W pigułce
- Przy hormonoterapii zmienia się przede wszystkim skład ciała, nie tylko masa: ubywa mięśni, przybywa tłuszczu trzewnego.
- Wytyczne wskazują podaż białka powyżej 1 g na kilogram masy ciała na dobę.
- Trening dwa razy w tygodniu ze wzrostem obciążenia najlepiej chroni mięśnie.
- W badaniu HOPE regularne ćwiczenia zmniejszyły ból stawów po inhibitorach aromatazy o około jedną piątą w ciągu roku.
- Przy przerzutach do kości ruch jest możliwy, ale wymaga ustaleń z fizjoterapeutą.
- W Polsce warto pytać o rehabilitację i dietetyka w ramach Breast Cancer Unit, opieki koordynowanej POZ oraz prewencji rentowej ZUS.
U części osób podczas hormonoterapii może zmieniać się skład ciała: może przybywać tkanki tłuszczowej, a masa mięśniowa może spadać. Nie dzieje się tak u każdej osoby; wpływ mają również wiek, menopauza, wcześniejsze leczenie i poziom aktywności.
Dlaczego ciało zmienia się przy hormonoterapii
Hormonoterapia w raku piersi działa na estrogeny. Inhibitory aromatazy obniżają ich stężenie niemal do zera. Zastrzyki wyłączające jajniki wprowadzają organizm w menopauzę, czasem w ciągu kilku tygodni. Estrogeny nie zajmują się wyłącznie rozrodczością. Wpływają też na to, gdzie odkłada się tłuszcz i jak mięśnie reagują na wysiłek. Gdy ich ubywa, tkanka tłuszczowa przenosi się z bioder i ud w okolice brzucha. To tzw. tłuszcz trzewny – ten, który otacza narządy wewnętrzne. Organizm gorzej radzi sobie też z cukrem. Te zjawiska obserwuje się często po wywołanej leczeniem menopauzie, niezależnie od wieku pacjentki.
„Ta sama waga, inne ciało” – co mówią badania
Zespół prof. Bette Caan opublikował w 2018 roku w „JAMA Oncology” analizę ponad trzech tysięcy kobiet z rakiem piersi bez przerzutów odległych. Badacze wykorzystali tomografię komputerową wykonywaną rutynowo w diagnostyce. Zmierzyli na niej pole powierzchni mięśni i tkanki tłuszczowej na wysokości kręgu lędźwiowego. W tym badaniu kobiety z niską masą mięśniową miały statystycznie gorsze przeżycie całkowite.
Zjawisko współistnienia nadmiaru tkanki tłuszczowej i ubytku mięśni nosi nazwę otyłości sarkopenicznej.
Dlaczego restrykcyjna dieta bywa kontrproduktywna
Amerykańskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej (ASCO) opublikowało w 2022 roku wytyczne dotyczące ruchu, diety i masy ciała w trakcie leczenia onkologicznego. Zespół pod kierunkiem dr Jennifer Ligibel przeanalizował dostępne badania. Brakuje dowodów na to, że celowa redukcja masy ciała w czasie aktywnego leczenia poprawia rokowanie. Za to wysiłek fizyczny w trakcie leczenia zmniejsza zmęczenie, poprawia sprawność i jakość życia. Punktem wyjścia nie jest odchudzanie, ale bywa nim ochrona mięśni: dostarczanie białka i regularny opór dla mięśni.
Białko – fundament
Europejskie Towarzystwo Żywienia Klinicznego i Metabolizmu (ESPEN) opublikowało w 2021 roku wytyczne żywienia w chorobie nowotworowej. Zapotrzebowanie na białko u osób z chorobą nowotworową jest wyższe niż w populacji ogólnej. Wytyczne ESPEN zalecają ponad 1 g białka na kilogram masy ciała na dobę, a jeśli to możliwe – do około 1,5 g/kg. Oznacza to obecność źródła białka w każdym posiłku. Jajka, twaróg, skyr, jogurt grecki, ryby, drób, soczewica, ciecierzyca, tofu. Przy zaburzeniach smaku po chemioterapii lub przy nudnościach czasem łatwiej przechodzą produkty chłodne i o łagodnym zapachu.
Przy biegunkach po abemacyklibie część pacjentek dobrze toleruje białko w formie płynnej – koktajle na bazie jogurtu lub gotowe preparaty odżywcze. Preparaty wysokobiałkowe są też dostępne w aptekach bez recepty.
Uwaga: przy przewlekłej chorobie nerek podaż białka wymaga indywidualnego ustalenia z lekarzem lub dietetykiem. Wytyczne ESPEN nie mają wtedy zastosowania.
Trening oporowy: najskuteczniejszy bodziec dla mięśni
Międzynarodowy panel ekspertów pod kierunkiem dr Kristin Campbell opublikował w 2019 roku w „Medicine & Science in Sports & Exercise” zaktualizowane zalecenia dotyczące aktywności fizycznej w onkologii. Korzyści przynosi umiarkowany wysiłek aerobowy około 3 razy w tygodniu po 30 minut i trening oporowy 2 razy w tygodniu. To punkt odniesienia, a nie obowiązkowa dawka dla każdej osoby; plan należy dopasować do stanu zdrowia i działań niepożądanych leczenia.
