Płodność przed leczeniem raka piersi

W pigułce

• Chemioterapia, zwłaszcza z lekami alkilującymi, zmniejsza rezerwę jajnikową; powrót miesiączki nie oznacza powrotu pełnej płodności.
• Stymulację można zacząć w dowolnym dniu cyklu; procedura zajmuje około dwóch tygodni.
• W badaniu Azima i Oktaya opóźnienie startu chemioterapii wynosiło średnio dwa tygodnie.
• Do wyboru są komórki jajowe lub zarodki; zarodkami dysponują w Polsce wspólnie oboje partnerzy.
• W badaniach nie zaobserwowano wzrostu liczby nawrotów po stymulacji z letrozolem lub po zabezpieczeniu płodności. 
• Analogi GnRH zmniejszają ryzyko przedwczesnej niewydolności jajników (14,1% vs 30,9% w metaanalizie Lambertiniego), ale nie zastępują mrożenia.
• Rządowy program 2024–2028 finansuje zabezpieczenie płodności: kobiety do 40. roku życia, mężczyźni do 45.
• Przerwa w hormonoterapii na starania o ciążę nie zwiększyła ryzyka nawrotu w obserwacji sięgającej kilku lat.
• Rozmowa o płodności przed leczeniem jest, według wytycznych ASCO z 2025 roku, standardem opieki, a nie przywilejem.

Co chemioterapia robi z rezerwą jajnikową

Kobieta rodzi się z gotowym zapasem komórek jajowych. Nowe już nie powstają. Ten zapas nazywamy rezerwą jajnikową. Chemioterapia potrafi ją mocno uszczuplić. Największy wpływ mają leki z grupy alkilujących, przede wszystkim cyklofosfamid. Znajduje się on w schematach stosowanych w raku piersi. Leki te uszkadzają DNA szybko dzielących się komórek oraz pęcherzyki w jajniku, w których czekają niedojrzałe komórki jajowe. Drugim czynnikiem jest wiek w chwili leczenia, co może spowodować zatrzymanie miesiączki w trakcie chemioterapii lub trwale wygasić czynności jajników. U wielu młodszych pacjentek miesiączka wraca po kilku miesiącach od zakończenia leczenia, co nie oznacza, że rezerwa wróciła do punktu wyjścia. Jajniki mogą pracować krócej niż zaplanowała biologia. Menopauza bywa wtedy wcześniejsza o kilka lat.

Rozmowa o ryzyku niepłodności powinna być standardem u każdej młodej osoby z rozpoznaniem nowotworu. Niezależnie od typu nowotworu i od tego, jak pilne jest leczenie.

Ile zajmuje zabezpieczenie płodności

Leki stymulujące można włączyć niezależnie od dnia cyklu. Najpierw konsultacja i badania: AMH z krwi, USG z liczbą pęcherzyków antralnych. Potem 10–14 dni zastrzyków podskórnych, wykonywanych samodzielnie w domu. W tym czasie kilka kontrolnych USG.

Na koniec punkcja jajników, czyli pobranie komórek przez pochwę pod kontrolą USG. Zabieg trwa kilkanaście minut i odbywa się w krótkim znieczuleniu. Powrót do domu następuje zwykle tego samego dnia.

Ile to kosztuje w kalendarzu leczenia onkologicznego? W analizie zespołu Amra Azima i Kutluka Oktaya, wykazano, że u pacjentek, które zabezpieczyły płodność, chemioterapia startowała średnio 45 dni po operacji. W grupie bez tej procedury było to średnio 33 dni. Różnica wyniosła więc niecałe dwa tygodnie. Dopuszczalny termin rozpoczęcia chemioterapii ustala onkolog indywidualnie, biorąc pod uwagę typ, zaawansowanie i plan leczenia.

Bywa też, że stymulację da się przeprowadzić po operacji, a przed chemioterapią. To okno często jest naturalnym miejscem na całą procedurę.

Komórki jajowe czy zarodki: na czym polega różnica

Do wyboru są zwykle dwie metody: rożenie samych komórek jajowych albo mrożenie zarodków. Obie wykorzystują witryfikację czyli błyskawiczne schłodzenie materiału. Witryfikacja zamienia płyn w rodzaj szkła. Zamrożenie zarodków wymaga nasienia w momencie punkcji. Potrzebny jest więc partner albo dawca. Zamrożenie komórek jajowych takiej decyzji nie wymaga.

