Jak sprawdza się, czy leczenie raka działa? Przewodnik po badaniach kontrolnych w trakcie terapii

W pigułce

• Samopoczucie nie jest wiarygodnym miernikiem skuteczności leczenia. Można źle znosić skuteczną terapię i dobrze się czuć mimo trwającej choroby.
• Morfologia w większości guzów litych służy przede wszystkim ocenie bezpieczeństwa i tolerancji leczenia, a nie pomiarowi wielkości nowotworu.
• Markery nowotworowe mogą pomagać w monitorowaniu wybranych nowotworów, ale pojedynczy wynik nie powinien być traktowany jako samodzielny dowód skuteczności lub nieskuteczności terapii.
• TK i MR pozwalają porównywać zmiany nowotworowe z wcześniejszymi badaniami.
• RECIST 1.1 jest jednym ze standardów oceny odpowiedzi guzów litych, ale nie znajduje zastosowania w każdej sytuacji.
• PET-CT może dostarczać informacji o aktywności metabolicznej zmian, lecz nie jest potrzebny każdemu pacjentowi ani przy każdym rodzaju nowotworu.
• ctDNA jest obiecującym narzędziem i ma już określone zastosowania kliniczne, ale nie jest uniwersalnym badaniem do rutynowego monitorowania skuteczności leczenia u wszystkich chorych.
• Terminy badań kontrolnych zależą od rodzaju nowotworu, terapii i celu leczenia – nie ma jednego harmonogramu dla wszystkich.
• „Leczenie działa” nie zawsze oznacza całkowite zniknięcie guza. W niektórych sytuacjach oczekiwanym efektem jest zmniejszenie zmian lub długotrwałe zahamowanie rozwoju choroby.

Czy guz się zmniejszył? Czy choroba się zatrzymała? Czy leczenie trzeba kontynuować, czy może zmienić? To jedne z najważniejszych pytań podczas terapii onkologicznej. Odpowiedzi nie daje jednak jedno badanie ani samopoczucie pacjenta. Skuteczność leczenia ocenia się na podstawie kilku informacji: badań obrazowych, wyników badań laboratoryjnych, objawów, badania lekarskiego, a w niektórych nowotworach także markerów nowotworowych lub innych specjalistycznych testów.

Sposób monitorowania zależy od rodzaju nowotworu, jego zaawansowania, zastosowanego leczenia i celu terapii. Dlatego dwie osoby leczone z powodu różnych nowotworów mogą mieć zupełnie inny harmonogram badań kontrolnych.

Czy samopoczucie mówi, czy leczenie działa?

Niekoniecznie. Podczas chemioterapii, radioterapii, immunoterapii czy innych metod leczenia pacjent może czuć się gorzej, mimo że terapia przynosi oczekiwany efekt. Zmęczenie, nudności, brak apetytu, osłabienie czy bóle mięśni mogą być działaniami niepożądanymi leczenia i same w sobie nie świadczą o wzroście nowotworu.

Działa to również w drugą stronę. Dobre samopoczucie nie jest dowodem na to, że guz się zmniejszył lub że choroba nie postępuje. Niektóre nowotwory przez długi czas nie powodują wyraźnych dolegliwości.

Objawy są oczywiście ważną częścią oceny stanu pacjenta. Nowe lub nasilające się dolegliwości mogą skłonić lekarza do wcześniejszego wykonania badań. Nie powinny być jednak jedynym miernikiem skuteczności terapii.

Morfologia – ważna, ale zwykle nie pokazuje, czy guz się zmniejsza

Morfologia krwi jest jednym z najczęściej wykonywanych badań podczas leczenia onkologicznego. W przypadku większości guzów litych, takich jak rak piersi, płuca czy jelita grubego, nie służy jednak do bezpośredniego sprawdzania, czy nowotwór się zmniejszył.

Jej głównym zadaniem jest m.in. ocena, jak organizm toleruje leczenie. Niektóre terapie mogą hamować pracę szpiku kostnego, co prowadzi do zmniejszenia liczby krwinek. Szczególne znaczenie może mieć liczba neutrofili, czyli rodzaju białych krwinek uczestniczących w obronie przed zakażeniami, liczba płytek krwi oraz stężenie hemoglobiny.

