W pigułce
- Duszność jest subiektywnym odczuciem. Jej nasilenia nie można oceniać wyłącznie na podstawie saturacji czy wyglądu chorego.
- Przyczyną mogą być m.in. zmiany w płucach lub drogach oddechowych, wysięk opłucnowy, niedokrwistość, infekcja, zatorowość płucna, choroby serca lub skutki leczenia.
- Duszność i lęk mogą się wzajemnie nasilać, dlatego spokojna obecność drugiej osoby może być pomocna, ale nie zastępuje leczenia.
- Delikatny nawiew powietrza na twarz może zmniejszyć uczucie duszności u części chorych.
- Odpowiednie ułożenie ciała może ułatwić oddychanie; nie ma jednak jednej pozycji odpowiedniej dla wszystkich.
- Morfina w małych dawkach może u części chorych zmniejszać dokuczliwe uczucie duszności, ale powinna być stosowana wyłącznie według zaleceń lekarza.
- Tlenoterapia jest szczególnie przydatna przy niedotlenieniu. Przy prawidłowym utlenowaniu krwi tlen nie musi zmniejszać duszności.
- Jeśli przyczyną duszności jest np. płyn w jamie opłucnej lub zwężenie dużych dróg oddechowych, w określonych sytuacjach możliwe jest leczenie zabiegowe.
- Nagła, szybko nasilająca się lub bardzo silna duszność wymaga pilnej oceny medycznej.
Brak tchu potrafi wywołać bardzo silny lęk. Wrażenie, że nie można nabrać wystarczającej ilości powietrza, jest jednym z najbardziej niepokojących doświadczeń towarzyszących zaawansowanej chorobie nowotworowej. Duszność można jednak łagodzić – zarówno poprzez leczenie jej przyczyny, jeśli jest to możliwe, jak i poprzez metody zmniejszające samo uczucie braku tchu.
Warto również wiedzieć, że nasilenie duszności nie zawsze odpowiada wynikom pomiaru saturacji czy innych badań. To objaw, którego odczuwanie jest bardzo indywidualne.
Czym jest duszność?
Duszność ma subiektywny charakter. Zgodnie z definicją American Thoracic Society (ATS) jest to nieprzyjemne odczucie związane z oddychaniem, które u różnych osób może mieć różny charakter i nasilenie.
Oznacza to, że odczucia pacjenta są bardzo ważnym elementem oceny duszności. Dwie osoby z podobnymi wynikami badań mogą odczuwać problemy z oddychaniem zupełnie inaczej.
Na powstawanie duszności wpływa wiele mechanizmów. Znaczenie mają m.in. informacje docierające do mózgu z płuc, dróg oddechowych i mięśni oddechowych, zapotrzebowanie organizmu na wentylację oraz reakcja emocjonalna na trudności z oddychaniem. Dlatego duszność nie jest wyłącznie prostym skutkiem „zbyt małej ilości tlenu”.
Dlaczego w zaawansowanej chorobie może brakować tchu?
Przyczyn duszności u osoby z chorobą nowotworową może być wiele i nie zawsze odpowiada za nią bezpośrednio sam guz.
Nowotwór może zwężać lub uciskać drogi oddechowe albo zajmować tkankę płucną. Przyczyną problemów może być również wysięk opłucnowy, czyli gromadzenie się płynu w przestrzeni między blaszkami opłucnej. Duża ilość płynu może ograniczać możliwość prawidłowego rozprężania się płuca.
Innym powodem może być niedokrwistość (anemia). Hemoglobina znajdująca się w czerwonych krwinkach odpowiada za transport tlenu. Jeśli jej stężenie jest znacznie obniżone, organizm może próbować kompensować niedobór m.in. przyspieszeniem oddechu i pracy serca.
Duszność może być także związana z infekcją, zatorowością płucną, niewydolnością serca, osłabieniem mięśni oddechowych, skutkami leczenia przeciwnowotworowego czy współistniejącymi chorobami płuc.
