W pigułce
- Progresja to pomiar, nie wyrok. Kryteria RECIST 1.1 opisują wzrost zmian o co najmniej 20 procent lub pojawienie się nowego ogniska.
- Istnieją kolejne linie leczenia. Wiele nowotworów prowadzi się dziś jak chorobę przewlekłą, dobierając terapie sekwencyjnie.
- Oporność to biologia guza. Lek przestaje działać, bo namnażają się komórki na niego odporne. To nie jest niczyja wina.
- Ponowna biopsja bywa cenna. Świeże badanie molekularne (NGS) czasem wskazuje nowe cele dla leków celowanych.
- Programy lekowe to główna ścieżka refundacji nowoczesnych terapii w Polsce. Warto pytać o kwalifikację.
- RDTL daje szansę na lek nierefundowany, gdy standard się wyczerpał. Wniosek składa szpital, nie pacjent.
- Badania kliniczne to realna opcja, także wcześniej. Pomagają w tym wyszukiwarki ABM i ClinicalTrials.gov.
- Opieka wspierająca włączana wcześnie poprawia jakość życia i ogólne samopoczucie.
- Masz prawo do informacji, konsylium, drugiej opinii i dokumentacji medycznej.
„Progresja” brzmi jak wyrok. W języku medycyny to jednak precyzyjny termin pomiarowy. Oznacza, że zmiany urosły o określony procent albo pojawiło się nowe ognisko. To sygnał do zmiany planu, a nie koniec możliwości leczenia.
Co dokładnie kryje się pod słowem „progresja”
Lekarze nie oceniają progresji „na oko”. Posługują się kryteriami o nazwie RECIST 1.1. To międzynarodowy standard opisany przez Elizabeth Eisenhauer i współpracowników. RECIST działa jak linijka. Radiolog wybiera kilka zmian i mierzy ich najdłuższą średnicę. Potem sumuje te wartości i porównuje z wcześniejszymi wynikami. Przy ocenie ważne jest porównanie z najmniejszą dotychczasową wartością w czasie leczenia, a nie zawsze tylko z ostatnim badaniem.
O progresji mówimy w trzech sytuacjach. Suma średnic urosła o co najmniej 20 procent, wzrost wynosi też minimum 5 milimetrów albo pojawiło się jedno nowe ognisko.
Ważny szczegół dotyczy immunoterapii. Bywa, że zmiana chwilowo „puchnie”, bo naciekają ją komórki odpornościowe. To tzw. pseudoprogresja. Dlatego przy niektórych terapiach lekarze potwierdzają wynik kolejnym badaniem, zanim zmienią leczenie.
Progresja to nie koniec drogi leczenia
W onkologii istnieje pojęcie linii leczenia. Pierwsza linia to terapia, którą stosuje się na początku. Gdy przestaje działać, przychodzi czas na drugą linię. Potem bywa trzecia i kolejne. Każda linia to inny mechanizm działania i inna szansa.
W ostatnich latach zmieniło się myślenie o wielu nowotworach. Część z nich traktuje się dziś jak chorobę przewlekłą. Podobnie jak cukrzycę czy nadciśnienie, prowadzi się je latami, dobierając kolejne terapie. Nowe leki celowane i immunoterapia sprawiły, że wielu chorych żyje z rakiem długo, zachowując dobrą jakość życia.
Co to oznacza dla Ciebie? Zmiana leku po progresji to zaplanowany etap, a nie improwizacja. Warto zapytać lekarza wprost: „Jakie opcje mamy w kolejnej linii?”.
Dlaczego lek przestał działać?
Guz nie jest jednorodną masą. To zbiór wielu komórek, które nieco się od siebie różnią. Część z nich od początku może być odporna na dany lek. Terapia niszczy komórki wrażliwe na niego a te oporne zostają i z czasem się namnażają. Tak powstaje oporność na leczenie.
To tłumaczy, dlaczego lek działa przez pewien czas, a potem przestaje. Nie znaczy to, że zrobiono coś źle. Nie znaczy też, że organizm „się poddał”.
Oporność to biologia nowotworu, a nie kwestia nastawienia czy determinacji chorego. Ta wiedza wielu osobom zdejmuje z barków niepotrzebne poczucie winy. Progresja mówi coś o guzie, a nie o Tobie. Kolejny lek celuje często w inny mechanizm, dlatego bywa skuteczny tam, gdzie poprzedni zawiódł.
