W pigułce
- Darmowy program profilaktyczny NFZ obejmuje kobiety między 45. a 74. rokiem życia, bez konieczności posiadania skierowania.
- Kobiety poza wiekiem programowym mogą wykonać mammografię na NFZ, jeśli posiadają skierowanie od lekarza specjalisty (np. ginekologa).
- Skala BIRADS to bezpieczny, ujednolicony sposób opisu zmian. Wynik 1 i 2 to brak jakichkolwiek powodów do niepokoju medycznego.
- Wynik BIRADS 0 nie oznacza choroby. Oznacza, że opis jest jeszcze niepełny i trzeba uzupełnić diagnostykę – na przykład porównać badanie z wcześniejszymi zdjęciami, wykonać dodatkowe projekcje mammograficzne albo USG.
- Karta DILO to znacznie przyspiesza dostęp do biopsji i poradni onkologicznych w przypadku wyników BIRADS 4 lub 5.
Mammografia to obecnie złoty standard wczesnego wykrywania zmian w piersiach. System publicznej opieki zdrowotnej w Polsce oferuje bezpłatne badania, choć nawigacja po jego procedurach bywa przytłaczająca. Poniżej wyjaśniamy krok po kroku, komu przysługuje bezpłatna diagnostyka i jak wygląda ścieżka medyczna, gdy wynik wymaga dalszej weryfikacji.
Kto może skorzystać z bezpłatnego programu NFZ?
Obecnie mogą z niego bezpłatnie korzystać kobiety w wieku od 45 do 74 lat. W ramach programu, mammografię wykonuje się zwykle co 2 lata. Badanie raz w roku dotyczy określonych sytuacji po leczeniu raka piersi. Osoby z mutacją BRCA1/BRCA2 lub silnym obciążeniem rodzinnym powinny omówić z lekarzem indywidualny plan kontroli, bo mogą wymagać innej ścieżki badań niż standardowy program przesiewowy.
W ramach programu profilaktycznego nie jest potrzebne żadne skierowanie. Wystarczy zgłosić się do wybranej placówki lub umówić telefonicznie.
Jak działa skierowanie w pozostałych sytuacjach?
Kobiety, które nie mieszczą się w programowych ramach wiekowych, również mogą wykonać badanie na NFZ. W takiej sytuacji konieczne jest jednak skierowanie. Może je wystawić lekarz specjalista, na przykład ginekolog lub chirurg onkolog, przyjmujący w ramach umowy z NFZ. Lekarz pierwszego kontaktu (POZ) nie ma obecnie uprawnień do wystawienia skierowania na mammografię. Warto porozmawiać z ginekologiem o wystawieniu skierowania, zwłaszcza przy gęstej budowie piersi.
Gdzie wykonać badanie i jak się zapisać?
Badanie można wykonać w pracowniach stacjonarnych przy szpitalach i przychodniach lub w mobilnych mammobusach. Mammobusy regularnie odwiedzają mniejsze miejscowości, co znacznie ułatwia dostęp do diagnostyki blisko domu. Pełna lista placówek oraz aktualny harmonogram postojów mammobusów są dostępne na oficjalnej stronie NFZ oraz na portalu pacjent.gov.pl. Zapisy odbywają się najczęściej telefonicznie. Rejestracja weryfikuje uprawnienia wyłącznie na podstawie numeru PESEL.
Jak przebiega badanie i dlaczego ucisk jest ważny?
Samo badanie trwa zazwyczaj kilka minut. Wymaga ono rozebrania się od pasa w górę. Technik radiolog układa pierś na specjalnej płytce urządzenia, a następnie lekko ją dociska z góry. Ucisk ten bywa niekomfortowy, ale ma on głęboki sens medyczny. Działa to podobnie jak uciskanie gąbki. Pozwala to fizycznie rozwarstwić tkanki i uzyskać bardzo wyraźny obraz ukrytych struktur. Co równie ważne, spłaszczenie piersi znacząco zmniejsza dawkę promieniowania rentgenowskiego.
Skala BIRADS, czyli uniwersalny język radiologów
Otrzymany wynik zawiera opis słowny oraz cyfrę w skali BIRADS (od 0 do 6). System ten, opracowany przez American College of Radiology (ACR), stworzono po to, aby lekarze na całym świecie rozumieli opisy dokładnie w ten sam sposób. Kategoria BIRADS 1 oznacza pierś zdrową. BIRADS 2 to zmiany całkowicie łagodne, np. torbiele. W obu tych przypadkach wystarczy spokojnie kontynuować rutynowe badania profilaktyczne w standardowym terminie.
Co oznacza wynik wymagający weryfikacji?
Wyniki oznaczone jako BIRADS 0 lub 3 oznaczają potrzebę podjęcia dodatkowych kroków. Kategoria 0 to informacja, że obraz z samej mammografii jest niepełny. BI-RADS 0 oznacza, że radiolog nie ma jeszcze pełnego obrazu. Może być potrzebne porównanie z poprzednimi badaniami, dodatkowe zdjęcia mammograficzne albo USG. W praktyce to sygnał: „potrzebujemy jeszcze jednego elementu układanki”, a nie rozpoznanie choroby.