Nie istnieje jeden uniwersalny wynik morfologii, przy którym każdemu pacjentowi można lub nie można podać kolejnej dawki leczenia. Progi bezpieczeństwa zależą od konkretnego schematu terapii, jej celu, wcześniejszych wyników i stanu chorego.

Jeżeli wartości są zbyt niskie, lekarz może zdecydować o przesunięciu kolejnego cyklu, modyfikacji dawki lub zastosowaniu leczenia wspomagającego. Takie opóźnienie nie oznacza automatycznie, że terapia przestaje być skuteczna. Jest elementem prowadzenia leczenia w sposób możliwie bezpieczny.

Inaczej wygląda sytuacja w części nowotworów układu krwiotwórczego, gdzie parametry krwi, badanie szpiku i inne testy laboratoryjne mogą być bezpośrednio wykorzystywane do oceny odpowiedzi na leczenie.

Markery nowotworowe – jedna informacja, a nie samodzielny werdykt

CEA, CA 125, PSA czy CA 15-3 należą do najbardziej znanych markerów nowotworowych. Ich oznaczenie wymaga jedynie pobrania krwi, dlatego wynik może sprawiać wrażenie prostego wskaźnika pokazującego, czy leczenie działa. W rzeczywistości interpretacja jest bardziej skomplikowana.

Markery nowotworowe mogą być pomocne w monitorowaniu niektórych nowotworów, ale nie są uniwersalnym sposobem oceny skuteczności terapii. Nie każdy nowotwór wydziela marker, a jego stężenie może zmieniać się także z powodów innych niż progresja choroby.

Znaczenie ma również to, o jaki marker i jaki nowotwór chodzi. PSA ma inną rolę w raku prostaty niż CA 125 w raku jajnika czy CEA w niektórych nowotworach przewodu pokarmowego. Dlatego nie można stworzyć jednej zasady interpretowania wszystkich markerów.

Lekarz bierze pod uwagę kolejne wyniki i ich zmianę w czasie, ale zestawia je z badaniami obrazowymi, objawami i innymi informacjami. Pojedynczy wzrost markera zwykle nie wystarcza, aby stwierdzić, że leczenie nie działa i trzeba je natychmiast zmienić. Także spadek wartości nie zawsze sam w sobie potwierdza odpowiedź na terapię.

Tomografia komputerowa – porównanie tego, co było, z tym, co jest

W wielu nowotworach litych podstawowym badaniem służącym do oceny odpowiedzi na leczenie jest tomografia komputerowa (TK). Pozwala zobaczyć wielkość i lokalizację zmian nowotworowych oraz porównać je z wcześniejszymi badaniami.

Bardzo ważne jest badanie wykonane przed rozpoczęciem terapii lub na początku leczenia. Stanowi ono punkt odniesienia dla kolejnych obrazów. Radiolog może dzięki temu ocenić, czy widoczne wcześniej zmiany zmniejszyły się, powiększyły, pozostały podobnej wielkości albo czy pojawiły się nowe ogniska.

Nie ma jednej zasady określającej, że kontrolną tomografię należy wykonywać np. zawsze po trzecim lub czwartym cyklu leczenia. Termin badania zależy od rodzaju nowotworu, zastosowanej terapii, jej celu i przyjętego schematu monitorowania.

W opisach TK pojawia się wiele fachowych określeń. Pojedyncze zdanie wyrwane z opisu może nie oddawać znaczenia całego badania. Dlatego wynik powinien być interpretowany w zestawieniu z poprzednimi obrazami oraz przebiegiem leczenia.

RECIST – jak mierzy się odpowiedź guzów na leczenie?

W przypadku wielu guzów litych do ujednolicenia oceny odpowiedzi stosuje się kryteria RECIST 1.1 – Response Evaluation Criteria in Solid Tumors. Dzięki nim można w określony sposób mierzyć wybrane zmiany i porównywać wyniki kolejnych badań.