Ponowna biopsja i badania molekularne
Nowotwór potrafi się zmieniać w czasie. Komórki, które są w guzie dziś, mogą różnić się od tych sprzed roku. Dlatego przy progresji część lekarzy proponuje ponowną biopsję. Chodzi o pobranie świeżej próbki i jej analizę. Szczególnie cenne bywają badania molekularne, w tym sekwencjonowanie nowej generacji (NGS). To technika, która czyta wiele genów guza naraz.
Po co to wszystko? Badanie może wykryć nową mutację, czyli zmianę w genie nowotworu. Niektóre mutacje są „celami” dla konkretnych leków celowanych. Diagnostyka genetyczna w onkologii jest coraz szerzej finansowana przez NFZ. Dostępność bywa jednak różna w różnych ośrodkach. Trzeba zapytać swojego lekarza, czy w danym przypadku badanie NGS jest wskazane i gdzie można je wykonać.
Co to oznacza dla Ciebie? Profil guza sprzed leczenia bywa nieaktualny. Świeży wynik molekularny czasem otwiera drzwi do terapii, o której wcześniej nie było mowy.
Programy lekowe – ścieżka kolejnych terapii w NFZ
W Polsce nowoczesne leki onkologiczne są zwykle finansowane w ramach programów lekowych. To zestawy zasad, które określają, kto i kiedy może otrzymać dany lek bezpłatnie.
Każdy program ma swoje kryteria. Opisują one m.in. typ nowotworu, stadium choroby i wcześniejsze leczenie. Lekarz sprawdza, czy pacjent spełnia te warunki. Decyzja o kwalifikacji zwykle zapada w ośrodku prowadzącym leczenie.
Listy programów lekowych aktualizują się kilka razy w roku. Wchodzą nowe terapie, zmieniają się kryteria. To, co nie było dostępne pół roku temu, dziś bywa już refundowane.
Co to oznacza dla Ciebie? Warto pytać, czy dla Twojego rozpoznania istnieje program lekowy i czy się do niego kwalifikujesz. Masz też prawo poprosić o wyjaśnienie, których kryteriów ewentualnie nie spełniasz i dlaczego.
Gdy standardowe opcje się wyczerpały – procedura RDTL
Czasem lekarz widzi lek, który mógłby pomóc, ale nie jest on refundowany w danym wskazaniu. Wtedy w grę wchodzi RDTL, czyli Ratunkowy Dostęp do Technologii Lekowych. To ścieżka indywidualnej zgody na sfinansowanie terapii. Stosuje się ją, gdy wykorzystano już dostępne refundowane metody leczenia. Lek musi być dopuszczony do obrotu i dostępny na polskim rynku.
Ważna zasada dotyczy tego, kto składa wniosek. Robi to szpital prowadzący leczenie, a nie pacjent osobiście. Wnioski składane są elektronicznie, przez Centralną Bazę Wniosków i Decyzji. Zwykle potrzebna jest też pozytywna opinia konsultanta krajowego lub wojewódzkiego. Koszt zaakceptowanej terapii pokrywa NFZ ze środków Funduszu Medycznego. Pacjent nie ponosi wtedy opłat.
Jest jeszcze tzw. lista leków niepodlegających finansowaniu w RDTL. Ministerstwo Zdrowia publikuje ją cyklicznie. Osoby, które rozpoczęły skuteczną terapię przed zmianą listy, mają prawo do jej kontynuacji.
Co to oznacza dla Ciebie? Choć wniosku nie złożysz samodzielnie, masz prawo zapytać ośrodek, czy rozważa RDTL w Twojej sytuacji. Opinia konsultanta jest częścią dokumentacji medycznej, do której masz dostęp.
Badania kliniczne jako realna, a nie ostatnia opcja
O badaniach klinicznych krąży mit. Wiele osób sądzi, że to „eksperymenty na ludziach” albo ostatnia deska ratunku. W rzeczywistości to sposób na dostęp do terapii, które nie są jeszcze powszechnie refundowane.
Uczestnicy są pod bardzo uważną opieką. Zespół badawczy monitoruje stan zdrowia częściej niż zwykle. Udział jest dobrowolny i można się z niego wycofać.
W Polsce działa kilka wyszukiwarek badań. Agencja Badań Medycznych prowadzi serwis pacjentwbadaniach.abm.gov.pl. Dostępne są też bazy badaniakliniczne.pl oraz międzynarodowy ClinicalTrials.gov.
