Rak jajnika — FIGO, stopień III i IV oraz rozsiew w otrzewnej. 

W pigułce

• Stopnie III i IV w skali FIGO oznaczają obecność komórek nowotworowych raka jajnika poza narządami rodnymi.
• Rozsiew w otrzewnej przypomina liczne nasiona osadzone na wyściółce jamy brzusznej.
• Operacja cytoredukcyjna ma na celu całkowite wycięcie widocznych ognisk choroby (status R0).
• U znacznej części pacjentek leczenie z rozpoczyna się od chemioterapii neoadjuwantowej.
• Badanie statusu genetycznego to punkt wyjścia do doboru terapii celowanych.

Klasyfikacja FIGO, uniwersalny język onkologów

Lekarze na całym świecie opisują nowotwory ginekologiczne za pomocą skali FIGO. Skrót ten pochodzi od nazwy Międzynarodowej Federacji Ginekologii i Położnictwa. Stopień zaawansowania określa jak daleko poza jajniki dotarły komórki nowotworowe. O stopniu III mówimy, gdy nowotwór wyszedł poza miednicę i osiadł na otrzewnej w górnej części brzucha, albo gdy dotarł do węzłów chłonnych położonych z tyłu brzucha, wzdłuż dużych naczyń. Sama miednica to jeszcze stopień II. Stopień IV oznacza, że choroba przekroczyła granicę jamy brzusznej albo weszła w głąb narządu poza jamą brzuszna, np.  nowotworowy wysięk w opłucnej, przerzuty do wnętrza wątroby lub śledziony oraz ogniska w narządach poza brzuchem.

Zrozumienie stopnia zaawansowania ułatwia świadome uczestnictwo w decyzjach terapeutycznych.

Rozsiew w otrzewnej?

Rak jajnika bardzo rzadko tworzy jeden zbity guz, który lekarzowi łatwo wyciąć w całości. Znacznie częściej komórki nowotworowe odrywają się od jajnika już na wczesnym etapie. Krążą wraz z płynem fizjologicznym w jamie brzusznej i osadzają się na powierzchni otrzewnej. Gładka, dobrze ukrwiona powierzchnia, jest dogodnym miejscem dla krążących komórek raka jajnika: znajdują tu wilgoć i dostęp do naczyń, czyli wszystko, co potrzebne do osiedlenia się. Otrzewna to cienka błona wyścielająca wnętrze brzucha i okrywająca narządy jamy brzusznej. Wytwarza ona niewielką ilość płynu, dzięki któremu jelita mogą się swobodnie przemieszczać i ślizgać obok siebie, oraz podtrzymuje narządy na swoim miejscu. 

Rozsiew raka w otrzewnej przypomina nasiona rozsypane na dużej powierzchni wilgotnej ziemi. Z tych nasion powoli wyrastają nowe ogniska choroby. Ten  mechanizm wyjaśnia, dlaczego badania obrazowe często pokazują u pacjentek wiele bardzo małych zmian. 

Obecność licznych, rozsianych guzów sprawia, że operacja staje się wysoce skomplikowanym procesem. Zrozumienie tego zjawiska pozwala pojąć, dlaczego planowany zabieg jest zazwyczaj bardzo rozległy. Wymaga on usunięcia wielu tkanek, aby powstrzymać dalszy rozwój choroby.

Różnice między trzecim a czwartym stopniem zaawansowania

Granica między trzecim a czwartym stopniem zaawansowania dotyczy lokalizacji ognisk nowotworowych. W stopniu III rak dotyka powierzchni otrzewnej, okolicznych węzłów chłonnych jamy brzusznej czy zewnętrznej torebki wątroby. Bardzo często towarzyszy temu gromadzenie się płynu w brzuchu, nazywanego wodobrzuszem. 

Stopień IV oznacza, że choroba wyszła poza jamę brzuszną albo weszła w głąb narządu. Najczęściej nowotwór przechodzi z otrzewnej przez przeponę. Wtedy w jamie opłucnej, czyli w przestrzeni otaczającej płuca, gromadzi się płyn zawierający komórki nowotworowe. Lekarze nazywają to nowotworowym wysiękiem opłucnowym. Rzadziej komórki przenoszą się naczyniami krwionośnymi lub chłonnymi i tworzą ogniska w głębi wątroby, śledziony albo w narządach poza brzuchem. 

Diagnoza stopnia zaawansowania ułatwia specjalistom podjęcie decyzji, czy pierwszym krokiem będzie operacja, czy podanie leków. Wybór zależy od tego, gdzie umiejscowiła się choroba.