Nowa lub nasilająca się duszność wymaga więc oceny jej możliwej przyczyny, ponieważ część problemów można leczyć przyczynowo.
Duszność i lęk mogą się wzajemnie nasilać
Trudności z oddychaniem w naturalny sposób mogą wywoływać strach. Z kolei silny lęk często powoduje szybsze i płytsze oddychanie oraz zwiększone napięcie mięśni, co może dodatkowo nasilać odczucie braku powietrza.
W ten sposób może powstać błędne koło: duszność zwiększa lęk, a lęk jeszcze bardziej utrudnia spokojne oddychanie.
Dlatego uspokojenie chorego, obecność spokojnej osoby obok oraz proste techniki kontrolowania oddechu mogą zmniejszyć odczuwany dyskomfort. Nie zastępują jednak diagnostyki ani leczenia przyczyny duszności.
Jeżeli za trudnościami z oddychaniem stoi np. płyn w jamie opłucnej, infekcja, niedokrwistość czy zatorowość płucna, samo uspokojenie chorego nie rozwiąże problemu.
Nawiew powietrza na twarz – prosta metoda łagodzenia duszności
Jednym z najprostszych sposobów zmniejszenia uczucia duszności jest delikatny nawiew powietrza na twarz.
W badaniu Galbraith i współpracowników z 2010 roku sprawdzano, czy ręczny wentylator może zmniejszać przewlekłą duszność. Wyniki wspierają takie zastosowanie, a późniejsze badania prowadzone u pacjentów z zaawansowaną chorobą potwierdziły, że nawiew skierowany na twarz może przynosić ulgę części chorych.
Prawdopodobnie znaczenie ma m.in. pobudzanie receptorów czuciowych twarzy unerwianych przez nerw trójdzielny. Nie oznacza to, że wentylator zwiększa ilość tlenu we krwi. Może natomiast zmniejszać nieprzyjemne odczucie związane z oddychaniem.
Można wykorzystać niewielki ręczny wentylator i skierować strumień powietrza w okolice nosa i ust. Pomocne może być również wietrzenie pomieszczenia i unikanie przegrzewania pokoju.
Jak ułożenie ciała może ułatwić oddychanie?
Zmiana pozycji ciała może u części osób szybko zmniejszyć odczuwaną duszność.
W pozycji siedzącej można spróbować lekko pochylić tułów do przodu i oprzeć przedramiona na stole, poduszkach albo udach. Takie podparcie może ułatwiać wykorzystanie dodatkowych mięśni oddechowych.
Jeżeli duszność nasila się podczas leżenia, pomocne może być uniesienie górnej części tułowia za pomocą poduszek lub regulowanego łóżka.
Nie ma jednak jednej pozycji najlepszej dla wszystkich. Warto znaleźć takie ułożenie, w którym konkretnej osobie oddycha się najłatwiej. Przy niektórych chorobach płuc znaczenie może mieć również pozycja na boku, ale nie należy automatycznie zakładać, że zawsze będzie to „zdrowszy” bok – zależy to od przyczyny i lokalizacji zmian.
Opioidy w leczeniu duszności – kiedy mogą pomóc?
Opioidy, w tym morfina, są kojarzone przede wszystkim z leczeniem bólu, ale w określonych sytuacjach mogą być stosowane również w leczeniu dokuczliwej duszności.
U części pacjentów z zaawansowaną chorobą lekarz może rozważyć małe dawki opioidu, aby zmniejszyć odczucie braku tchu. Nie oznacza to jednak, że morfina jest lekiem odpowiednim w każdym przypadku duszności.
Najpierw trzeba ocenić możliwe przyczyny problemu, takie jak płyn w jamie opłucnej, infekcja, niedokrwistość, zatorowość płucna, zwężenie dróg oddechowych czy niedotlenienie. Jeśli możliwe jest leczenie przyczynowe, może ono przynieść znaczną poprawę.