Nie mierzy się przy tym każdego widocznego ogniska. Wybierane są tzw. zmiany docelowe, które spełniają określone kryteria, a następnie porównuje się sumę ich wymiarów.

W RECIST wyróżnia się m.in. całkowitą odpowiedź (CR), częściową odpowiedź (PR), stabilizację choroby (SD) i progresję choroby (PD). Częściowa odpowiedź oznacza co najmniej 30-procentowe zmniejszenie sumy wymiarów zmian docelowych w stosunku do wartości wyjściowej. Progresja wymaga natomiast co najmniej 20-procentowego zwiększenia sumy wymiarów w stosunku do najmniejszej wartości uzyskanej podczas obserwacji, przy jednoczesnym wzroście bezwzględnym o co najmniej 5 mm. Za progresję może również przemawiać pojawienie się nowych zmian.

Te procenty mają ściśle określone znaczenie techniczne. Nie oznaczają np., że „30 procent nowotworu zniknęło”.

Stabilizacja choroby również może być oczekiwanym i korzystnym efektem terapii, szczególnie gdy celem leczenia jest długotrwałe zahamowanie rozwoju choroby. Znaczenie stabilizacji zależy jednak od rodzaju nowotworu, etapu choroby i celu zastosowanego leczenia.

RECIST nie jest też odpowiednim narzędziem w każdej sytuacji. W niektórych nowotworach i przy niektórych metodach leczenia stosuje się inne lub dodatkowe kryteria oceny odpowiedzi.

Rezonans magnetyczny – kiedy potrzebny jest dokładny obraz tkanek miękkich?

Rezonans magnetyczny (MR, MRI) wykorzystuje silne pole magnetyczne i fale radiowe, a nie promieniowanie jonizujące. Bardzo dobrze obrazuje tkanki miękkie, dlatego w określonych sytuacjach jest wykorzystywany m.in. do oceny mózgu, rdzenia kręgowego, miednicy, prostaty czy narządów rodnych.

Nie oznacza to jednak, że MR jest „lepszą tomografią”. TK i MR mają różne zastosowania, a wybór badania zależy od tego, jaki nowotwór i jakie struktury trzeba ocenić.

Rezonans nie naraża pacjenta na promieniowanie jonizujące, ale nadal wymaga kwalifikacji do badania. Szczególne znaczenie mogą mieć wszczepione urządzenia i metalowe elementy w organizmie, a w przypadku badania z kontrastem również wskazania i przeciwwskazania do zastosowania środka kontrastowego zawierającego gadolin.

PET-CT – nie tylko wielkość, ale także aktywność metaboliczna

PET-CT łączy pozytonową tomografię emisyjną z tomografią komputerową. W najczęściej wykonywanym badaniu onkologicznym wykorzystuje się znakowaną fluorodeoksyglukozę – 18F-FDG, związek podobny do glukozy.

Wiele komórek nowotworowych intensywnie wykorzystuje glukozę, dlatego może gromadzić więcej znacznika niż otaczające tkanki. PET pozwala uwidocznić miejsca zwiększonego wychwytu FDG, natomiast część tomograficzna pomaga dokładnie określić ich lokalizację.

Mechanizm nie jest jednak tak prosty, jak stwierdzenie, że „rak żywi się cukrem i dlatego świeci”. Nie wszystkie nowotwory intensywnie wychwytują FDG, a zwiększony wychwyt może występować również w stanach zapalnych, infekcjach i niektórych prawidłowych tkankach.

PET-CT jest szczególnie przydatny w określonych nowotworach i sytuacjach klinicznych. Może być wykorzystywany m.in. do oceny odpowiedzi na leczenie niektórych chłoniaków oraz wybranych innych nowotworów. Nie jest natomiast rutynowym badaniem kontrolnym wykonywanym u każdego pacjenta onkologicznego.

Po leczeniu w TK może być nadal widoczna zmiana resztkowa. W wybranych sytuacjach PET pomaga ocenić, czy wykazuje ona aktywność metaboliczną. Brak zwiększonego wychwytu może przemawiać za brakiem aktywnej choroby w tej zmianie, ale nie można automatycznie uznać każdej niewychwytującej FDG masy za samą bliznę lub martwą tkankę. Interpretacja zależy od rodzaju nowotworu, czasu wykonania badania i całego obrazu klinicznego.

Płynna biopsja i ctDNA – czy z krwi można sprawdzić, jak działa leczenie?

Komórki nowotworowe mogą uwalniać do krwi fragmenty swojego DNA. Określa się je jako krążące DNA nowotworowe – ctDNA (circulating tumor DNA). Jego badanie jest jednym z zastosowań tzw. płynnej biopsji.

Analiza ctDNA może dostarczać informacji o zmianach molekularnych występujących w nowotworze. W części badań wykazano również, że zmiany ilości ctDNA mogą wiązać się z odpowiedzią na leczenie i czasami pojawiać się wcześniej niż zmiany widoczne w klasycznych badaniach obrazowych.

Nie oznacza to jednak, że wystarczy obecnie regularnie pobierać krew, aby u każdego chorego sprawdzić, czy terapia działa. ctDNA nie jest uniwersalnym badaniem kontrolnym stosowanym rutynowo u wszystkich pacjentów onkologicznych.

Płynna biopsja ma już konkretne zastosowania kliniczne, przede wszystkim w określonych sytuacjach diagnostyki molekularnej i doboru leczenia. Jej znaczenie w monitorowaniu choroby i ocenie odpowiedzi na terapię jest intensywnie badane i zależy od rodzaju nowotworu oraz konkretnego testu.

Kiedy wykonuje się badania kontrolne podczas leczenia?

Nie istnieje jeden harmonogram odpowiedni dla wszystkich pacjentów. Czas wykonania kolejnej TK, MR, PET-CT czy innych badań zależy od rozpoznania, rodzaju terapii, celu leczenia oraz sytuacji klinicznej.

Czasem ocena odpowiedzi jest zaplanowana po określonej liczbie cykli. W innych sytuacjach badanie wykonuje się wcześniej, np. gdy pojawiają się nowe objawy mogące sugerować zmianę przebiegu choroby lub powikłanie leczenia.

W Polsce Karta Diagnostyki i Leczenia Onkologicznego – DiLO – jest elementem szybkiej ścieżki onkologicznej i służy organizacji oraz dokumentowaniu diagnostyki i leczenia. Nie oznacza jednak, że posiadanie karty gwarantuje określony termin każdego kontrolnego TK czy MR wykonywanego podczas terapii. Harmonogram monitorowania ustala zespół prowadzący leczenie.

Co właściwie oznacza, że „leczenie działa”?

Nie zawsze musi to oznaczać zniknięcie guza. W zależności od rodzaju i stadium choroby celem może być całkowite usunięcie nowotworu, zmniejszenie jego rozmiarów, zahamowanie wzrostu, wydłużenie okresu bez progresji albo złagodzenie objawów.

Dlatego ten sam wynik badania może mieć inne znaczenie w różnych sytuacjach klinicznych. Stabilizacja choroby u osoby leczonej z powodu zaawansowanego nowotworu może oznaczać osiągnięcie ważnego celu terapii. W innym przypadku oczekiwana może być znacznie głębsza odpowiedź.

Ocena skuteczności leczenia nie sprowadza się więc do jednego wyniku, jednego markera ani jednego wymiaru guza. Onkolog łączy informacje z badań obrazowych i laboratoryjnych ze stanem pacjenta, charakterystyką nowotworu i celem prowadzonej terapii.