Jak z nich korzystać? Wpisuje się nazwę choroby, także potoczną, i wybiera lokalizację. System pokazuje ośrodki, które aktualnie rekrutują, oraz kontakt do badaczy.
Każde badanie ma kryteria włączenia i wyłączenia. To warunki, które trzeba spełnić, by wziąć w nim udział. Ostateczną kwalifikację zawsze przeprowadza zespół badawczy.
Badania kliniczne warto rozważyć równolegle z leczeniem standardowym, a nie dopiero „na końcu”. Znalezione badanie można pokazać swojemu lekarzowi i wspólnie ocenić, czy pasuje do Twojej sytuacji.
Opieka wspierająca od początku, a nie dopiero na końcu
Słowo „paliatywna” wielu osobom kojarzy się z ostatnimi dniami. To skojarzenie niepotrzebnie odbiera dostęp do realnej pomocy.
Pokazało to głośne badanie zespołu Jennifer Temel opublikowane w „New England Journal of Medicine”. Objęło 151 osób z zaawansowanym rakiem płuca. Część z nich od początku miała wczesną opiekę wspierającą równolegle z leczeniem onkologicznym.
Wyniki zaskoczyły środowisko medyczne. Ta grupa miała lepszą jakość życia i mniej objawów depresji. Co więcej, żyła średnio o około 2,7 miesiąca dłużej niż grupa z samą standardową terapią.
Według zaleceń ASCO opiekę wspierającą powinno się proponować wcześnie osobom z zaawansowanym nowotworem — równolegle z leczeniem onkologicznym, a nie dopiero wtedy, gdy kończą się możliwości terapii.
Opieka wspierająca to leczenie bólu, nudności, duszności i zmęczenia. To także wsparcie psychologiczne dla chorego i bliskich. Nie zastępuje leczenia onkologicznego, lecz idzie z nim w parze.
Co to oznacza dla Ciebie? Prośba o opiekę wspierającą to nie „poddanie się”. To zadbanie o codzienny komfort i lepsze samopoczucie.
Rozmowa o celach leczenia i scenariuszu „co jeśli”
Progresja to dobry moment na szczerą rozmowę z lekarzem. Nie o statystykach, ale o Twoich celach. Dla jednej osoby najważniejszy jest każdy tydzień. Dla innej liczy się przede wszystkim samodzielność i brak bólu. To podejście nazywa się wspólnym podejmowaniem decyzji. Lekarz wnosi wiedzę medyczną. Ty wnosisz wiedzę o tym, co jest dla Ciebie ważne. Dobra decyzja rodzi się na styku tych dwóch perspektyw.
Lęk, który towarzyszy takim rozmowom, jest zrozumiały. Wiele osób odkłada je z obawy, że „zapeszą”. Część chorych mówi jednak, że nazwanie obaw na głos przyniosło im ulgę.
Masz konkretne prawa, które to wspierają. Zgodnie z ustawą o prawach pacjenta możesz wnioskować o konsylium lub opinię innego specjalisty. Masz też prawo do pełnej informacji o stanie zdrowia i rokowaniu.
Możesz również poprosić o drugą opinię. Do tego przydaje się kopia dokumentacji medycznej. Placówka ma obowiązek ją udostępnić, m.in. w formie wydruku, płyty z badaniami lub przez internet.
Co to oznacza dla Ciebie? Możesz aktywnie współdecydować o kierunku leczenia. Jasne nazwanie swoich priorytetów pomaga lekarzowi dobrać terapię, która naprawdę do Ciebie pasuje.
Konkretne kroki
Poniższe kroki bywają pomocne w tygodniach po informacji o progresji. Możesz wybrać z nich tylko te, na które masz teraz siłę.
- Poproś o wyjaśnienie wyniku. Możesz zapytać: „Które zmiany urosły i o ile?” oraz „Czy to wynik do potwierdzenia kolejnym badaniem?”. To porządkuje obraz sytuacji.
- Zapytaj o kolejne linie leczenia. Pomocne bywa pytanie: „Jakie mamy opcje w drugiej i trzeciej linii i czym się różnią?”.
- Poruszcie temat ponownej biopsji i badań molekularnych. Warto zapytać, czy świeża próbka i badanie NGS mogłyby wskazać nowe cele terapeutyczne.
- Sprawdź programy lekowe. Możesz poprosić o informację, czy dla Twojego rozpoznania istnieje program lekowy i czy się do niego kwalifikujesz.