W Polsce ma to konsekwencje prawne. Ustawa o leczeniu niepłodności z 25 czerwca 2015 roku reguluje losy zarodków. Do ich wykorzystania potrzebna jest zgoda obojga dawców komórek. Rozstanie, konflikt czy śmierć partnera zmieniają sytuację prawną zarodków. Zamrożenie własnych komórek jajowych nie wymaga dawcy nasienia na etapie zabezpieczania płodności. Część pacjentek wybiera tę opcję, nawet będąc w stałym związku. Bywa też, że część komórek zapładnia, część zostawia niezapłodnionych.

Istnieje jeszcze kriokonserwacja tkanki jajnikowej. Polega na pobraniu fragmentu kory jajnika i wszczepieniu go po zakończeniu leczenia. W Polsce wykonuje ją niewiele ośrodków i zwykle jest odpłatna.

Wytyczne z 2025 roku wymieniają też dojrzewanie komórek poza organizmem (IVM) jako metodę obiecującą. To rozwiązanie rozważane wtedy, gdy na pełną stymulację naprawdę nie ma czasu.

Czy stymulacja hormonalna jest bezpieczna przy raku hormonozależnym

Odpowiedzią kliniczną jest dołączenie letrozolu. Ten lek blokuje aromatazę, czyli enzym zamieniający androgeny w estrogeny. Pęcherzyki nadal rosną pod wpływem gonadotropin. Szczytowe stężenie estradiolu pozostaje przy tym znacznie niższe niż w klasycznym in vitro.

W badaniu Azima i Oktaya z 2008 roku obserwowano 215 kobiet. Ryzyko nawrotu u pacjentek po stymulacji z letrozolem nie było wyższe niż w grupie porównawczej. Dłuższą obserwację opublikowali Jayeon Kim, Volkan Turan i Kutluk Oktay w „Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism” w 2016 roku. Objęła 337 kobiet z rakiem piersi w stopniu do III. Średni czas obserwacji wyniósł około 5–7 lat. Ryzyko nawrotu w grupie po stymulacji nie było podwyższone. Status receptorowy guza ani obecność mutacji BRCA nie zmieniały tego wyniku. Dodatkowych danych dostarczyła analiza badania POSITIVE opublikowana w Journal of Clinical Oncology w 2024 roku. W obserwacji trwającej 41 miesięcy nie stwierdzono większej częstości zdarzeń związanych z rakiem piersi u kobiet, które przeszły stymulację jajników w celu zamrożenia komórek jajowych lub zarodków. Rak hormonozależny nie jest sam w sobie przeciwwskazaniem do zabezpieczenia płodności. Decyzja pozostaje wspólna: onkologa, specjalisty medycyny rozrodu i Twoja.

Zastrzyki hamujące pracę jajników w trakcie chemioterapii

Osobną metodą są analogi GnRH, najczęściej goserelina lub tryptorelina. Podaje się je w zastrzykach mniej więcej co miesiąc, równolegle z chemioterapią. Lek na czas leczenia „usypia” jajniki i wprowadza je w stan zbliżony do przedpokwitaniowego. Hipoteza mówi, że uśpiona tkanka jest mniej podatna na uszkodzenie przez cytostatyki. Analiza zespołu Matteo Lambertiniego z 2018 roku, opublikowana w „Journal of Clinical Oncology” oparta o dane 873 pacjentek z pięciu badań. Przedwczesną niewydolność jajników odnotowano u 14,1% kobiet otrzymujących analog GnRH i u 30,9% w grupie kontrolnej.

Gdy leczenie musi rozpocząć się natychmiast, analog GnRH może być rozważony jako dodatkowa metoda ochrony czynności jajników. Nie zastępuje jednak zamrożenia komórek jajowych lub zarodków i nie daje pewności, że po leczeniu będzie możliwa ciąża.

Ile komórek uda się zamrozić

Dwa badania pozwalają tę liczbę oszacować. Pierwsze to AMH, hormon antymüllerowski oznaczany z krwi. Wydzielają go małe pęcherzyki, więc jego poziom orientacyjnie pokazuje wielkość zapasu. Drugie to AFC, czyli policzenie pęcherzyków antralnych w USG. Żadne z badań nie mówi o jakości komórek. O jakości decyduje przede wszystkim wiek.

Nie każda pobrana komórka jest dojrzała i nie każda dojrzała przeżyje rozmrożenie. Nie każda zapłodniona utworzy zarodek zdolny do implantacji. Dlatego mrozi się ich kilka lub kilkanaście, a nie jedną czy dwie. Jeśli czas na to pozwala, część ośrodków proponuje drugą stymulację po kilku dniach od pierwszej punkcji. Zwiększa to pulę zamrożonego materiału.

Co jest bezpłatne w Polsce

Od 1 czerwca 2024 roku działa rządowy program leczenia niepłodności na lata 2024–2028. Objął on także pacjentów onkologicznych. Moduł zabezpieczenia płodności na przyszłość finansuje procedurę u osób przed leczeniem, które może uszkodzić gonady. U kobiet obejmuje to stymulację, punkcję i mrożenie komórek jajowych. Kobieta może zgłosić się do ukończenia 40. roku życia, mężczyzna do 45. roku życia. Liczy się wiek w dniu pierwszej wizyty u realizatora.

Przechowywanie materiału jest finansowane w czasie trwania programu. Po jego zakończeniu koszt przechowywania przechodzi na pacjenta. Warto o tę kwotę zapytać już na pierwszej wizycie. Od stycznia 2026 roku pacjenci onkologiczni mogą korzystać z procedur poza kolejnością. 

Kliniki działają w ramach rocznych limitów finansowych przyznanych przez ministerstwo. Bywało, że środki na dany rok wyczerpywały się przed jego końcem. Pomocne bywa zapytanie, czy ośrodek ma aktualnie dostępny limit w programie.

Lista realizatorów programu jest publikowana na stronach gov.pl i pacjent.gov.pl. Ośrodki działają w większych miastach, więc czasem wchodzi w grę dojazd. Zgłoszenie następuje bezpośrednio do kliniki, bez skierowania od onkologa. Potrzebna jest dokumentacja potwierdzająca rozpoznanie i planowane leczenie.

BRCA i pytania, które wykraczają poza biologię

U nosicielek BRCA1 profilaktyczne usunięcie jajowodów i jajników zwykle zaleca się po zakończeniu planów rozrodczych, najczęściej między 35. a 40. rokiem życia; u nosicielek BRCA2 zwykle później, między 40. a 45. rokiem życia. Dokładny termin zależy także od historii chorób w rodzinie. 

Rodzi się także pytanie o przekazanie mutacji dziecku. W Polsce dostępna jest diagnostyka preimplantacyjna zarodków w kierunku znanej mutacji rodzinnej (PGT-M). Nie jest ona finansowana i wiąże się z kosztami. Wielu parom pomaga tu rozmowa z genetykiem klinicznym, jeszcze przed punkcją.

Osobne pytanie brzmi: czy ciąża po raku piersi jest bezpieczna dla nosicielki mutacji? Odpowiedzi dostarczyło międzynarodowe badanie kohortowe zespołu Matteo Lambertiniego, opublikowane w „JAMA” w 2024 roku. Objęło młode kobiety z rakiem piersi i mutacją BRCA. Ciąża po leczeniu nie wiązała się w nim z gorszymi wynikami onkologicznymi.

Ciąża po leczeniu 

Hormonoterapia przy raku hormonozależnym, trwa 5 lat, a w sytuacjach wyższego ryzyka nawet 10 lat. Dla kobiety po trzydziestce to często najtrudniejsze.

Do badanie POSITIVE, prowadzonego pod kierunkiem Ann Partridge weszło 516 kobiet do 42. roku życia z hormonozależnym rakiem piersi. Wszystkie przyjmowały hormonoterapię przez 18–30 miesięcy, a potem przerwały ją na maksymalnie 2 lata, by starać się o ciążę. Spośród 497 obserwowanych kobiet 368 (74%) zaszło w ciążę co najmniej raz. Żywe urodzenie odnotowano u 317 kobiet (64%). Obserwacja trwała 41 miesięcy. Odsetek “zdarzeń nowotworowych” wyniósł 8,9% w grupie z przerwą. W grupie porównawczej z badań SOFT/TEXT było to 9,2%. Zaktualizowane wyniki, przedstawione na kongresie ESMO w 2025 roku, objęły dodatkowe 2,5 roku obserwacji. Nie wykazały wzrostu liczby zdarzeń nowotworowych.

