Rak jelita grubego — Kolonoskopia przesiewowa

W pigułce

• Kolonoskopia należy do badań, które nie tylko wykrywają chorobę, ale mogą jej zapobiec jeszcze w trakcie badania. Lekarz zagląda do wnętrza jelita — jeśli natrafi na polipa, może go od razu usunąć.
• Ogólnokrajowy program bezpłatnych badań jest skierowany do osób pomiędzy 50. a 65. rokiem życia.
• Pojęcie “stan przedrakowy” na wyniku z laboratorium – oznacza, że wycięto zmiany, które mogły prowadzić do powstania guza złośliwego.
• Jakość badania mierzona jest wskaźnikiem ADR (im jest on wyższy, tym lepiej dla pacjenta).
• Współczesna medycyna dysponuje różnymi formami znieczulenia, w tym opcją głębokiej sedacji pozwalającej na przespanie interwencji.
• Podzielone dawkowanie płynu przeczyszczającego (split-dose) jest łatwiejsze do zniesienia dlatego, że wypija się go w dwóch mniejszych porcjach zamiast jednej dużej, co oznacza mniej nudności i wzdęć. Przede wszystkim jednak wyraźnie zwiększa szansę, że lekarz zobaczy czyste ściany jelita i nie przeoczy drobnych zmian. 

Jak polip zamienia się w nowotwór (i jak można to zatrzymać)

 Zmiany przedrakowe, czyli polipy, rosną w jelicie latami, nie dając zazwyczaj żadnych sygnałów ostrzegawczych. Blisko 90% nowotworów jelita grubego rozwija się ze zmian łagodnych, polipów — czyli małych narośli na wewnętrznej ścianie jelita. Polipy nie są jednakowe, z jakim typem mamy do czynienia pokazuje badanie pod mikroskopem. Najczęściej spotykane polipy, które z czasem mogą prowadzić do raka to: gruczolak oraz zmiana ząbkowana. Na wczesnym etapie są one małe i nie powodują dolegliwości. Z czasem, pod wpływem różnych czynników, mogą mutować i przekształcać się w zmianę złośliwą. Ten proces można skutecznie zatrzymać. Najlepszym dowodem jest amerykańskie badanie National Polyp Study. Pacjentów, którym usunięto polipy, obserwowano przez wiele lat. Po niemal 16 latach obserwacji w tej grupie odnotowano 12 zgonów z powodu raka jelita grubego, podczas gdy na podstawie danych populacyjnych oczekiwano ich około 25. Co to oznacza? Kolonoskopia to nie tylko oglądanie wnętrza ciała przez elastyczną rurkę z kamerą. To realna interwencja, która usuwa zagrożenie z organizmu.

Dla kogo jest program przesiewowy?

Program Badań Przesiewowych Raka Jelita Grubego (PBPRJG) to systemowe rozwiązanie finansowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Do bezpłatnego badania w programie kwalifikują się osoby, które spełniają jednocześnie trzy warunki: mieszczą się w odpowiednim przedziale wieku, nie mają objawów, które mogłyby wskazywać na raka jelita grubego, i nie miały kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat. Ostatni warunek zaskakuje wielu pacjentów, więc warto go zapamiętać: program jest przeznaczony dla osób, u których jelita nie oglądano od dawna. 

Jeśli w najbliższej rodzinie (u rodziców, rodzeństwa lub dzieci) rozpoznano raka jelita grubego, kryteria wiekowe są łagodniejsze. W takiej sytuacji z darmowego badania przesiewowego można skorzystać już pomiędzy 40. a 49. rokiem życia. Ten obniżony próg wieku nie jest uznaniowy — wpisano go do warunków programu. Rak jelita grubego u rodzica, rodzeństwa lub dziecka to powód, żeby wykonać badanie o dekadę wcześniej niż reszta populacji.

Warto sprawdzić na oficjalnej stronie NFZ lub Ministerstwa Zdrowia listę placówek realizujących program. Na badanie w programie przesiewowym skierowanie nie jest potrzebne. Wystarczy zgłosić się do ośrodka realizującego program, wypełnić krótką ankietę i podać numer PESEL.

Co znaczą terminy medyczne w opisie z badania?

Gruczolaki dzieli się w laboratoriach na różne podtypy w zależności od ich budowy komórkowej. Typ cewkowy uważa się za najłagodniejszy wariant o powolnym wzroście. Typ kosmkowy bywa uznawany za bardziej wymagający, ale przy małych zmianach — poniżej 10 mm — nie zmienia to niczego w dalszym postępowaniu. W opisie zawsze pojawia się jedno z dwóch określeń: dysplazja małego stopnia albo dużego stopnia. To informacja, jak daleko zmiana odbiega od normalnej śluzówki. “Małego stopnia” to częstsza i spokojniejsza opcja. Termin “stan przedrakowy” brzmi niepokojąco, ale paradoksalnie jest to dobra wiadomość. Lekarz znalazł zmianę i usunął ją przed jej przemianą w inwazyjnego raka. 