- Zapytaj o RDTL, jeśli standard się wyczerpał. Wniosek składa szpital. Masz prawo dowiedzieć się, czy ośrodek rozważa tę ścieżkę.
- Poszukaj badań klinicznych. Wyszukiwarki pacjentwbadaniach.abm.gov.pl, badaniakliniczne.pl oraz ClinicalTrials.gov pozwalają wpisać nazwę choroby i miasto. Znalezione badanie warto omówić z lekarzem.
- Poproś o kontakt z opieką wspierającą. Możesz zapytać o poradnię leczenia bólu, opiekę paliatywną w warunkach domowych oraz o wsparcie psychoonkologa.
- Skompletuj dokumentację. Kopia kart wypisowych, opisów badań i płyt z obrazowania przyda się przy drugiej opinii i kwalifikacji do programów.
- Rozważ uporządkowanie spraw formalnych. Części osób ulgę przynosi przygotowanie upoważnień medycznych, dostępu do kont czy pełnomocnictw. Świadomość, że te kwestie są zabezpieczone, często obniża lęk.
- Zadbaj o wsparcie dla siebie i bliskich. Pomocne bywają fundacje onkologiczne, grupy wsparcia i bezpłatna pomoc psychologiczna przy ośrodkach onkologicznych.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Decyzje o diagnostyce i leczeniu warto podejmować wspólnie z lekarzem prowadzącym, który zna pełny obraz Twojej sytuacji.
Autor: Redakcja FAQRAK
Data aktualizacji: 14.10.2026
Bibliografia
● Eisenhauer E.A., Therasse P., Bogaerts J., Schwartz L.H., Sargent D., Ford R., Dancey J., Arbuck S., Gwyther S., Mooney M., Rubinstein L., Shankar L., Dodd L., Kaplan R., Lacombe D., Verweij J., New response evaluation criteria in solid tumours: revised RECIST guideline (version 1.1), „European Journal of Cancer” 2009; 45(2): 228–247. doi: 10.1016/j.ejca.2008.10.026.
● Seymour L., Bogaerts J., Perrone A., Ford R., Schwartz L.H., Mandrekar S., Lin N.U., Litière S., Dancey J., Chen A., Hodi F.S., Therasse P., Hoekstra O.S., Shankar L.K., Wolchok J.D., Ballinger M., Caramella C., de Vries E.G.E.; RECIST Working Group, iRECIST: guidelines for response criteria for use in trials testing immunotherapeutics, „The Lancet Oncology” 2017; 18(3): e143–e152. doi: 10.1016/S1470-2045(17)30074-8.
● Temel J.S., Greer J.A., Muzikansky A., Gallagher E.R., Admane S., Jackson V.A., Dahlin C.M., Blinderman C.D., Jacobsen J., Pirl W.F., Billings J.A., Lynch T.J., Early palliative care for patients with metastatic non–small-cell lung cancer, „New England Journal of Medicine” 2010; 363(8): 733–742. doi: 10.1056/NEJMoa1000678.
● Sanders J.J., Temin S., Ghoshal A. i wsp., Palliative Care for Patients With Cancer: ASCO Guideline Update, „Journal of Clinical Oncology” 2024; 42(19): 2336–2357. doi: 10.1200/JCO.24.00542.
● Mosele F. i wsp., Recommendations for the use of next-generation sequencing (NGS) for patients with metastatic cancers: a report from the ESMO Precision Medicine Working Group, „Annals of Oncology” 2020; 31(11): 1491–1505. doi: 10.1016/j.annonc.2020.07.014.
● Agencja Badań Medycznych, Pacjent w badaniach klinicznych, pacjentwbadaniach.abm.gov.pl; National Library of Medicine, ClinicalTrials.gov; badaniakliniczne.pl (dostęp: 6.07.2026).
● Narodowy Fundusz Zdrowia, Programy lekowe – informacje dla pacjentów i świadczeniodawców; Ministerstwo Zdrowia, obwieszczenia refundacyjne dotyczące wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych (dostęp: 6.07.2026).
● Ministerstwo Zdrowia, Centrum e-Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia, materiały informacyjne dotyczące Ratunkowego Dostępu do Technologii Lekowych (RDTL), w tym zasad składania wniosków przez Centralną Bazę Wniosków i Decyzji oraz finansowania ze środków Funduszu Medycznego; Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, art. 47d–47h (dostęp: 6.07.2026).
● Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, w szczególności art. 6, art. 9 oraz art. 23–28.