Z kolei wynik BIRADS 3 sugeruje zmianę najprawdopodobniej łagodną. Lekarze zalecają w takich sytuacjach kontrolę w krótszym czasie, najczęściej po 6 miesiącach, co stanowi standardową procedurę ostrożnościową.
Wynik podejrzany i pogłębiona diagnostyka
Wynik BIRADS 4 i 5 oznacza podejrzenie zmiany o charakterze nowotworowym i wymusza dalsze działania. Warto jednak wiedzieć, że kategoria 4 jest bardzo szeroka. Kategoria BIRADS 4 jest szeroka: oznacza zmianę podejrzaną, ale ryzyko nowotworu może być bardzo różne. Dlatego lekarz zwykle kieruje pacjentkę na biopsję. Biopsja oznacza pobranie małej próbki tkanki z podejrzanego miejsca – dopiero badanie pod mikroskopem pozwala powiedzieć, czy zmiana jest łagodna, czy złośliwa.
Europejskie Towarzystwo Onkologii Medycznej (ESMO) jednoznacznie wskazuje, że złotym standardem diagnozowania takich podejrzeń jest biopsja gruboigłowa. Pozwala ona bezpiecznie pobrać niewielki fragment tkanki do oceny mikroskopowej.
Karta DiLO, czyli szybka ścieżka onkologiczna
W przypadku mocnego podejrzenia nowotworu pacjent ma prawo do założenia karty DILO (Karta Diagnostyki i Leczenia Onkologicznego). Może ją wystawić lekarz specjalista w poradni chorób piersi, a w określonych przypadkach także lekarz rodzinny. Karta ta otwiera tak zwaną szybką ścieżkę. Jej głównym celem jest ominięcie kolejek do specjalistów i przyspieszenie wykonania biopsji.
Konkretne kroki
Warto rozważyć następujące kroki przed badaniem:
- Sprawdź swoje uprawnienia: Zobacz na stronie pacjent.gov.pl lub zadzwoń na infolinię NFZ, czy przysługuje Ci program profilaktyczny. Wystarczy do tego znajomość własnego numeru PESEL.
- Zadbaj o komfort: Na wizytę wygodnie jest ubrać dwuczęściowy strój (na przykład spodnie i zapinaną koszulę). Dzięki temu wystarczy zdjąć tylko górną część garderoby, co daje większe poczucie prywatności.
- Zrezygnuj z kosmetyków w dniu badania: Przed wyjściem z domu warto unikać używania antyperspirantów, balsamów i talku w okolicach pach oraz piersi. Środki te często zawierają drobiny metali, które mogą imitować mikrozwapnienia na zdjęciu rentgenowskim.
Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje profesjonalnej porady medycznej. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości zdrowotnych, interpretacji wyników badań czy wyboru ścieżki leczenia, zawsze konsultuj się z lekarzem specjalistą.
Autor: Redakcja FAQRAK
Data aktualizacji: 08.10.2026
Bibliografia
• Narodowy Fundusz Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi (mammografia) / Mammobusy. Aktualne informacje dla pacjenta. Dostęp: 12.06.2026. https://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/programy-profilaktyczne/mammobusy/
• Pacjent.gov.pl. Umawianie się na mammografię. Opublikowano/aktualizowano: 21.01.2026. Dostęp: 12.06.2026. https://pacjent.gov.pl/artykul/umawianie-sie-na-mammografie
• Pacjent.gov.pl. Rak piersi – pamiętaj o badaniach. Zmodyfikowano: 06.06.2025. Dostęp: 12.06.2026. https://pacjent.gov.pl/zapobiegaj/rak-piersi-pamietaj-o-badaniach
• Pacjent.gov.pl. Pacjenci z podejrzeniem choroby nowotworowej. Dostęp: 12.06.2026. https://pacjent.gov.pl/artykul/pacjenci-z-podejrzeniem-choroby-nowotworowej
• American College of Radiology. ACR BI-RADS® v2025 Manual. Reston, VA: American College of Radiology; 2025. https://www.acr.org/Clinical-Resources/Clinical-Tools-and-Reference/Reporting-and-Data-Systems/BI-RADS
• Loibl S, André F, Bachelot T, Barrios CH, Bergh J, Burstein HJ, et al. Early breast cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Annals of Oncology. 2024;35(2):159–182. doi:10.1016/j.annonc.2023.11.016.
• Krajowy Ośrodek Monitorujący / Narodowy Instytut Onkologii. Wytyczne postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w raku piersi – adaptacja NCCN (3.2026). Dostęp: 12.06.2026. https://kom.nio.gov.pl/rak-piersi
• American Cancer Society. Antiperspirants and Breast Cancer Risk. Aktualizacja: 19.10.2022. Dostęp: 12.06.2026. https://www.cancer.org/cancer/risk-prevention/chemicals/antiperspirants-and-breast-cancer-risk.html