Cytoredukcja, czyli specyficzna chirurgia raka jajnika

Operacja w zaawansowanym raku jajnika nosi nazwę zabiegu cytoredukcyjnego. Jej głównym celem jest całkowite usunięcie wszystkich ognisk choroby, które chirurg widzi gołym okiem. Status R0 oznacza brak makroskopowych resztek nowotworu w brzuchu po zamknięciu powłok.

Badania pokazują, dlaczego chirurdzy walczą o usunięcie każdego widocznego ogniska. W analizie obejmującej ponad trzy tysiące pacjentek z trzech dużych badań klinicznych (du Bois i inni, 2009) kluczowe znaczenie miało czy wszystko udało się usunąć. Chore po pełnej cytoredukcji — czyli ze statusem R0 — żyły dłużej niż te, u których pozostały resztki nowotworu. 

Usunięcie maksymalnej masy guza ułatwia działanie lekom systemowym. Dlatego chirurdzy wycinają nie tylko same narządy rodne ale także duże fragmenty zajętej otrzewnej, fragmenty jelita czy wyrostek robaczkowy. Rozległość operacji zależy od stopnia rozsiewu komórek, ocenianego w momencie otwarcia jamy brzusznej. Znaczna część pacjentek wymaga zaangażowania chirurgów onkologicznych kilku różnych specjalności. Im mniej tkanki nowotworowej pozostanie w organizmie, tym skuteczniej zadziała późniejsza chemioterapia.

Kiedy leczenie zaczyna się od chemioterapii?

Wielu pacjentkom z diagnozą rozsianej choroby lekarze proponują leczenie systemowe jeszcze przed operacją. Taki model postępowania nosi nazwę chemioterapii neoadjuwantowej. Podejście neoadjuwantowe zmniejsza ryzyko poważnych powikłań chirurgicznych po zabiegu. Leki obkurczają rozsiane guzy na otrzewnej. Mniejsze ogniska ułatwiają chirurgom bezpieczne wycięcie resztek choroby. Decyzja o zastosowaniu chemii przed operacją zapada po dokładnej ocenie skanów tomografii komputerowej. Skurczenie guzów ułatwia organizmowi zniesienie późniejszego rozległego zabiegu.

Zalecenia ASCO z 2025 roku mówią: jeśli pacjentka jest w stanie znieść duży zabieg i chirurg ocenia, że jest w stanie usunąć wszystkie widoczne zmiany, rekomendowana jest operacja jako pierwszy krok. Chemioterapia przed operacją jest wskazana wtedy, gdy pełne usunięcie zmian jest mało prawdopodobne albo gdy stan ogólny nie pozwala na tak rozległy zabieg. 

Leczenie operacyjne w Polsce

Leczenie chirurgiczne w zaawansowanym raku jajnika to procedura medyczna wymagająca dużej sprawności. Szpitale, w których wykonuje się niewiele takich zabiegów rocznie, dysponują mniejszym doświadczeniem. Znacznie utrudnia to ginekologom całkowite wycięcie wszystkich rozsianych ognisk. Dobrą praktyką bywa otwarte pytanie lekarzy o coroczne statystyki danego ośrodka chirurgicznego.

W dobrze przygotowanym ośrodku operację zaawansowanego raka jajnika prowadzi ginekolog onkolog, a w razie potrzeby na sali obecny jest także chirurg ogólny — na przykład gdy trzeba usunąć fragment jelita. Współpraca różnych doświadczonych specjalistów nad jednym pacjentem to mniejsze ryzyko powikłań jelitowych. 

Badania genetyczne przed rozpoczęciem leczenia

Aktualne wytyczne zalecają, aby każda pacjentka z rakiem jajnika o wysokim stopniu złośliwości miała wykonaną diagnostykę genetyczną. Obejmuje ona trzy rzeczy: badanie krwi w kierunku dziedzicznych mutacji BRCA1 i BRCA2, badanie samej tkanki guza (mutacja może powstać wyłącznie w komórkach nowotworu i nie być dziedziczna) oraz w chorobie zaawansowanej ocenę tak zwanego niedoboru rekombinacji homologicznej, w skrócie HRD.