Autorzy zaznaczają, że kluczowe będą dane z dziesięcioletniej obserwacji. Nawroty raka hormonozależnego zdarzają się także po wielu latach. 

Konkretne kroki

• Zadaj onkologowi pytania. Czy planowany schemat zawiera leki alkilujące, na przykład cyklofosfamid? Jaka jest planowana data rozpoczęcia leczenia? Czy z punktu widzenia zaawansowania możliwe jest okno 2–3 tygodni na stymulację.
• Poproś o pisemną informację o rozpoznaniu i planowanym leczeniu. Wystarczy zwykle karta informacyjna lub zaświadczenie od onkologa.
• Sprawdź listę realizatorów programu na pacjent.gov.pl i zadzwoń do najbliższego ośrodka. Przy rejestracji pomocne bywa zdanie: „jestem pacjentką onkologiczną przed rozpoczęciem chemioterapii, dzwonię w sprawie zabezpieczenia płodności”. Od 2026 roku pacjenci onkologiczni są przyjmowani poza kolejnością.
• Zapytaj czy ośrodek ma dostępny limit w programie w tym roku. Ile będzie kosztowało przechowywanie materiału po zakończeniu programu w 2028 roku?
• Zapytaj klinikę, czy warto wykonać AMH i USG z oceną pęcherzyków antralnych oraz czy ośrodek zaakceptuje wcześniejsze wyniki. 
• Jeśli jesteś w związku, porozmawiajcie o wyborze: komórki jajowe czy zarodki. 
• Przy raku ER-dodatnim zapytaj o protokół z letrozolem. To standardowe rozwiązanie obniżające szczytowy poziom estradiolu podczas stymulacji.
• Przy dodatnim wyniku BRCA rozważ konsultację z genetykiem klinicznym przed punkcją. Rozmowa dotyczy między innymi diagnostyki preimplantacyjnej i planowanego terminu operacji jajników.
• Zapytaj o wsparcie psychologiczne w ramach programu. Konsultacje psychologiczne są jego elementem i nie są limitowane liczbowo.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 12.10.2026

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Decyzje dotyczące zabezpieczenia płodności i terminu rozpoczęcia leczenia onkologicznego wymagają indywidualnej rozmowy z onkologiem prowadzącym oraz specjalistą medycyny rozrodu.

