W pigułce
- Międzynarodowe organizacje odradzają rutynowe stosowanie suplementów diety w profilaktyce onkologicznej.
- Wysokie dawki syntetycznych antyoksydantów mogą chronić komórki nowotworowe i osłabiać powrót do zdrowia.
- Wyjątkiem jest witamina D, której braki w Polsce są bardzo powszechne.
- Większość suplementów na polskim rynku nie przechodzi rygorystycznych testów jakościowych. Przy potwierdzonym niedoborze warto wybierać preparat o statusie leku, bo podlega ostrzejszym wymaganiom niż suplement. Nie oznacza to jednak, że każdy lek OTC jest potrzebny lub bezpieczny dla każdego — liczy się konkretny niedobór, dawka i możliwe interakcje z leczeniem.
- Probiotyki nie są jednym produktem. Ich działanie zależy od szczepu, dawki i sytuacji klinicznej. Po antybiotyku lub leczeniu onkologicznym podstawą wspierania mikrobiomu jest dieta bogata w błonnik, a probiotyk warto dobierać konkretnie.
- Zioła i skoncentrowane ekstrakty roślinne mogą wchodzić w interakcje z lekami, na przykład hormonoterapią, lekami przeciwkrzepliwymi lub lekami celowanymi. Szczególnie ostrożnie należy traktować dziurawiec. Kurkuma i żeń-szeń także wymagają konsultacji, zwłaszcza w dużych dawkach.
Co mówią o suplementach organizacje onkologiczne?
Reklamy i kolorowe opakowania w aptekach obiecują szybką odbudowę odporności i powrót do zdrowia po zakończonej terapii. Onkologiczne wytyczne wskazują zaś, że nadmiar syntetycznych suplementów bywa ryzykowny. Eksperci odradzają stosowanie suplementów diety w celu zapobiegania chorobom nowotworowym. Badacze wskazują na koncepcję “matrycy pokarmowej”. Oznacza to, że witaminy i minerały zawarte w pożywieniu działają zespołowo. Zjedzenie jabłka dostarcza organizmowi sieci setek powiązanych ze sobą substancji, których nie da się zamknąć w jednej, sztucznie wyizolowanej tabletce.
Paradoks antyoksydantów
Wielu pacjentów sięga po ogromne dawki antyoksydantów takich jak: witamina C, A czy E w nadziei, że ochronią ich przed rakiem. Naukowcy z zespołu dr. Martina Bergö z Instytutu Karolinska zauważyli, że wysokie dawki antyoksydantów mogą przyspieszać rozsiew niektórych nowotworów (m.in. czerniaka i raka płuca) u zwierząt laboratoryjnych.
Jak to wytłumaczyć? Antyoksydanty działają jak tarcza ochronna dla komórek przed uszkodzeniami. Jeśli w organizmie przetrwały pojedyncze komórki nowotworowe, one również mogą użyć tej tarczy do ochrony. Suplementacja w wysokich dawkach może więc chronić raka, a nie chronić nas przed rakiem.
Wyjątek od reguły: Witamina D
Istnieją substancje, których suplementacja jest uzasadniona klinicznie. Jedną z nich jest witamina D, zwłaszcza w Polsce, gdzie ze względu na małe nasłonecznienie w okresie jesienno-zimowym, znaczna część populacji zmaga się z jej niedoborami.
Duże badanie VITAL, prowadzone przez zespół prof. JoAnn Manson, nie wykazało, że sama suplementacja witaminy D zmniejsza ryzyko zachorowania na raka u wszystkich. Część analiz sugeruje możliwy wpływ na mniejsze ryzyko zgonu z powodu nowotworu, ale to nie jest powód do suplementacji „na ślepo”. W praktyce: najpierw warto sprawdzić poziom 25(OH)D, a dawkę witaminy dobrać z lekarzem.
Pułapka “suplementu diety”
Wybierając preparaty w aptece, warto wiedzieć jaka jest różnica pomiędzy “lekami bez recepty” a “suplementami diety”. Leki przechodzą rygorystyczne badania. Muszą zawierać dokładnie taką dawkę substancji, jaką deklaruje producent. Suplementy diety to z kolei kategoria żywności, której wprowadzenie na rynek wymaga jedynie złożenia deklaracji. W rezultacie pacjent nierzadko kupuje drogi preparat, który w składzie ma znikome ilości obiecanej substancji aktywnej. Z tego powodu wielu lekarzy zachęca, aby w przypadku niedoborów np. witamin wybierać preparaty o statusie leku.
Mikrobiom po chemioterapii a probiotyki
Chemioterapia czy antybiotykoterapia często uszkadza florę bakteryjną jelit. Pacjenci sięgają wtedy po probiotyki w kapsułkach. Badania u chorych na czerniaka leczonych immunoterapią pokazały związek między składem mikrobiomu jelit a odpowiedzią na leczenie. To ważna wskazówka, ale nie dowód, że dowolny probiotyk poprawia wyniki leczenia u każdego pacjenta onkologicznego. Probiotyki nie są jednym uniwersalnym produktem. Ich działanie zależy od szczepu, dawki i sytuacji klinicznej. Po antybiotyku lub leczeniu onkologicznym podstawą wspierania mikrobiomu jest zwykle dieta bogata w błonnik, a probiotyk warto dobierać konkretnie.
