W trakcie leczenia: pierś, ręka, skóra, hormony i włosy

W pigułce

• Czucie w bliźnie wraca miesiącami, bo nerwy skórne odrastają około milimetra na dobę. Mrowienie i pieczenie są objawem regeneracji.
• Zakazy dotyczące ręki po stronie operowanej były przesadzone. Badania nie wykazały wzrostu ryzyka obrzęku po pobraniach krwi, pomiarach ciśnienia ani lotach samolotem.
• Ćwiczenia siłowe nie wywołują obrzęku limfatycznego — w badaniu PAL zaostrzenia wystąpiły u 14% ćwiczących wobec 29% osób niećwiczących. Kluczowe jest stopniowanie obciążeń.
• Delikatne mycie skóry oraz używanie dezodorantu na nieuszkodzoną skórę zwykle są bezpieczne podczas radioterapii piersi. 
• Chłodzenie skóry głowy pozwala zachować włosy około co drugiej pacjentce Działa tylko od pierwszego wlewu.
• Uderzenia gorąca po leczeniu można łagodzić  bez hormonów.
• Na bóle stawów po inhibitorach aromatazy ruch działa lepiej niż odpoczynek .
• Na zmęczenie nowotworowe nie ma dobrej tabletki. Ćwiczenia i wsparcie psychologiczne bywają skuteczniejsze niż leki.
• W trakcie leczenia częściej przybiera się na wadze niż chudnie. 
• Peruka, proteza piersi, biustonosz i rękaw uciskowy podlegają w Polsce częściowej refundacji na podstawie elektronicznego zlecenia.

Pierś i blizna: dlaczego czucie wraca powoli

Po operacji piersi skóra w okolicy blizny często jest odrętwiała. Chirurg przecina drobne włókna nerwów czuciowych biegnące w skórze, nerwy odrastają wolno, w tempie około milimetra na dobę. Dlatego powrót czucia liczy się w miesiącach, nie w tygodniach. W tym czasie mogą pojawiać się mrowienie, pieczenie, uczucie „prądu” albo swędzenie. Takie odczucia często towarzyszą gojeniu się nerwów po operacji, ale mogą też wynikać z ich podrażnienia lub uszkodzenia. Jeśli ból narasta, długo się utrzymuje albo przeszkadza w codziennym życiu, warto zgłosić to lekarzowi. Blizna dojrzewa nawet przez rok, początkowo bywa czerwona i twarda, z czasem blednie i mięknie. Delikatny masaż blizny — po zagojeniu rany i po zgodzie chirurga — pomaga zachować ruchomość skóry względem podłoża. Robi się go opuszkami palców, małymi kółkami, przez kilka minut dziennie, z odrobiną obojętnego emolientu. Seroma to częste powikłanie pooperacyjne — zbiornik płynu w miejscu po usuniętej tkance. Nakłucie i odciągnięcie płynu jest rutynowym sposobem postępowania i czasem trzeba je powtórzyć. Osobna sprawa to zespół sznura pachowego (axillary web syndrome, potocznie “struny”), napięte pasma, ciągnące aż do łokcia. To zwłókniałe naczynia limfatyczne i żylne. Wygląda niepokojąco, ale zwykle ustępuje po kilku tygodniach rozciągania z fizjoterapeutą.

Ręka po stronie operowanej: obrzęk limfatyczny 

Węzły chłonne pachy działają jak system odpływowy dla płynu z ramienia. Po ich usunięciu lub napromienieniu część  z nich znika. Jeśli odpływ nie nadąża za dopływem, płyn gromadzi się w tkance podskórnej. Tak powstaje obrzęk limfatyczny. Ryzyko zależy głównie od zakresu operacji. Po biopsji węzła wartowniczego jest wyraźnie niższe niż po usunięciu całego układu chłonnego pachy. Dołożenie radioterapii na okolicę pachy dodatkowo je podnosi.

Przez lata pacjentkom przekazywano długą listę zakazów: żadnych pomiarów ciśnienia, pobrań krwi, wkłuć ani lotów samolotem po stronie operowanej. Badanie zespołu Cheryl Ferguson z Massachusetts General Hospital, objęło ponad 600 pacjentek. Nie wykazano związku między tymi czynnościami a wzrostem objętości ramienia. Podobnie upadł mit o zakazie dźwigania i ćwiczeń siłowych. Zespół Kathryn Schmitz z University of Pennsylvania przeprowadził badanie PAL, w którym kobiety, z już istniejącym obrzękiem, podzielono losowo na dwie grupy. Pierwsza grupa przez rok ćwiczyła z ciężarkami pod okiem trenera z powolnym zwiększaniem obciążeń, druga grupa nie uczestniczyła w ćwiczeniach. Zaostrzenia obrzęku wystąpiły u 14% ćwiczących i 29% osób z grupy kontrolnej. Grupa ćwicząca miała mniej nasilonych objawów i większą siłę.