Morfina nie „dostarcza powietrza” ani nie zwiększa bezpośrednio stężenia tlenu we krwi. Może natomiast wpływać na sposób odczuwania duszności przez układ nerwowy i dzięki temu zmniejszać jej dokuczliwość.
Decyzję o zastosowaniu opioidu oraz jego dawce podejmuje lekarz. Znaczenie mają m.in. dotychczas stosowane leki, stan ogólny chorego, czynność nerek oraz ryzyko działań niepożądanych.
Nie należy samodzielnie rozpoczynać leczenia morfiną ani zmieniać jej dawki w celu łagodzenia duszności.
Kiedy potrzebny jest tlen?
Tlenoterapia może być bardzo pomocna, ale nie każda osoba odczuwająca duszność potrzebuje dodatkowego tlenu.
Saturacja, czyli wysycenie krwi tlenem, jest jednym z parametrów wykorzystywanych przy ocenie chorego, choć decyzji o tlenoterapii nie podejmuje się wyłącznie na podstawie pojedynczego pomiaru pulsoksymetrem.
Tlen przynosi największe korzyści przede wszystkim pacjentom z niedotlenieniem. Jeśli stężenie tlenu we krwi jest prawidłowe, rutynowe podawanie tlenu nie musi zmniejszać odczuwanej duszności. W takiej sytuacji pomocne mogą być inne metody, np. nawiew powietrza na twarz, odpowiednie ułożenie ciała czy leczenie farmakologiczne dobrane przez lekarza.
W warunkach domowych może być stosowany koncentrator tlenu. W ramach opieki finansowanej przez NFZ dostęp do urządzenia zależy od wskazań medycznych oraz organizacji konkretnej placówki. Jeśli pacjent jest objęty opieką hospicjum domowego, warto zapytać jego zespół, czy tlenoterapia jest potrzebna i w jaki sposób można zorganizować odpowiedni sprzęt.
Kiedy zabieg może zmniejszyć duszność?
Jeżeli duszność ma konkretną przyczynę, czasami możliwe jest jej bezpośrednie leczenie.
Gdy problemem jest duży wysięk opłucnowy, lekarz może zaproponować punkcję opłucnej (torakocentezę), podczas której usuwa się płyn z jamy opłucnej. U części pacjentów może to wyraźnie zmniejszyć duszność.
Jeśli płyn nawraca, w zależności od sytuacji klinicznej rozważa się także inne sposoby postępowania.
Gdy natomiast guz powoduje istotne zwężenie dużych dróg oddechowych, u wybranych pacjentów możliwe jest zastosowanie metod interwencyjnych, w tym założenie stentu do tchawicy lub oskrzela. Jego zadaniem jest utrzymanie drożności zwężonego odcinka drogi oddechowej.
To, czy taki zabieg jest możliwy i może przynieść korzyść, zależy m.in. od lokalizacji zwężenia, stanu pacjenta i charakteru choroby.
Kiedy duszność wymaga pilnej pomocy?
Przewlekła duszność może towarzyszyć zaawansowanej chorobie, ale nagłego lub wyraźnego pogorszenia oddychania nie należy automatycznie przypisywać samemu nowotworowi.
Pilnej oceny wymaga zwłaszcza duszność, która pojawia się nagle albo gwałtownie nasila w ciągu minut lub godzin.
Sygnałami alarmowymi mogą być również silny ból w klatce piersiowej, sinienie ust lub skóry, odkrztuszanie krwi, utrata przytomności, znaczne zaburzenia świadomości albo bardzo nasilone trudności z oddychaniem.
Jeśli pacjent znajduje się pod opieką hospicjum domowego, warto mieć pod ręką jego całodobowy numer kontaktowy i znać wcześniej ustalony plan postępowania w przypadku nasilenia objawów.
W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia należy wezwać zespół ratownictwa medycznego pod numerem 112 lub 999.
Konkretne kroki
- Przygotuj mały ręczny wentylator. Delikatny nawiew skierowany w okolice nosa i ust może zmniejszyć uczucie duszności.
- Znajdź pozycję, w której oddycha się najłatwiej. Pomocne może być siedzenie z lekkim pochyleniem do przodu i podparciem rąk albo uniesienie górnej części tułowia w łóżku.
- Nie zakładaj, że każda duszność oznacza niedobór tlenu. O potrzebie tlenoterapii powinien zdecydować personel medyczny.
- Jeśli duszność jest nowa lub wyraźnie się nasiliła, skontaktuj się z lekarzem, ponieważ może mieć przyczynę wymagającą leczenia.
- Jeżeli pacjent jest pod opieką hospicjum domowego, zapisz jego całodobowy numer telefonu w miejscu dostępnym dla wszystkich opiekunów.
- Jeśli lekarz zalecił leki stosowane w razie nasilenia duszności, poproś o dokładne wyjaśnienie, kiedy i w jakiej dawce można je podać.
- Zadbaj o luźną odzież, która nie uciska szyi, klatki piersiowej ani brzucha.
- Przygotuj plan na nagłe pogorszenie: ustal wcześniej, z kim się kontaktować i jakie objawy wymagają wezwania pomocy ratunkowej.
Powyższy artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Nowa, nasilająca się lub nagła duszność powinna zostać oceniona przez personel medyczny. Leków opioidowych ani tlenoterapii nie należy rozpoczynać ani modyfikować bez zaleceń lekarza.
Autor: Redakcja FAQRAK
Data aktualizacji: 09.10.2026
Bibliografia
American Thoracic Society (1999). Dyspnea: Mechanisms, assessment, and management: A consensus statement. American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 159(1), 321–340. DOI: 10.1164/ajrccm.159.1.ats898.
Hui D., Bohlke K., Bao T., Campbell T.C., Coyne P.J., Currow D.C., Gupta A., Leiser A.L., Mori M., Nava S., Pittelkow T.P., Reddy S.K., Smith T.J., Bruera E. (2021). Management of Dyspnea in Advanced Cancer: ASCO Guideline. Journal of Clinical Oncology, 39(12), 1389–1411. DOI: 10.1200/JCO.20.03465.
Galbraith S., Fagan P., Perkins P., Lynch A., Booth S. (2010). Does the use of a handheld fan improve chronic dyspnea? A randomized, controlled, crossover trial. Journal of Pain and Symptom Management, 39(5), 831–838. DOI: 10.1016/j.jpainsymman.2009.09.024.
Kako J., Morita T., Yamaguchi T., Kobayashi M., Sekimoto A., Kinoshita H., Ogawa A., Kizawa Y., Uchitomi Y. (2018). Fan therapy is effective in relieving dyspnea in patients with terminally ill cancer: A parallel-arm, randomized controlled trial. Journal of Pain and Symptom Management, 56(4), 493–500. DOI: 10.1016/j.jpainsymman.2018.07.001.
Dy S.M., Gupta A., Waldfogel J.M., Sharma R., Zhang A., Feliciano J.L., Sedhom R., Day J., Gersten R.A., Davidson P.M., Bass E.B. (2020). Interventions for Breathlessness in Patients With Advanced Cancer. Comparative Effectiveness Review No. 232. Agency for Healthcare Research and Quality.
Abernethy A.P., McDonald C.F., Frith P.A., Clark K., Herndon J.E. 2nd, Marcello J., Young I.H., Bull J., Wilcock A., Booth S., Wheeler J.L., Tulsky J.A., Crockett A.J., Currow D.C. (2010). Effect of palliative oxygen versus room air in relief of breathlessness in patients with refractory dyspnoea: A double-blind, randomised controlled trial. The Lancet, 376(9743), 784–793. DOI: 10.1016/S0140-6736(10)61115-4.