Bibliografia

1. Su H.I., Lacchetti C., Letourneau J. i wsp. Fertility Preservation in People With Cancer: ASCO Guideline Update. Journal of Clinical Oncology. 2025;43(12):1488–1515. doi:10.1200/JCO-24-02782. PMID: 40106739. Z uwzględnieniem errat: doi:10.1200/JCO-25-00662 oraz doi:10.1200/JCO-25-01373.
2. Partridge A.H., Niman S.M., Ruggeri M. i wsp. Interrupting Endocrine Therapy to Attempt Pregnancy after Breast Cancer. New England Journal of Medicine. 2023;388(18):1645–1656. doi:10.1056/NEJMoa2212856. PMID: 37133584.
3. Pagani O., Niman S.M., Ruggeri M. i wsp. Updated Results of the POSITIVE (Pregnancy Outcome and Safety of Interrupting Therapy for Women with Endocrine Responsive Breast Cancer) Trial. Annals of Oncology. 2026; publikacja internetowa przed drukiem, 28 maja 2026; S0923-7534(26)00883-5. doi:10.1016/j.annonc.2026.05.699. PMID: 42214557.
4. Azim H.A. Jr, Niman S.M., Partridge A.H. i wsp. Fertility Preservation and Assisted Reproduction in Patients With Breast Cancer Interrupting Adjuvant Endocrine Therapy to Attempt Pregnancy. Journal of Clinical Oncology. 2024;42(23):2822–2832. doi:10.1200/JCO.23.02292. PMID: 38810178.
5. Kim J., Turan V., Oktay K. Long-Term Safety of Letrozole and Gonadotropin Stimulation for Fertility Preservation in Women With Breast Cancer. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2016;101(4):1364–1371. doi:10.1210/jc.2015-3878. PMID: 26751194.
6. Azim A.A., Costantini-Ferrando M., Oktay K. Safety of Fertility Preservation by Ovarian Stimulation With Letrozole and Gonadotropins in Patients With Breast Cancer: A Prospective Controlled Study. Journal of Clinical Oncology. 2008;26(16):2630–2635. doi:10.1200/JCO.2007.14.8700. PMID: 18509175.
7. Oktay K., Hourvitz A., Sahin G. i wsp. Letrozole Reduces Estrogen and Gonadotropin Exposure in Women With Breast Cancer Undergoing Ovarian Stimulation Before Chemotherapy. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 2006;91(10):3885–3890. doi:10.1210/jc.2006-0962. PMID: 16882752.
8. Cakmak H., Katz A., Cedars M.I., Rosen M.P. Effective Method for Emergency Fertility Preservation: Random-Start Controlled Ovarian Stimulation. Fertility and Sterility. 2013;100(6):1673–1680. doi:10.1016/j.fertnstert.2013.07.1992. PMID: 23987516.
9. Lambertini M., Moore H.C.F., Leonard R.C.F. i wsp. Gonadotropin-Releasing Hormone Agonists During Chemotherapy for Preservation of Ovarian Function and Fertility in Premenopausal Patients With Early Breast Cancer: A Systematic Review and Meta-Analysis of Individual Patient-Level Data. Journal of Clinical Oncology. 2018;36(19):1981–1990. doi:10.1200/JCO.2018.78.0858. PMID: 29718793.
10. Moore H.C.F., Unger J.M., Phillips K.-A. i wsp. Goserelin for Ovarian Protection during Breast-Cancer Adjuvant Chemotherapy (POEMS/SWOG S0230). New England Journal of Medicine. 2015;372(10):923–932. doi:10.1056/NEJMoa1413204. PMID: 25738668.
11. Lambertini M., Blondeaux E., Agostinetto E. i wsp. Pregnancy After Breast Cancer in Young BRCA Carriers: An International Hospital-Based Cohort Study. JAMA. 2024;331(1):49–59. doi:10.1001/jama.2023.25463. PMID: 38059899.
12. Sessa C., Balmaña J., Bober S.L. i wsp. Risk Reduction and Screening of Cancer in Hereditary Breast-Ovarian Cancer Syndromes: ESMO Clinical Practice Guideline. Annals of Oncology. 2023;34(1):33–47. doi:10.1016/j.annonc.2022.10.004. PMID: 36307055.
13. Ustawa z dnia 25 czerwca 2015 r. o leczeniu niepłodności. Tekst jednolity: Dz.U. 2020 poz. 442. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20200000442/O/D20200442.pdf (dostęp: 22.07.2026).
14. Minister Zdrowia. Leczenie niepłodności obejmujące procedury medycznie wspomaganej prokreacji, w tym zapłodnienie pozaustrojowe prowadzone w ośrodku medycznie wspomaganej prokreacji, na lata 2024–2028. Wersja obowiązująca od 1.01.2026. https://www.gov.pl/attachment/911b47ad-3be7-4dff-890b-86d45c8ef994 (dostęp: 22.07.2026).
15. Ministerstwo Zdrowia; Pacjent.gov.pl. Program wsparcia in vitro – informacje dla pacjentów i lista realizatorów. https://www.gov.pl/web/zdrowie/in-vitro oraz https://pacjent.gov.pl/artykul/program-wsparcia-vitro (dostęp: 22.07.2026).
16. Kwiatkowska E. „Możemy powiedzieć, że środki się skończyły”. Problem z programem in vitro. TVN24, 13.11.2025. Źródło uzupełniające dotyczące okresowego wyczerpania środków w części ośrodków w 2025 r. https://tvn24.pl/polska/skonczyly-sie-pieniadze-na-in-vitro-na-rok-2025-kliniki-wstrzymuja-procedury-st8749290 (dostęp: 22.07.2026).

Stan weryfikacji: 22 lipca 2026 r.