Wczesne sygnały obrzęku: pierścionek albo zegarek nagle uciska, rękaw bluzki robi się ciasny, ramię wydaje się “pełne” pod koniec dnia. 

W Polsce fizjoterapia limfologiczna jest dostępna w ramach NFZ — potrzebne jest skierowanie na rehabilitację. Rękawy uciskowe znajdują się w wykazie wyrobów medycznych podlegających refundacji, na podstawie zlecenia wystawianego elektronicznie.

Skóra w czasie radioterapii: odczyn popromienny

Promieniowanie uszkadza szybko dzielące się komórki. Komórki warstwy podstawnej naskórka dzielą się bardzo szybko, więc obrywają rykoszetem. Zaczerwienienie pojawia się zwykle po drugim–trzecim tygodniu napromieniania. Potem skóra bywa sucha i łuszcząca się. U części pacjentek dochodzi do złuszczania wilgotnego, najczęściej w fałdzie pod piersią i w dole pachowym — tam, gdzie skóra styka się ze skórą. Odczyn zwykle osiąga szczyt – tydzień lub dwa po zakończeniu napromieniania, a potem się cofa.

Przez lata pokutowało przekonanie, że napromienianej skóry nie wolno myć ani używać dezodorantu. Badania nie wykazały, aby dezodorant z aluminium lub bez aluminium nasilał odczyn skóry podczas radioterapii piersi. Dezodorantu nie należy nakładać na uszkodzoną lub sączącą skórę, a zasady pielęgnacji warto potwierdzić w swoim ośrodku radioterapii. Mycie skóry łagodnym środkiem i delikatne osuszanie ręcznikiem jest bezpieczne.

Pomocne bywa: nakładanie na skórę obojętnego emolientu bez substancji zapachowych, luźna bawełniana bielizna bez fiszbin, unikanie mocnego słońca. Badanie zespołu Patries Herst wykazało mniej wilgotnego złuszczania przy profilaktycznym stosowaniu Mepitel Film. Taki opatrunek nie jest potrzebny każdej pacjentce.

Skóra, paznokcie i włoski ciała w czasie chemioterapii

Chemioterapia działa na komórki dzielące się szybko. Naskórek, mieszki włosowe i macierz paznokcia należą właśnie do takich tkanek. Skóra bywa sucha jak papier, bo zmniejsza się produkcja lipidów naskórka. Emolienty nakładane na lekko wilgotną skórę po prysznicu działają lepiej niż smarowanie skóry suchej. Wiele leków onkologicznych zwiększa wrażliwość na słońce. Reakcja fototoksyczna potrafi wystąpić po krótkiej ekspozycji. Filtr z wysokim SPF i ubranie z długim rękawem to najprostsza ochrona. Paznokcie po taksoidach (paklitaksel, docetaksel) ciemnieją, kruszeją, pojawiają się na nich poprzeczne bruzdy. Czasem płytka odchodzi od łożyska. Krótkie obcinanie, rezygnacja z manicure’u hybrydowego i bawełniane rękawiczki do prac domowych ograniczają uszkodzenia. Przy kapecytabinie występuje zespół ręka–stopa: zaczerwienienie, pieczenie i pękanie skóry na dłoniach i stopach. Kremy z mocznikiem oraz unikanie tarcia i gorącej wody łagodzą objawy. Nasilone zmiany bywają powodem zmniejszenia dawki leku — to decyzja onkologa, warto więc zgłaszać je wcześnie.

Włosy: chłodzenie skóry głowy, odrost i formalności

Utrata włosów po antracyklinach i taksoidach zaczyna się zwykle w drugim, trzecim tygodniu leczenia. Skóra głowy przedtem często boli i piecze, co jest związane ze stanem zapalnym wokół mieszków. Chłodzenie skóry głowy częściowo temu zapobiega. Zimno obkurcza naczynia i zmniejsza dopływ leku do mieszków. W badaniach mniej niż połowę włosów straciła około połowa pacjentek, a przy niektórych schematach bez antracyklin nawet około dwie trzecie. Skuteczność zależy przede wszystkim od rodzaju chemioterapii i dobrego dopasowania czepka. W Polsce systemy chłodzące są dostępne w części ośrodków, także prywatnie. Warto zapytać o to w swoim oddziale chemioterapii przed pierwszym podaniem, bo metoda działa tylko od początku leczenia.