HRD to sprawdzenie, czy komórki guza mają zepsuty cały mechanizm naprawy DNA, a nie tylko jeden konkretny gen. Mówiąc obrazowo: badanie BRCA sprawdza dwa najczęściej psujące się elementy, a HRD sprawdza, czy cała ekipa naprawcza w komórce działa. Od wyniku HRD zależy w Polsce dostęp do części refundowanych terapii podtrzymujących. Warto więc dopytać, czy w planie diagnostyki uwzględniono wszystkie trzy badania. Status genetyczny guza wpływa na to, jakie leczenie podtrzymujące, lekarze zastosują po chemioterapii.  

Inhibitory PARP to leki, które wykorzystują konkretną słabość komórek nowotworowych. Każda komórka ma dwa niezależne sposoby naprawy uszkodzeń DNA. W guzach z mutacją BRCA lub z niedoborem rekombinacji homologicznej, jeden z tych sposobów już nie działa. Lek blokuje drugi  i komórka ginie. Zdrowe komórki mają obie drogi sprawne, dlatego znoszą leczenie znacznie lepiej. Największą korzyść odnoszą pacjentki z mutacją BRCA — w obserwacji siedmioletniej badania SOLO1 leczenie olaparybem istotnie wydłużyło czas przeżycia. Korzyść wykazano także u chorych bez tej mutacji, co potwierdziło badanie PRIMA z niraparybem. Ujemny wynik badania BRCA nie oznacza więc, że ta grupa leków nie jest dla danej pacjentki. Warto też wiedzieć, że u części chorych skuteczność leczenia z czasem słabnie — dlatego terapia wymaga regularnych kontroli.

Badanie mutacji BRCA1 i BRCA2 jest w Polsce finansowane ze środków publicznych. Inaczej ma się sprawa z badaniem HRD, którego finansowanie z budżetu było przez lata zapowiadane, ale nie zostało wprowadzone. 

Konkretne Kroki

• Warto rozważyć skonsultowanie diagnozy i planu leczenia w ośrodku z dużym doświadczeniem – typu Ovarian Cancer Unit. Szpitale o tym profilu posiadają zespoły biegłe w chirurgii cytoredukcyjnej.
• Pomocne bywa omówienie z lekarzem optymalnej kolejności terapii. Dla części pacjentek bezpieczniejszą drogą na start okazuje się chemioterapia obkurczająca guzy.
• Część chorych decyduje się na obecność bliskiej osoby podczas konsultacji. Dodatkowa para uszu pomaga zapamiętać medyczne szczegóły, o których mowa w gabinecie.

Autor: Redakcja FAQRAK

Weryfikacja merytoryczna: Dr n. med. Dariusz Godlewski

Data aktualizacji: 14.10.2026

Informacje zawarte w powyższym artykule mają charakter wyłącznie edukacyjny i informacyjny. Każda decyzja dotycząca wyboru metody leczenia onkologicznego pozostaje wysoce indywidualna. Wymaga ona każdorazowo bezpośredniej i pogłębionej konsultacji z własnym lekarzem prowadzącym.