Trening oporowy to nie kulturystyka. To każdy ruch, w którym mięsień pokonuje opór: gumy, hantle, butelki z wodą, ciężar własnego ciała. Wstawanie z krzesła bez pomocy rąk to również ćwiczenie oporowe. Kluczowa jest progresja. Mięsień rośnie wtedy, gdy zadanie jest nieco trudniejsze niż tydzień wcześniej. Bez tego bodźca ćwiczenia utrzymują sprawność, ale nie odbudowują masy.
Osobna kwestia dotyczy przerzutów do kości. Wiele pacjentek słyszy zalecenie, by oszczędzać się całkowicie. Zespół ekspertów w 2022 roku w „JCO Oncology Practice” wskazał, że aktywność jest możliwa, ale wymaga modyfikacji i wcześniejszej oceny lokalizacji zmian. Przy przerzutach do kości plan ćwiczeń powinien zależeć od miejsca zmian i ryzyka złamania. Przy zmianach w kręgosłupie często ogranicza się ruchy z dużym obciążeniem, zgięciem lub skrętem, ale decyzję każdorazowo powinien podjąć lekarz lub fizjoterapeuta po ocenie badań obrazowych.
Bóle stawów po inhibitorach aromatazy i paradoks ruchu
Sztywność poranna, ból nadgarstków, drętwienie palców. To zespół dolegliwości mięśniowo-stawowych po inhibitorach aromatazy, w skrócie AIMSS. Bywa jedną z częstszych przyczyn przerywania hormonoterapii na własną rękę. Odruchem jest ograniczenie ruchu, bo powoduje ból. W badaniu HOPE, przeprowadzonym przez zespół prof. Melindy Irwin, sto dwadzieścia jeden kobiet z bólami stawów po inhibitorach aromatazy podzielono losowo na dwie grupy. Jedna grupa przez rok realizowała program ćwiczeń aerobowych i oporowych pod okiem trenera. Druga otrzymała standardową opiekę. Po dwunastu miesiącach średni wynik najsilniejszego bólu stawów w grupie ćwiczącej zmniejszył się o 1,6 punktu w skali 0-10, czyli o 29%. W grupie standardowej opieki nieznacznie wzrósł. Regularny, umiarkowany ruch bywa jednym z niewielu narzędzi, które realnie zmniejszają ból stawów. Warto to omówić z onkologiem, zanim ból doprowadzi do odstawienia leku. Czasem pomocna okazuje się też zmiana preparatu w obrębie tej samej grupy albo przejście na tamoksyfen.
Zmęczenie przy CDK4/6: jak ćwiczyć, gdy nie ma siły
Sprawdza się dzielenie wysiłku na krótkie odcinki. Kilka krótkich spacerów pozwala zebrać podobny łączny czas ruchu jak jeden dłuższy spacer i dla zmęczonej osoby bywa łatwiejsze do wykonania. Efekt nie musi być jednak identyczny w każdej sytuacji. Pomocna bywa też zasada „minimum na gorszy dzień” – pełny trening na dni z siłą i wersja skrócona do pięciu minut na dni trudne. Utrzymanie nawyku okazuje się cenniejsze niż pojedyncza mocna sesja. Przy neutropenii warto omówić z zespołem leczącym, czy sala treningowa jest w danym momencie rozsądnym miejscem. W okresach niskiej liczby neutrofilów część osób przenosi ćwiczenia do domu.
Sen, uderzenia gorąca i apetyt: pętla, którą warto przerwać
Uderzenia gorąca po hormonoterapii wybudzają w nocy, czasem kilkakrotnie. Niedobór snu zmienia gospodarkę hormonalną apetytu. Rośnie ochota na jedzenie o dużej gęstości energetycznej, spada tolerancja glukozy. Do tego dochodzi zmęczenie, które ogranicza aktywność następnego dnia. Powstaje pętla: gorszy sen, większy apetyt, mniej ruchu, gorsze samopoczucie. Przerwanie jej w jednym punkcie zwykle poprawia pozostałe.
Przy uderzeniach gorąca pomocne bywają: warstwowa piżama, chłodniejsza sypialnia, pościel z naturalnych włókien. Część pacjentek korzysta też z leczenia farmakologicznego objawów wazomotorycznych – warto poruszyć ten temat na wizycie.
Z czego można skorzystać w ramach NFZ
W Breast Cancer Units, czyli ośrodkach kompleksowej opieki nad chorymi na raka piersi dostępne mogą być m.in. koordynacja, rehabilitacja i wsparcie psychologiczne. Dostęp do dietetyka zależy od zakresu świadczeń i organizacji konkretnego ośrodka, dlatego warto zapytać koordynatora. Rehabilitacja ambulatoryjna przysługuje na skierowanie od lekarza. Wystawić je może onkolog lub lekarz rodzinny. W skierowaniu warto poprosić o wpisanie rozpoznania onkologicznego i celu w postaci treningu siłowego oraz pracy nad zakresem ruchu.
Niektóre przychodnie POZ prowadzą opiekę koordynowaną, w której porada dietetyczna jest dostępna dla osób zakwalifikowanych do określonej ścieżki chorobowej, np. kardiologicznej, diabetologicznej lub endokrynologicznej. Samo leczenie raka piersi nie gwarantuje takiej konsultacji, ale warto zapytać o dostępne możliwości.
Rehabilitację ZUS mogą rozważyć osoby ubezpieczone, którym choroba grozi utratą zdolności do pracy, a rehabilitacja daje szansę na jej odzyskanie. Wniosek wypełnia lekarz prowadzący, a o kwalifikacji decyduje lekarz orzecznik ZUS.
Pomocne bywają też organizacje pacjenckie. Kluby Amazonek i fundacje onkologiczne prowadzą zajęcia ruchowe dostosowane do możliwości osób w trakcie leczenia.
Konkretne kroki
- Zamiast codziennego ważenia pomocny bywa pomiar obwodu talii raz w miesiącu oraz test siły: liczba wstań z krzesła bez pomocy rąk w ciągu 30 sekund. Te dwa wskaźniki mówią o składzie ciała więcej niż liczba kilogramów.
- Białko w każdym posiłku. Cel około 1–1,5 g na kilogram masy ciała warto potwierdzić z dietetykiem, zwłaszcza przy chorobie nerek.
- Skierowanie na rehabilitację. Warto poprosić o skierowanie na fizjoterapię z adnotacją: „trening oporowy, profilaktyka sarkopenii, zespół bólowy po inhibitorze aromatazy”.
- Dwa krótkie treningi oporowe w tygodniu. Wystarczy 15–20 minut: przysiad do krzesła, wstawanie na palce, ciągnięcie gumy do klatki piersiowej, unoszenie ramion z małym obciążeniem. Progresja co 2–3 tygodnie o jedno powtórzenie lub jeden poziom oporu.
- Rozmowa o bólu stawów, zanim pojawi się myśl o odstawieniu leku. Warto zapisać w kalendarzu, o której porze dnia ból jest największy, i pokazać te notatki onkologowi. Zmiana preparatu, leczenie przeciwbólowe i ruch to trzy realne opcje.
- Pytanie o dietetyka i psychoonkologa w swoim ośrodku. W Breast Cancer Unit oraz w opiece koordynowanej POZ te konsultacje bywają dostępne bez dodatkowej opłaty.
Autor: Redakcja FAQRAK
Data aktualizacji: 12.10.2026
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Decyzje dotyczące leczenia, diety i aktywności fizycznej warto omówić z onkologiem, lekarzem prowadzącym, dietetykiem klinicznym lub fizjoterapeutą, którzy znają pełną dokumentację medyczną.
Bibliografia
Publikacje naukowe i wytyczne – zweryfikowane
1. Caan B.J., Cespedes Feliciano E.M., Prado C.M. i wsp. Association of Muscle and Adiposity Measured by Computed Tomography With Survival in Patients With Nonmetastatic Breast Cancer. JAMA Oncol. 2018;4(6):798-804. https://doi.org/10.1001/jamaoncol.2018.0137. PMID: 29621380.
2. Ligibel J.A., Bohlke K., May A.M. i wsp. Exercise, Diet, and Weight Management During Cancer Treatment: ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2022;40(22):2491-2507. https://doi.org/10.1200/JCO.22.00687. PMID: 35576506.
3. Muscaritoli M., Arends J., Bachmann P. i wsp. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin Nutr. 2021;40(5):2898-2913. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2021.02.005. PMID: 33946039.
4. Irwin M.L., Cartmel B., Gross C.P. i wsp. Randomized Exercise Trial of Aromatase Inhibitor-Induced Arthralgia in Breast Cancer Survivors. J Clin Oncol. 2015;33(10):1104-1111. https://doi.org/10.1200/JCO.2014.57.1547. PMID: 25452437.
5. Campbell K.L., Winters-Stone K.M., Wiskemann J. i wsp. Exercise Guidelines for Cancer Survivors: Consensus Statement from International Multidisciplinary Roundtable. Med Sci Sports Exerc. 2019;51(11):2375-2390. https://doi.org/10.1249/MSS.0000000000002116. PMID: 31626055; PMCID: PMC8576825.
6. Campbell K.L., Cormie P., Weller S. i wsp. Exercise Recommendation for People With Bone Metastases: Expert Consensus for Health Care Providers and Exercise Professionals. JCO Oncol Pract. 2022;18(5):e697-e709. https://doi.org/10.1200/OP.21.00454. PMID: 34990293; PMCID: PMC9810134.