Odrost włosów zaczyna się zwykle 4–8 tygodni po ostatnim kursie, a nowe włosy bywają cieńsze, kędzierzawe, czasem o innym odcieniu. Zjawisko to zwykle mija po kilku–kilkunastu miesiącach.

Peruka figuruje w polskim wykazie refundowanych wyrobów medycznych. Zlecenie wystawia lekarz, a realizuje sklep medyczny lub zakład optyczno-ortopedyczny. Refundacja jest kwotowa i częściowa — dopłata bywa znacząca, dlatego warto porównać ceny w kilku miejscach. Podobnie działa refundacja protezy piersi i biustonosza do protezy.

Hormony: menopauza, która przychodzi w tydzień

U kobiet przed menopauzą chemioterapia często uszkadza pęcherzyki jajnikowe. Do tego dochodzą leki wyłączające jajniki (analogi GnRH, np. goserelina) oraz hormonoterapia. Menopauza, która u zdrowej kobiety rozkłada się na lata, tutaj przychodzi w kilka tygodni. Ciało nie ma czasu się przystosować i dlatego objawy bywają gwałtowniejsze.Uderzenia gorąca to najczęstsza skarga. Hormonalna terapia zastępcza nie wchodzi w grę po raku piersi hormonozależnym. Są jednak salternatywy niehormonalne.W badaniu opublikowanym w „The Lancet” wenlafaksyna w dawkach 75 i 150 mg na dobę zmniejszała wynik częstości i nasilenia uderzeń gorąca o około 61%, wobec 27% po placebo. Nie oznacza to, że każda dawka działa tak samo ani że lek można dobierać samodzielnie — decyzję podejmuje lekarz, między innymi z powodu możliwych interakcji z tamoksyfenem. Podobnie działają gabapentyna i klonidyna. 

Suchość pochwy i ból przy współżyciu dotyczą znacznej części pacjentek na inhibitorach aromatazy. Wytyczne ASCO dotyczące zdrowia seksualnego w chorobie nowotworowej (zespół Jeanne Carter, 2018) jako pierwszy krok wskazują preparaty niehormonalne: nawilżacze dopochwowe stosowane regularnie oraz lubrykanty na czas zbliżenia. Miejscowe estrogeny w niskiej dawce bywają rozważane indywidualnie, po rozmowie z onkologiem.

Inhibitory aromatazy mogą przyspieszać utratę gęstości kości. Dlatego ocenia się ryzyko złamań i wykonuje densytometrię zgodnie z zaleceniami lekarza. Witaminę D, wapń oraz leki wzmacniające kości dobiera się indywidualnie na podstawie diety, badań, wieku i ryzyka złamań — nie każda pacjentka potrzebuje wszystkich tych preparatów.

Osobny problem to bóle stawów po inhibitorach aromatazy. Poranna sztywność palców i nadgarstków bywa tak dokuczliwa, że część pacjentek przerywa leczenie. W badaniu HOPE zespołu Melindy Irwin z Yale, regularne ćwiczenia zmniejszały ból bardziej niż zwykła opieka bez zaplanowanego programu treningowego. Obciążenie powinno rosnąć stopniowo i być dopasowane do możliwości.

Masa ciała, jedzenie i ruch

W trakcie leczenia raka piersi częściej dochodzi do przyrostu masy ciała niż do jej spadku. To m.in. przez sterydy podawane przeciwwymiotnie, mniejszą aktywność, zmianę metabolizmu po nagłej menopauzie i “zajadanie” napięcia. Wytyczne ASCO z 2022 roku, przygotowane pod kierunkiem Jennifer Ligibel, podsumowują dowody na temat diety, ruchu i masy ciała w trakcie leczenia. Najmocniejsze rekomendacje dotyczą aktywności fizycznej: ćwiczenia aerobowe połączone z oporowymi zmniejszają zmęczenie i pomagają utrzymać sprawność w trakcie chemioterapii. Mowa o około 150 minutach umiarkowanego ruchu tygodniowo plus dwa treningi oporowe. W dni po wlewie ta liczba bywa nierealna, krótki spacer w tempie rozmowy też się liczy.

Jeśli chodzi o jedzenie, sensowny kierunek to wystarczająca ilość białka (nabiał, jaja, ryby, drób, rośliny strączkowe), warzywa, produkty pełnoziarniste i regularne posiłki. Ostrożności wymagają suplementy. Wysokie dawki przeciwutleniaczy w trakcie chemioterapii i radioterapii teoretycznie mogą osłabiać działanie leczenia. Podobnie dziurawiec, wchodzi w interakcje z wieloma lekami onkologicznymi. Listę przyjmowanych preparatów warto pokazać onkologowi lub farmaceucie klinicznemu.

Zmęczenie i sen

Zmęczenie nowotworowe (cancer-related fatigue) nie ustępuje po przespanej nocy. Bywa opisywane jako ciężar w kończynach albo uczucie, że bateria rozładowuje się po dwóch godzinach dnia. Przyczyn może być kilka naraz: niedokrwistość, stan zapalny, zaburzenia snu, nagła menopauza, obniżony nastrój. Dlatego pierwszym krokiem bywa badanie krwi — morfologia i TSH potrafią wyjaśnić sporą część objawów.

Metaanaliza zespołu Karen Mustian z University of Rochester, opublikowana w “JAMA Oncology” w 2017 roku, objęła 113 badań z udziałem ponad 11 tysięcy pacjentów. Porównano cztery drogi łagodzenia zmęczenia: ćwiczenia, interwencje psychologiczne, ich połączenie oraz leki. W tej metaanalizie ćwiczenia i interwencje psychologiczne przeciętnie działały lepiej niż badane leki. Leki mogą jednak pomóc wybranym osobom, zwłaszcza gdy zmęczenie ma konkretną przyczynę, na przykład niedokrwistość, ból, depresję lub zaburzenia snu. Na sen pomaga też higiena rytmu dobowego: stałe godziny wstawania, ograniczenie drzemek po godzinie 15, chłodna sypialnia. 

Codzienność: ubranie, praca i sprawy formalne

Po operacji piersi bielizna często uwiera. Pomocne bywają biustonosze pooperacyjne zapinane z przodu, bez fiszbin, z miękkimi kieszonkami na protezę lub wkładkę wyrównującą. W pierwszych tygodniach wiele pacjentek nosi je także do snu. Bluzki zapinane z przodu upraszczają poranek. Prowadzenie samochodu jest możliwe, gdy da się swobodnie obrócić kierownicą i wykonać gwałtowny ruch bez bólu. Po operacji piersi to zwykle 1–3 tygodnie, ale decyzję warto skonsultować z chirurgiem.

Konkretne kroki

• Rozważ zapytanie w swoim oddziale chemioterapii o system chłodzenia skóry głowy. Metoda działa tylko wtedy, gdy zostanie zastosowana od pierwszego wlewu.
• Poproś lekarza prowadzącego o skierowanie na rehabilitację onkologiczną ze wskazaniem fizjoterapii limfologicznej. Kolejki bywają długie, więc zapis z wyprzedzeniem ma znaczenie.
• Spisz w jednym miejscu wszystkie przyjmowane suplementy i zioła. Pokaż listę onkologowi lub farmaceucie przed kolejnym cyklem.

• Zlecenie na perukę, protezę piersi i biustonosz do protezy wystawia lekarz elektronicznie. Realizacja odbywa się w sklepie medycznym — warto porównać ceny i wysokość dopłaty w dwóch–trzech punktach.
• Przy planowanym leczeniu dłuższym niż pół roku pomocne bywa wcześniejsze sprawdzenie zasad świadczenia rehabilitacyjnego w ZUS.
• Wniosek o orzeczenie o stopniu niepełnosprawności warto złożyć w powiatowym zespole orzekającym, dołączając dokumentację onkologiczną.

Objawy, z którymi warto skontaktować się z zespołem leczącym bez czekania na wizytę kontrolną:

• Nagły, jednostronny obrzęk ramienia z zaczerwienieniem, tkliwością i gorączką (możliwa róża lub zapalenie tkanki łącznej).
• Wilgotne złuszczanie skóry w polu napromienianym, sączenie, ból uniemożliwiający noszenie ubrania.
• Pękanie skóry dłoni i stóp przy kapecytabinie, które utrudnia chodzenie lub chwytanie.
• Bóle stawów po hormonoterapii na tyle silne, że pojawia się myśl o odstawieniu leku. Zmiana preparatu w obrębie tej samej grupy bywa skuteczna.

Codzienne ułatwienia:

• Biustonosz pooperacyjny zapinany z przodu, bez fiszbin, o rozmiar luźniejszy niż dotychczasowy.
• Emolient bez substancji zapachowych nakładany na wilgotną skórę zaraz po prysznicu, także na pole napromieniane.
• Bawełniane rękawiczki do mycia naczyń i prac ogrodowych — chronią paznokcie i skórę.
• Krótki spacer w tempie umożliwiającym rozmowę, nawet 10-minutowy, w dniach największego zmęczenia.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 12.10.2026

Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Decyzje dotyczące leczenia, leków i rehabilitacji warto omawiać z lekarzem prowadzącym, który zna pełny obraz sytuacji klinicznej.

Bibliografia

Weryfikacja bibliografii: 22 lipca 2026 r.

1. Ferguson CM, Swaroop MN, Horick N, et al. Impact of Ipsilateral Blood Draws, Injections, Blood Pressure Measurements, and Air Travel on the Risk of Lymphedema for Patients Treated for Breast Cancer. J Clin Oncol. 2016;34(7):691–698. doi:10.1200/JCO.2015.61.5948.

2. Schmitz KH, Ahmed RL, Troxel A, et al. Weight Lifting in Women with Breast-Cancer-Related Lymphedema. N Engl J Med. 2009;361(7):664–673. doi:10.1056/NEJMoa0810118.

3. Lewis L, Carson S, Bydder S, Athifa M, Williams AM, Bremner A. Evaluating the Effects of Aluminum-Containing and Non-Aluminum Containing Deodorants on Axillary Skin Toxicity During Radiation Therapy for Breast Cancer: A 3-Armed Randomized Controlled Trial. Int J Radiat Oncol Biol Phys. 2014;90(4):765–771. doi:10.1016/j.ijrobp.2014.06.054.

4. Herst PM, Bennett NC, Sutherland AE, Peszynski RI, Paterson DB, Jasperse ML. Prophylactic Use of Mepitel Film Prevents Radiation-Induced Moist Desquamation in an Intra-Patient Randomised Controlled Clinical Trial of 78 Breast Cancer Patients. Radiother Oncol. 2014;110(1):137–143. doi:10.1016/j.radonc.2014.01.005.

5. Nangia J, Wang T, Osborne C, et al. Effect of a Scalp Cooling Device on Alopecia in Women Undergoing Chemotherapy for Breast Cancer: The SCALP Randomized Clinical Trial. JAMA. 2017;317(6):596–605. doi:10.1001/jama.2016.20939.

6. Rugo HS, Klein P, Melin SA, et al. Association Between Use of a Scalp Cooling Device and Alopecia After Chemotherapy for Breast Cancer. JAMA. 2017;317(6):606–614. doi:10.1001/jama.2016.21038.

7. Loprinzi CL, Kugler JW, Sloan JA, et al. Venlafaxine in Management of Hot Flashes in Survivors of Breast Cancer: A Randomised Controlled Trial. Lancet. 2000;356(9247):2059–2063. doi:10.1016/S0140-6736(00)03403-6.

8. Irwin ML, Cartmel B, Gross CP, et al. Randomized Exercise Trial of Aromatase Inhibitor-Induced Arthralgia in Breast Cancer Survivors. J Clin Oncol. 2015;33(10):1104–1111. doi:10.1200/JCO.2014.57.1547.

9. Mustian KM, Alfano CM, Heckler CE, et al. Comparison of Pharmaceutical, Psychological, and Exercise Treatments for Cancer-Related Fatigue: A Meta-analysis. JAMA Oncol. 2017;3(7):961–968. doi:10.1001/jamaoncol.2016.6914.

10. Ligibel JA, Bohlke K, May AM, et al. Exercise, Diet, and Weight Management During Cancer Treatment: ASCO Guideline. J Clin Oncol. 2022;40(22):2491–2507. doi:10.1200/JCO.22.00687.

11. Carter J, Lacchetti C, Andersen BL, et al. Interventions to Address Sexual Problems in People With Cancer: American Society of Clinical Oncology Clinical Practice Guideline Adaptation of Cancer Care Ontario Guideline. J Clin Oncol. 2018;36(5):492–511. doi:10.1200/JCO.2017.75.8995.