Bibliografia

• Prat J.; FIGO Committee on Gynecologic Oncology. (2014). Staging classification for cancer of the ovary, fallopian tube, and peritoneum. International Journal of Gynaecology and Obstetrics, 124(1), 1–5. DOI: 10.1016/j.ijgo.2013.10.001
• Vergote I., Tropé C.G., Amant F. i inni; EORTC-GCG oraz NCIC CTG. (2010). Neoadjuvant chemotherapy or primary surgery in stage IIIC or IV ovarian cancer. New England Journal of Medicine, 363(10), 943–953. DOI: 10.1056/NEJMoa0908806
• Kehoe S., Hook J., Nankivell M. i inni. (2015). Primary chemotherapy versus primary surgery for newly diagnosed advanced ovarian cancer (CHORUS): an open-label, randomised, controlled, non-inferiority trial. Lancet, 386(9990), 249–257. DOI: 10.1016/S0140-6736(14)62223-6
• Coleridge S.L., Bryant A., Kehoe S. i inni. (2021). Neoadjuvant chemotherapy before surgery versus surgery followed by chemotherapy for initial treatment in advanced ovarian epithelial cancer. Cochrane Database of Systematic Reviews, 7, CD005343. DOI: 10.1002/14651858.CD005343.pub6
• du Bois A., Reuss A., Pujade-Lauraine E. i inni. (2009). Role of surgical outcome as prognostic factor in advanced epithelial ovarian cancer: a combined exploratory analysis of 3 prospectively randomized phase 3 multicenter trials (AGO-OVAR, GINECO). Cancer, 115(6), 1234–1244. DOI: 10.1002/cncr.24149
• Gaillard S., Lacchetti C., Armstrong D.K. i inni. (2025). Neoadjuvant Chemotherapy for Newly Diagnosed, Advanced Ovarian Cancer: ASCO Guideline Update. Journal of Clinical Oncology, 43(7), 868–891. DOI: 10.1200/JCO-24-02589
• González-Martín A., Harter P., Leary A. i inni; ESMO Guidelines Committee. (2023). Newly diagnosed and relapsed epithelial ovarian cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Annals of Oncology, 34(10), 833–848. DOI: 10.1016/j.annonc.2023.07.011
• González-Martín A., Ledermann J.A.; ESMO Guidelines Committee. (2026). ESMO Clinical Practice Guideline Express Update on the management of epithelial ovarian cancer. ESMO Open, 11(2), 106032. DOI: 10.1016/j.esmoop.2025.106032
• NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Ovarian Cancer/Fallopian Tube Cancer/Primary Peritoneal Cancer, Version 4.2026. National Comprehensive Cancer Network.
• Konstantinopoulos P.A., Norquist B., Lacchetti C. i inni. (2020). Germline and Somatic Tumor Testing in Epithelial Ovarian Cancer: ASCO Guideline. Journal of Clinical Oncology, 38(11), 1222–1245. DOI: 10.1200/JCO.19.02960
• Tew W.P., Lacchetti C., Ellis A. i inni. (2020). PARP Inhibitors in the Management of Ovarian Cancer: ASCO Guideline. Journal of Clinical Oncology, 38(30), 3468–3493. DOI: 10.1200/JCO.20.01924
• Tew W.P., Lacchetti C., Kohn E.C. (2022). Poly(ADP-Ribose) Polymerase Inhibitors in the Management of Ovarian Cancer: ASCO Guideline Rapid Recommendation Update. Journal of Clinical Oncology, 40(33), 3878–3881. DOI: 10.1200/JCO.22.01934
• Fotopoulou C., Concin N., Planchamp F. i inni. (2020). Quality indicators for advanced ovarian cancer surgery from the European Society of Gynaecological Oncology (ESGO): 2020 update. International Journal of Gynecological Cancer, 30(4), 436–440. DOI: 10.1136/ijgc-2020-001248
• Palmqvist C., Staf C., Mateoiu C. i inni. (2020). Increased disease-free and relative survival in advanced ovarian cancer after centralized primary treatment. Gynecologic Oncology, 159(2), 409–417. DOI: 10.1016/j.ygyno.2020.09.004
• Moore K., Colombo N., Scambia G. i inni. (2018). Maintenance Olaparib in Patients with Newly Diagnosed Advanced Ovarian Cancer (SOLO1). New England Journal of Medicine, 379(26), 2495–2505. DOI: 10.1056/NEJMoa1810858
• DiSilvestro P., Banerjee S., Colombo N. i inni. (2023). Overall Survival With Maintenance Olaparib at a 7-Year Follow-Up in Patients With Newly Diagnosed Advanced Ovarian Cancer and a BRCA Mutation: The SOLO1/GOG 3004 Trial. Journal of Clinical Oncology, 41(3), 609–617. DOI: 10.1200/JCO.22.01549
• González-Martín A., Pothuri B., Vergote I. i inni. (2019). Niraparib in Patients with Newly Diagnosed Advanced Ovarian Cancer (PRIMA/ENGOT-OV26/GOG-3012). New England Journal of Medicine, 381(25), 2391–2402. DOI: 10.1056/NEJMoa1910962
• Ray-Coquard I., Pautier P., Pignata S. i inni. (2019). Olaparib plus Bevacizumab as First-Line Maintenance in Ovarian Cancer (PAOLA-1/ENGOT-ov25). New England Journal of Medicine, 381(25), 2416–2428. DOI: 10.1056/NEJMoa1911361
• Chudecka-Głaz A., Bidziński M., Bodnar L. i inni. (2025). Zalecenia Polskiego Towarzystwa Ginekologii Onkologicznej dotyczące diagnostyki i leczenia raka jajnika. Onkologia w Praktyce Klinicznej — Edukacja, 12, e04926025. DOI: 10.5603/owpk_edu.105623
• Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 6 września 2024 r. w sprawie zaleceń w zakresie opieki onkologicznej dotyczących organizacji i postępowania klinicznego w raku jajnika (Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 2024, poz. 65).
• Program lekowy B.50 „Leczenie chorych na raka jajnika, raka jajowodu lub raka otrzewnej (ICD-10: C56, C57, C48)” — załącznik B.50 do aktualnego obwieszczenia Ministra Zdrowia w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych.