W pigułce
- Chemioterapia często zatrzymuje miesiączkę, bo uszkadza dojrzewające pęcherzyki jajnikowe. Ryzyko trwałego zatrzymania rośnie z wiekiem.
- Cykl potrafi wrócić po roku lub dwóch, także po długiej przerwie. Powrót miesiączki nie oznacza jednak pełnej rezerwy jajnikowej.
- Tamoksyfen nie wyłącza jajników. Brak miesiączki podczas jego przyjmowania nie oznacza menopauzy, a ciąża pozostaje możliwa.
- Supresja jajników bywa elementem leczenia hormonozależnego raka piersi.
- Rozmowa o płodności ma największy sens przed pierwszym wlewem. ASCO i ESMO zalecają poruszanie tego tematu jak najwcześniej po diagnozie.
- Analog GnRH podawany razem z chemioterapią zmniejszył ryzyko przedwczesnej niewydolności jajników z około 31% do około 14% .
- Od czerwca 2024 roku zabezpieczenie płodności u pacjentów onkologicznych jest w Polsce finansowane w ramach rządowego programu na lata 2024–2028.
- W badaniu POSITIVE, w grupie kobiet z wczesnym hormonozależnym rakiem piersi, nie stwierdzono większej liczby zdarzeń nowotworowych po czasowej przerwie w hormonoterapii niż w zewnętrznej grupie porównawczej. Wynik ten nie oznacza, że taka przerwa jest bezpieczna dla każdej pacjentki.
- Menopauza wywołana leczeniem bywa gwałtowniejsza od naturalnej.
- Same inhibitory aromatazy nie są właściwą hormonoterapią u kobiety z czynnymi jajnikami.
Zatrzymanie miesiączki w trakcie chemioterapii to jedno z najczęstszych doświadczeń kobiet leczonych na raka piersi przed menopauzą. U części pacjentek cykl wraca po kilku lub kilkunastu miesiącach. U innych nie wraca już nigdy. T
Dlaczego leczenie raka piersi zatrzymuje miesiączkę
Miesiączka jest efektem pracy jajników. To one dojrzewają pęcherzyki i produkują estrogeny. Chemioterapia, dosięga też komórek otaczających dojrzewające pęcherzyki jajnikowe. Stąd zatrzymanie cyklu w trakcie leczenia, tak zwany brak miesiączki po chemioterapii (amenorrhea poterapeutyczna). Nawet gdy miesiączka wraca, zapas pęcherzyków jest mniejszy niż przed leczeniem. Kobieta, u której cykl wrócił, może mieć przedwczesną menopauzę kilka lat wcześniej, niż wynikałoby to z historii rodzinnej. Okno na ewentualną ciążę bywa krótsze niż u rówieśniczek.
Radioterapia piersi nie działa bezpośrednio na jajniki.
Chemioterapia a cykl: od czego zależy ryzyko
Ryzyko trwałego zatrzymania miesiączki nie jest takie samo dla każdej pacjentki. Zależy od wieku i schematu leczenia. U kobiet przed 35. rokiem życia cykl wraca znacznie częściej.
Drugi czynnik to rodzaj cytostatyków. Największe ryzyko wiąże się z lekami alkilującymi, przede wszystkim z cyklofosfamidem. Występuje on w popularnych schematach stosowanych w raku piersi (na przykład AC czy EC). Taksany, jak paklitaksel czy docetaksel, uważa się za mniej obciążające dla jajników.
Powrót cyklu bywa powolny. Miesiączka potrafi wrócić dopiero po roku, dwóch, czasem później. Bywa też nieregularna przez wiele miesięcy. Kilka cykli z rzędu może wypaść, a potem cykl wraca.
Zespół prof. Richarda Andersona z Edynburga sprawdzał (Eur J Cancer, 2013), czy da się przewidzieć losy jajników przed rozpoczęciem chemioterapii. Badacze mierzyli u pacjentek z wczesnym rakiem piersi stężenie hormonu antymüllerowskiego (AMH) — substancji produkowanej przez pęcherzyki jajnikowe. Im wyższe AMH przed leczeniem, tym większa szansa na powrót miesiączki po chemioterapii. Badanie AMH przed leczeniem może pomóc oszacować szanse, że jajniki wrócą do pracy po chemioterapii. Nie przewiduje jednak pewności zajścia w ciążę ani dokładnego czasu menopauzy.