Utajone interakcje z lekami
Zakończenie głównego etapu leczenia nie zawsze oznacza odstawienie leków. Wiele osób kontynuuje terapie podtrzymujące, na przykład hormonoterapię. W tym kontekście nawet zioła potrafią zaburzyć proces leczenia. Wątroba posiada specjalny system enzymów (tzw. cytochrom P450), który działa jak sortownia dla wszystkiego, co połykamy. Popularne substancje, takie jak kurkuma w dużych dawkach, żeń-szeń czy ziele dziurawca, mogą blokować lub przyspieszać pracę tej sortowni. W efekcie stężenie leku onkologicznego we krwi staje się niebezpiecznie wysokie lub zbyt niskie, co obniża skuteczność terapii.
Zmiana perspektywy: od pigułki do talerza
Codzienność po leczeniu to czas odbudowywania sił. Oczekiwanie, że całą pracę wykonają tabletki, rzadko przynosi oczekiwane rezultaty. Świadome wsparcie organizmu poprzez odpowiednią dietę, lekki ruch przynosi więcej korzyści niż losowa suplementacja.
Konkretne kroki
- Zrób audyt swojej apteczki. Zapisz nazwy suplementów i pokaż tę listę onkologowi lub lekarzowi rodzinnemu podczas najbliższej wizyty kontrolnej.
- Rozważ zbadanie poziomu witaminy D. Poproś w laboratorium o badanie o nazwie “25(OH)D”. Wynik wskaże, czy potrzebujesz suplementacji i w jakiej dawce. To najczęstszy i najbardziej uzasadniony niedobór w polskiej populacji.
- Podstawowe badania z krwi zamiast kupowania suplementów “na ślepo”. Część pacjentów decyduje się na ocenę morfologii, poziomu żelaza, ferrytyny oraz witaminy B12. Na podstawie tych wyników można dobrać leki celowane.
- W aptece szukaj leków bez recepty, nie suplementów.
- Spróbuj każdego dnia, dorzucić do posiłku trochę naturalnych antyoksydantów: natkę pietruszki, garść owoców jagodowych lub kilka orzechów.
Autor: redakcja FAQRAK
Weryfikacja merytoryczna: Dr n. med. Dariusz Godlewski
Pamiętaj, że każdy organizm po leczeniu onkologicznym reaguje inaczej. Powyższy tekst ma charakter informacyjno-edukacyjny. Wszelkie decyzje dotyczące wprowadzania nowych witamin, ziół czy preparatów wspomagających zawsze omawiaj ze swoim lekarzem prowadzącym, aby wykluczyć ryzyko niebezpiecznych interakcji.
Bibliografia
1. World Cancer Research Fund / American Institute for Cancer Research. Diet, Nutrition, Physical Activity and Cancer: a Global Perspective. Continuous Update Project Expert Report. London: World Cancer Research Fund International; 2018.
2. Rock, C. L., Thomson, C., Gansler, T., et al. (2020). American Cancer Society guideline for diet and physical activity for cancer prevention. CA: A Cancer Journal for Clinicians, 70(4), 245–271. https://doi.org/10.3322/caac.21591
3. Le Gal, K., Ibrahim, M. X., Wiel, C., et al. (2015). Antioxidants can increase melanoma metastasis in mice. Science Translational Medicine, 7(308), 308re8. https://doi.org/10.1126/scitranslmed.aad3740
4. Sayin, V. I., Ibrahim, M. X., Larsson, E., et al. (2014). Antioxidants accelerate lung cancer progression in mice. Science Translational Medicine, 6(221), 221ra15. https://doi.org/10.1126/scitranslmed.3007653
5. Manson, J. E., Cook, N. R., Lee, I. M., et al.; VITAL Research Group. (2019). Vitamin D Supplements and Prevention of Cancer and Cardiovascular Disease. The New England Journal of Medicine, 380(1), 33–44. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1809944
6. Keum, N., Lee, D. H., Greenwood, D. C., Manson, J. E., & Giovannucci, E. (2019). Vitamin D supplementation and total cancer incidence and mortality: a meta-analysis of randomized controlled trials. Annals of Oncology, 30(5), 733–743. https://doi.org/10.1093/annonc/mdz059
7. Płudowski, P., Kos-Kudła, B., Walczak, M., et al. (2023). Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients, 15(3), 695. https://doi.org/10.3390/nu15030695
8. Gopalakrishnan, V., Spencer, C. N., Nezi, L., et al. (2018). Gut microbiome modulates response to anti-PD-1 immunotherapy in melanoma. Science, 359(6371), 97–103. https://doi.org/10.1126/science.aan4236
9. Spencer, C. N., McQuade, J. L., Gopalakrishnan, V., et al. (2021). Dietary fiber and probiotics influence the gut microbiome and melanoma immunotherapy response. Science, 374(6575), 1632–1640. https://doi.org/10.1126/science.aaz7015
10. Suez, J., Zmora, N., Zilberman-Schapira, G., et al. (2018). Post-antibiotic gut mucosal microbiome reconstitution is impaired by probiotics and improved by autologous FMT. Cell, 174(6), 1406–1423.e16. https://doi.org/10.1016/j.cell.2018.08.047
11. Najwyższa Izba Kontroli. (2017). Dopuszczanie do obrotu suplementów diety. Informacja o wynikach kontroli. Warszawa: NIK.
12. Ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia, Dz.U. 2006 nr 171 poz. 1225 z późn. zm. (przepisy dotyczące suplementów diety i powiadomienia o wprowadzeniu do obrotu).
13. Izzo, A. A., & Ernst, E. (2009). Interactions between herbal medicines and prescribed drugs: an updated systematic review. Drugs, 69(13), 1777–1798. https://doi.org/10.2165/11317010-000000000-00000
14. Memorial Sloan Kettering Cancer Center. About Herbs database: St. John’s Wort; Turmeric; Ginseng. Dostęp: 30.06.2026.