Konkretne kroki

• Przed rozpoczęciem leczenia zapytaj, w jaki sposób w Twoim przypadku będzie oceniana odpowiedź na terapię i kiedy planowane jest pierwsze badanie kontrolne.
• Nie traktuj gorszego samopoczucia podczas terapii jako dowodu, że leczenie nie działa. Jeśli jednak pojawia się nowy lub nasilający się objaw, zgłoś go zespołowi prowadzącemu.
• Jeżeli kolejny cykl został przesunięty z powodu wyników morfologii, zapytaj, który parametr był przyczyną decyzji i jakie jest dalsze postępowanie.
• Nie interpretuj pojedynczego wyniku markera w oderwaniu od wcześniejszych oznaczeń i innych badań.
• Zachowuj wcześniejsze wyniki i opisy badań obrazowych. Przy ocenie odpowiedzi porównanie z poprzednimi badaniami jest bardzo ważne.
• Przed wizytą po TK, MR lub PET-CT zapisz pytania dotyczące wyniku. Możesz zapytać wprost: „Czy choroba się zmniejszyła, pozostaje stabilna czy postępuje?” oraz „Co ten wynik oznacza dla dalszego leczenia?”.
• Jeśli opis badania pojawi się wcześniej niż konsultacja lekarska, pamiętaj, że pojedyncze sformułowania z opisu nie zawsze pozwalają samodzielnie ocenić skuteczność terapii.

Tekst ma charakter edukacyjny. Sposób i częstotliwość oceny skuteczności leczenia zależą od rodzaju nowotworu, zastosowanej terapii i indywidualnej sytuacji pacjenta.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 09.10.2026

Bibliografia

1. Eisenhauer E.A., Therasse P., Bogaerts J. et al. New response evaluation criteria in solid tumours: revised RECIST guideline (version 1.1). European Journal of Cancer. 2009;45(2):228–247. DOI: 10.1016/j.ejca.2008.10.026.
2. Schwartz L.H., Litière S., de Vries E. et al. RECIST 1.1—Update and clarification: From the RECIST committee. European Journal of Cancer. 2016;62:132–137. DOI: 10.1016/j.ejca.2016.03.081.
3. Gyawali B., Barnes G., Schnipper L.E. et al. WBC Growth Factors: ASCO Guideline Update. Journal of Clinical Oncology. 2026;44(9):812–824. DOI: 10.1200/JCO-25-02938.
4. Taplitz R.A., Kennedy E.B., Bow E.J. et al. Outpatient management of fever and neutropenia in adults treated for malignancy: American Society of Clinical Oncology and Infectious Diseases Society of America clinical practice guideline update. Journal of Clinical Oncology. 2018;36(14):1443–1453. DOI: 10.1200/JCO.2017.77.6211.
5. Duffy M.J. Tumor markers in clinical practice: A review focusing on common solid cancers. Medical Principles and Practice. 2013;22(1):4–11. DOI: 10.1159/000338393.
6. Harris L., Fritsche H., Mennel R. et al. American Society of Clinical Oncology 2007 update of recommendations for the use of tumor markers in breast cancer. Journal of Clinical Oncology. 2007;25(33):5287–5312. DOI: 10.1200/JCO.2007.14.2364.
7. Hofman M.S., Hicks R.J. How we read oncologic FDG PET/CT. Cancer Imaging. 2016;16:35. DOI: 10.1186/s40644-016-0091-3.
8. Jadvar H., Colletti P.M., Delgado-Bolton R. et al. Appropriate Use Criteria for 18F-FDG PET/CT in restaging and treatment response assessment of malignant disease. Journal of Nuclear Medicine. 2017;58(12):2026–2037. DOI: 10.2967/jnumed.117.197988.
9. Parihar A.S., Sharma A., Sood A. et al. FDG PET/CT-based response assessment in malignancies. RadioGraphics. 2023;43(4). DOI: 10.1148/rg.220122.
10. Wan J.C.M., Massie C., Garcia-Corbacho J. et al. Liquid biopsies come of age: Towards implementation of circulating tumour DNA. Nature Reviews Cancer. 2017;17:223–238. DOI: 10.1038/nrc.2017.7.
11. Tie J., Kinde I., Wang Y. et al. Circulating tumor DNA as an early marker of therapeutic response in patients with metastatic colorectal cancer. Annals of Oncology. 2015;26(8):1715–1722. DOI: 10.1093/annonc/mdv177.