Tamoksyfen i cykl: skąd bierze się najczęstsze nieporozumienie
Tamoksyfen to lek stosowany w nowotworach hormonozależnych, który blokuje receptory estrogenowe w komórkach raka. Tamoksyfen nie wyłącza jajników, które nadal produkują estrogeny, czasem nawet więcej niż zwykle. Mimo to cykl podczas przyjmowania tamoksyfenu bywa nieregularny. U części kobiet miesiączka zanika całkowicie. U innych pojawia się rzadziej albo obficiej niż przed chorobą. Brak miesiączki podczas tamoksyfenu nie oznacza menopauzy. Jajniki mogą pracować dalej, po prostu w innym rytmie. Owulacja bywa zachowana, choć kalendarz o tym nie informuje. Ciąża podczas leczenia tamoksyfenem jest możliwa. Ponieważ lek ten może zaszkodzić płodowi, ważna jest antykoncepcja przez cały okres terapii. Aktualna polska ulotka Tamoxifen Sandoz zaleca kobietom w wieku rozrodczym stosowanie skutecznej antykoncepcji również przez 9 miesięcy po zakończeniu leczenia.
Tamoksyfen wpływa też na błonę śluzową macicy. Może powodować jej pogrubienie. Krwawienie pojawiające się u kobiety po menopauzie przyjmującej tamoksyfen zawsze zasługuje na kontakt z ginekologiem. To jeden z objawów, którego lepiej nie przeczekiwać.
Celowe wyłączenie jajników: kiedy to część planu leczenia
Czasem zatrzymanie miesiączki jest celem terapii. Służy do tego supresja czynności jajników (skrót OFS, od ovarian function suppression). Najczęściej stosuje się analogi GnRH — w Polsce zwykle goserelinę, podawaną w zastrzyku raz na 4 tygodnie lub raz na 3 miesiące. Lek działa jak wyłącznik przy centrali sterującej w mózgu. Przysadka przestaje wysyłać sygnały do jajników, a te przechodzą w stan uśpienia.
Podstawą tej praktyki są badania SOFT i TEXT, prowadzone przez międzynarodową grupę pod kierunkiem prof. Prudence Francis i prof. Olivii Pagani (wyniki publikowane m.in. w New England Journal of Medicine, 2014 i 2018). Objęły one tysiące kobiet przed menopauzą z hormonozależnym rakiem piersi. Wykazały, że dodanie supresji jajników do hormonoterapii zmniejsza ryzyko nawrotu. Korzyść była wyraźniejsza u pacjentek z wyższym ryzykiem, w tym u młodszych kobiet po chemioterapii.
Supresja jajników analogami GnRH jest zwykle odwracalna. Po odstawieniu leku czynność jajników u części kobiet wraca — szczególnie u młodszych. Nie jest to jednak reguła i nie da się tego zagwarantować.
Zabezpieczenie płodności
Rozmowa o płodności ma sens przed pierwszym wlewem chemioterapii. Najnowsza aktualizacja wytycznych ASCO z 2025 roku wskazuje na potrzebę wczesnej rozmowy oraz szybkiego skierowania do specjalisty onkopłodności, gdy pacjentka jest zainteresowana albo jeszcze nie wie, czy chce zabezpieczyć płodność. Podobne stanowisko zajmuje ESMO.
Najlepiej udokumentowaną metodą jest witryfikacja komórek jajowych lub zarodków. Wymaga stymulacji hormonalnej i punkcji jajników. W schematach stosowanych u kobiet z rakiem piersi hormonozależnym często dodaje się letrozol, żeby ograniczyć wzrost stężenia estrogenów. Cała procedura trwa zwykle około dwóch tygodni. Takie opóźnienie startu chemioterapii uzupełniającej jest w wielu sytuacjach akceptowalne. Decyzja zawsze zapada indywidualnie, po rozmowie z onkologiem.
Druga metoda to ochrona jajników w trakcie samej chemioterapii. Zespół prof. Lambertiniego opublikował w Journal of Clinical Oncology (2018) analizę danych indywidualnych pacjentek z pięciu badań klinicznych. Objęła ona ponad 800 kobiet z wczesnym rakiem piersi. Porównywano chemioterapię z analogiem GnRH i bez niego. Przedwczesna niewydolność jajników wystąpiła u około 14% kobiet otrzymujących analog GnRH i u około 31% kobiet z grupy porównawczej. W grupie z analogiem odnotowano też więcej ciąż. Powrót miesiączki nie gwarantuje jednak możliwości zajścia w ciążę. Dlatego metoda ta nie zastępuje mrożenia komórek jajowych lub zarodków, ale może być z nim łączona.
