound, Ostomy and Continence Nursing, 41(2), 147–157. DOI: 10.1097/WON.0000000000000008
• Salvadalena, G., Colwell, J. C., Skountrianos, G., Pittman, J. (2020). Lessons Learned About Peristomal Skin Complications: Secondary Analysis of the ADVOCATE Trial. Journal of Wound, Ostomy and Continence Nursing, 47(4), 357–363. DOI: 10.1097/WON.0000000000000666
• Hoeflok, J., Kittscha, J., Purnell, P. (2013). Use of Convexity in Pouching: A Comprehensive Review. Journal of Wound, Ostomy and Continence Nursing, 40(5), 506–512.
• Perrin, A., White, M., Burch, J. (2021). Convexity in Stoma Care: Developing a New ASCN UK Guideline on the Appropriate Use of Convex Products. British Journal of Nursing, 30(16), S12–S20.
• Burch, J. (2011). Management of Stoma Complications. Nursing Times, 107(45), 17–20.
• Burch, J. (2011). One-piece and Two-piece Pouches: What Is the Difference? British Journal of Nursing, 20(14), 858–860.
• Association of Stoma Care Nurses UK (2016). ASCN Stoma Care: National Clinical Guidelines. ASCN UK.
• El-Shami, K., Oeffinger, K. C., Erb, N. L. i in. (2015). American Cancer Society Colorectal Cancer Survivorship Care Guidelines. CA: A Cancer Journal for Clinicians, 65(6), 428–455.
• Meyerhardt, J. A., Mangu, P. B., Flynn, P. J. i in. (2013). Follow-Up Care, Surveillance Protocol, and Secondary Prevention Measures for Survivors of Colorectal Cancer: American Society of Clinical Oncology Clinical Practice Guideline Endorsement. Journal of Clinical Oncology, 31(35), 4465–4470.
• Argilés, G., Tabernero, J., Labianca, R. i in. (2020). Localised Colon Cancer: ESMO Clinical Practice Guidelines for Diagnosis, Treatment and Follow-up. Annals of Oncology, 31(10), 1291–1305.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 maja 2017 r. w sprawie wykazu wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie (tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1038) — pozycje lp. 99 (sprzęt podstawowy) i lp. 141 (akcesoria stomijne).
• Narodowy Fundusz Zdrowia. Komunikat w sprawie wystawiania, potwierdzania i realizacji zleceń na wyroby stomijne; pacjent.gov.pl, Zlecenia na wyroby medyczne (dostęp: sierpień 2026).