Od 1 czerwca 2024 roku działa rządowy program leczenia niepłodności na lata 2024–2028 z komponentem onkopłodności. Obejmuje on bezpłatne badania kwalifikacyjne, stymulację, punkcję jajników oraz przechowywanie materiału. Realizatorami są wybrane kliniki w całym kraju, a listę publikuje Ministerstwo Zdrowia. Ponieważ zasady programów potrafią się zmieniać, warto zweryfikować aktualne warunki bezpośrednio w ośrodku.
Ciąża po raku piersi: co zmieniło badanie POSITIVE
Przez lata kobiety przyjmujące hormonoterapię słyszały, że na ciążę poczekają 5 lub 10 lat. Dla trzydziestolatki to bywało równoznaczne z rezygnacją. Badanie POSITIVE zmieniło ten obraz. Wzięło w nim udział blisko 520 młodych kobiet z hormonozależnym rakiem piersi we wczesnym stadium. Uczestniczki przyjmowały hormonoterapię przez co najmniej 18 miesięcy. Następnie przerywały leczenie na około dwa lata, żeby spróbować zajść w ciążę. Po tym czasie wracały do terapii. Rezultat: ponad 70% uczestniczek zaszło w ciążę przynajmniej raz. Częstość nawrotów raka w krótkiej obserwacji była zbliżona do tej w grupie porównawczej kobiet kontynuujących leczenie bez przerwy.
Pierwsza publikacja badania POSITIVE z 2023 roku miała stosunkowo krótką obserwację. W 2026 roku opublikowano aktualizację z medianą obserwacji 71 miesięcy. Nadal nie stwierdzono większej liczby zdarzeń związanych z rakiem piersi niż w zewnętrznej grupie porównawczej. Uczestniczki były jednak starannie wybrane i miały głównie wczesnego raka piersi, a hormonozależna choroba może nawracać po wielu latach. To nie jest zielone światło dla każdej pacjentki, lecz opcja do indywidualnego omówienia z onkologiem.
Menopauza wywołana leczeniem: dlaczego bywa trudniejsza od naturalnej
Menopauza po leczeniu onkologicznym bywa nagła. Poziom estrogenów spada w ciągu tygodni. Objawy potrafią być intensywniejsze niż u kobiet przechodzących ten etap naturalnie. Najbardziej dokuczliwe bywają uderzenia gorąca i nocne poty. Za termostat organizmu odpowiada podwzgórze. Estrogeny stabilizują jego ustawienia. Po gwałtownym spadku termostat robi się nadwrażliwy — reaguje na drobne zmiany temperatury tak, jakby ciału groziło przegrzanie.
Klasyczna hormonalna terapia zastępcza w raku piersi hormonozależnym zwykle nie wchodzi w grę. Istnieją jednak opcje niehormonalne z udokumentowanym działaniem. Zespół prof. Charlesa Loprinziego z Mayo Clinic wykazał w badaniu opublikowanym w The Lancet (2000), że wenlafaksyna — lek z grupy leków przeciwdepresyjnych — wyraźnie zmniejsza liczbę uderzeń gorąca w porównaniu z placebo. Efekt pojawiał się szybko, w ciągu kilku tygodni.
Jednak niektóre leki przeciwdepresyjne, zwłaszcza paroksetyna i fluoksetyna, blokują enzym CYP2D6. Enzym ten przekształca tamoksyfen w aktywną postać. Blokada działa więc jak przycięcie kabla zasilającego lek. Dlatego u kobiet przyjmujących tamoksyfen wybiera się zwykle inne cząsteczki, na przykład wenlafaksynę czy citalopram.
Osobnym tematem jest suchość pochwy i ból podczas współżycia (atrofia urogenitalna). Objaw ten dotyczy wielu kobiet po leczeniu i rzadko mija sam. W pierwszej kolejności zaleca się metody niehormonalne, takie jak regularnie stosowane środki nawilżające i lubrykanty. Preparaty z kwasem hialuronowym mogą być jedną z opcji. Gdy takie postępowanie nie wystarcza, miejscowy estrogen można rozważyć indywidualnie, po rozmowie pacjentki, ginekologa i onkologa.
Estrogeny chronią tkankę kostną. Ich nagły spadek, szczególnie w połączeniu z inhibitorami aromatazy, przyspiesza utratę masy kostnej. Densytometria, kontrola witaminy D i wapnia oraz aktywność fizyczna z obciążeniem są tu standardem opieki. Część pacjentek otrzymuje dodatkowo bisfosfoniany.
Antykoncepcja i ustalenie statusu menopauzalnego
Brak miesiączki nie jest równoznaczny z niepłodnością. Jajniki potrafią wybudzić się po miesiącach ciszy. Owulacja poprzedza pierwszą miesiączkę, więc ciąża może pojawić się zanim cykl w ogóle wróci. To sytuacja opisywana u kobiet po chemioterapii, także po czterdziestce. Dobór metody antykoncepcji jest w tym kontekście ograniczony. Preparaty hormonalne zawierające estrogeny i progestageny zwykle nie są stosowane w raku piersi hormonozależnym. Najczęściej rozważaną opcją pozostaje wkładka wewnątrzmaciczna z miedzią, która nie zawiera hormonów.
Ustalenie, czy kobieta jest już po menopauzie, ma znaczenie wykraczające poza planowanie rodziny. Decyduje o doborze leków. Inhibitory aromatazy (letrozol, anastrozol, eksemestan) działają wyłącznie u kobiet po menopauzie. Blokują one przemianę hormonów w tkance tłuszczowej. U kobiety z pracującymi jajnikami inhibitor aromatazy może zadziałać odwrotnie. Spadek estrogenu pobudza przysadkę do intensywniejszej stymulacji jajników. Dlatego u młodszych pacjentek leki te stosuje się razem z supresją jajników.
Sam brak miesiączki nie wystarcza do rozpoznania menopauzy po chemioterapii. Lekarze posługują się oznaczeniami hormonów: FSH i estradiolu, czasem powtarzanymi po kilku tygodniach.
Rozmowa przed terapią
Onkolog planujący leczenie skupia się na skuteczności terapii. Temat płodności i cyklu bywa poruszany krótko albo nie pojawia się wcale. Kobieta, która milczy o planach macierzyńskich, może zostać uznana za osobę, dla której temat nie jest ważny. Dlatego pomocne bywa powiedzenie: „Chciałabym porozmawiać o zachowaniu płodności, zanim zaczniemy leczenie”. Pacjent ma prawo do informacji o przewidywanych skutkach leczenia, w tym wpływu terapii na płodność. Może poprosić o pilną konsultację onkopłodnościową. Wytyczne zalecają skierowanie do specjalisty osób, które chcą zachować płodność albo nie są jeszcze pewne swojej decyzji. Nie każda kobieta chce mieć dzieci i to jest w pełni uprawniona odpowiedź. Rozmowa o cyklu ma jednak sens także wtedy. Dotyczy bowiem objawów menopauzy, zdrowia kości, życia seksualnego i doboru antykoncepcji.
Konkretne kroki
- Zanim rozpocznie się chemioterapia, warto poprosić o konsultację onkopłodnościową. Konsultacja jest możliwa w ramach programu Ministerstwa Zdrowia na lata 2024–2028, a listę realizatorów publikuje MZ i NFZ.
- Rozważ zapytanie o oznaczenie AMH przed pierwszym wlewem. Wynik daje orientacyjną informację o rezerwie jajnikowej i pomaga zaplanować dalsze decyzje.
- Warto zapytać o możliwość podawania analogu GnRH (np. goserelina) równolegle z chemioterapią. Część pacjentek otrzymuje go w celu ochrony jajników, część jako element hormonoterapii.
- Pomocne bywa prowadzenie kalendarza cyklu od dnia diagnozy. Data krwawienia, obfitość, objawy, to ułatwia lekarzowi ocenę, czy jajniki wróciły do pracy.
- Przy tamoksyfenie warto ustalić z ginekologiem metodę antykoncepcji niehormonalnej. Najczęściej rozważana jest wkładka z miedzią.
- Jeśli w planach jest ciąża, warto zapytać o możliwość czasowej przerwy w hormonoterapii.
- Uderzenia gorąca – istnieją opcje niehormonalne z udokumentowanym działaniem, na przykład wenlafaksyna.
- Suchość pochwy i ból podczas współżycia. Środki nawilżające i lubrykanty z kwasem hialuronowym są dostępne bez recepty. Objaw ten rzadko ustępuje samoistnie i ma skuteczne rozwiązania.
- Warto zapytać o densytometrię, jeśli leczenie obejmuje inhibitor aromatazy lub supresję jajników. Badanie wykonuje się na skierowanie, a wynik wyjściowy pozwala śledzić zmiany w czasie.
Autor: Redakcja FAQRAK
Data aktualizacji: 12.10.2026
Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Decyzje dotyczące leczenia, płodności i antykoncepcji warto omówić z onkologiem, ginekologiem oraz specjalistą leczenia niepłodności, którzy znają pełną dokumentację medyczną.
Bibliografia
• American College of Obstetricians and Gynecologists. Treatment of Urogenital Symptoms in Individuals With a History of Estrogen-dependent Breast Cancer: Clinical Consensus. Obstet Gynecol. 2021;138(6):950–960. doi: 10.1097/AOG.0000000000004601.
• Anderson R.A., Rosendahl M., Kelsey T.W., Cameron D.A. Pretreatment anti-Müllerian hormone predicts for loss of ovarian function after chemotherapy for early breast cancer. Eur J Cancer. 2013;49(16):3404–3411. doi: 10.1016/j.ejca.2013.07.014.
• Francis P.A., Pagani O., Fleming G.F. i wsp. Tailoring Adjuvant Endocrine Therapy for Premenopausal Breast Cancer (badania SOFT i TEXT). N Engl J Med. 2018;379(2):122–137. doi: 10.1056/NEJMoa1803164.
• Goetz M.P., Sangkuhl K., Guchelaar H.J. i wsp. Clinical Pharmacogenetics Implementation Consortium (CPIC) Guideline for CYP2D6 and Tamoxifen Therapy. Clin Pharmacol Ther. 2018;103(5):770–777. doi: 10.1002/cpt.1007.
• Hadji P., Aapro M., Al-Dagri N. i wsp. Management of aromatase inhibitor-associated bone loss (AIBL) in women with hormone-sensitive breast cancer: an updated joint position statement of the IOF, CABS, ECTS, IEG, ESCEO, IMS, and SIOG. J Bone Oncol. 2025;53:100694. doi: 10.1016/j.jbo.2025.100694.
• Lambertini M., Moore H.C.F., Leonard R.C.F. i wsp. Gonadotropin-Releasing Hormone Agonists During Chemotherapy for Preservation of Ovarian Function and Fertility in Premenopausal Patients With Early Breast Cancer: A Systematic Review and Meta-Analysis of Individual Patient-Level Data. J Clin Oncol. 2018;36(19):1981–1990. doi: 10.1200/JCO.2018.78.0858.
• Lambertini M., Peccatori F.A., Demeestere I. i wsp. Fertility preservation and post-treatment pregnancies in post-pubertal cancer patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol. 2020;31(12):1664–1678. doi: 10.1016/j.annonc.2020.09.006.
• Loprinzi C.L., Kugler J.W., Sloan J.A. i wsp. Venlafaxine in management of hot flashes in survivors of breast cancer: a randomised controlled trial. Lancet. 2000;356(9247):2059–2063. doi: 10.1016/S0140-6736(00)03403-6.
• Ministerstwo Zdrowia. Leczenie niepłodności obejmujące procedury medycznie wspomaganej prokreacji, w tym zapłodnienie pozaustrojowe prowadzone w ośrodku medycznie wspomaganej prokreacji, na lata 2024–2028 — program polityki zdrowotnej, w tym zabezpieczenie płodności u osób przed lub w trakcie leczenia onkologicznego; obowiązuje od 1.06.2024 r. do 31.12.2028 r. Serwis gov.pl, dostęp: 22.07.2026.
• Oktay K., Harvey B.E., Partridge A.H. i wsp. Fertility Preservation in Patients With Cancer: ASCO Clinical Practice Guideline Update. J Clin Oncol. 2018;36(19):1994–2001. doi: 10.1200/JCO.2018.78.1914.
• Pagani O., Niman S.M., Ruggeri M. i wsp. Updated Results of the POSITIVE (Pregnancy Outcome and Safety of Interrupting Therapy for Women with Endocrine Responsive Breast Cancer) Trial. Ann Oncol. 2026 May 28:S0923-7534(26)00883-5. Publikacja internetowa przed nadaniem numeru zeszytu. doi: 10.1016/j.annonc.2026.05.699.
• Partridge A.H., Niman S.M., Ruggeri M. i wsp. Interrupting Endocrine Therapy to Attempt Pregnancy after Breast Cancer (badanie POSITIVE). N Engl J Med. 2023;388(18):1645–1656. doi: 10.1056/NEJMoa2212856.
• Su H.I., Lacchetti C., Letourneau J. i wsp. Fertility Preservation in People With Cancer: ASCO Guideline Update. J Clin Oncol. 2025;43(12):1488–1515. doi: 10.1200/JCO-24-02782.
• van Zwol-Janssens C., van M. Rosmalen M., Laven J.S.E. i wsp. AMH as a marker for resumption of ovarian function after chemotherapy: an IPD meta-analysis and systematic review. Cancer Treat Rev. 2026;142:103068. doi: 10.1016/j.ctrv.2025.103068.
• Tamoxifen Sandoz, 20 mg, tabletki powlekane. Ulotka dla pacjenta. Rejestr Produktów Leczniczych, Centrum e-Zdrowia; wersja dostępna 22.07.2026.