Co dalej po usunięciu gruczolaka, określają wytyczne Europejskiego Towarzystwa Endoskopii Przewodu Pokarmowego (ESGE) z 2020 roku, których współautorem jest polski gastroenterolog prof. Jarosław Reguła. Dla najczęstszej sytuacji — od jednego do czterech małych gruczolaków (poniżej 10 mm) z dysplazją małego stopnia, usuniętych w całości —  dodatkowe kontrole nie są potrzebne. Pacjent wraca na  kolonoskopię za 10 lat. Częstszy nadzór (zwykle po 3 latach) dotyczy sytuacji, gdy zmian było pięć lub więcej, gdy któraś miała 10 mm lub więcej, albo gdy stwierdzono dysplazję dużego stopnia. Konkretny termin zawsze wpisuje endoskopista w wyniku badania i to jest wiążąca informacja dla pacjenta. O tym, kiedy trzeba wrócić na kontrolę, decydują trzy rzeczy: jak duży był polip, ile ich było i jaki stopień dysplazji opisał patolog. 

Jakość badania – Wskaźnik ADR

O precyzji i skuteczności badania,  w dużej mierze, decyduje doświadczenie endoskopisty oraz klasa aparatury. Jakość pracy endoskopisty da się zmierzyć konkretną liczbą – ADR (Adenoma Detection Rate), która mówi, w jakim odsetku wykonanych kolonoskopii dany lekarz znalazł co najmniej jednego gruczolaka. 

Wkład w wyznaczenie światowych standardów wnieśli polscy badacze, pod kierunkiem prof. Michała Kamińskiego i prof. Jarosława Reguły, którzy wykazali, że pacjenci badani przez lekarzy z wysokim wskaźnikiem ADR rzadziej chorują na raka interwałowego. Jest to nowotwór, który pojawia się pomiędzy planowanymi badaniami kontrolnymi, ponieważ wcześniej przeoczono ukrytego polipa. 

Do 2021 roku program prowadził Narodowy Instytut Onkologii i wskaźnik ADR był stale monitorowany w ogólnopolskiej bazie danych. Po przejęciu finansowania przez NFZ ten system nadzoru przestał działać. Obecnie nikt centralnie nie sprawdza jakości pracy poszczególnych pracowni. Warto zapytać w rejestracji, czy ośrodek śledzi swój wskaźnik ADR.

Strach przed bólem a dostępne opcje znieczulenia

Powszechną barierą przed zapisaniem się na kolonoskopię jest obawa przed  bólem. Anatomiczna budowa i ułożenie jelita grubego u każdego człowieka są unikalne, co wpływa na indywidualne odczucia z zabiegu. 

Podczas procedury pacjent nie jest skazany na cierpienie. Część ośrodków oferuje znieczulenie miejscowe z użyciem specjalnego żelu poślizgowego, który ułatwia sam moment wprowadzenia endoskopu. Zdecydowanie skuteczniejsza bywa jednak analgosedacja, czyli dożylne podanie leków przeciwbólowych i delikatnie uspokajających (tzw. “głupi Jaś”).

 Znieczulenie ogólne w ramach NFZ jest możliwe, ale nie jest to opcja “na życzenie” — obowiązują konkretne wskazania. Przysługuje ono osobom po rozległych operacjach w obrębie jamy brzusznej (w tym po cięciu cesarskim), osobom, u których wcześniejsza kolonoskopia była bardzo bolesna albo trzeba było ją przerwać, oraz osobom, które zgłaszają w placówce silny lęk przed badaniem. Ta trzecia przesłanka jest ważna i warto o niej wiedzieć: o lęku należy powiedzieć w ośrodku wykonującym badanie — bo to tam podejmowana jest decyzja. Nie warto liczyć, że ktoś się domyśli.  Znieczulenie ogólne pozwala na przespanie kilkunastu minut zabiegu na kozetce i większość osób nie pamięta przebiegu badania. Trzeba jednak zaplanować dzień inaczej niż zwykle: po znieczuleniu ogólnym nie wolno prowadzić samochodu ani obsługiwać maszyn — zwykle przez co najmniej 12 godzin, a niektóre ośrodki zalecają dobę — i trzeba wyjść z placówki w towarzystwie drugiej osoby. 

Jak przygotować się do badania?

Dla wielu osób wyzwaniem, jest przygotowanie jelita do wziernikowania. Właściwe wypłukanie resztek z przewodu pokarmowego jest konieczne dla powodzenia i sensu całej procedury. Jeśli śluzówka jest zabrudzona, nawet najlepszy sprzęt nie dostrzeże mikroskopijnych polipów.

Skuteczne oczyszczenie wymaga wypicia specjalnego płynu przeczyszczającego o określonej objętości. Najlepiej udokumentowany sposób przygotowania jelita, jakim dysponujemy to dawkowanie podzielone (split-dose). Ten schemat jest łagodniejszy dla żołądka i zwiększa szansę, że lekarz zobaczy czystą śluzówkę. Oznacza to wypicie połowy zaleconego preparatu poprzedniego wieczora, a drugą porcję – najwyżej 5 godzin przed kolonoskopią i skończyć co najmniej 2 godziny przed nią. Przy badaniu o 9:00 oznacza to picie około 5:00–6:00, ale przy badaniu o 14:00 — dopiero około 10:00–11:00.

Dla stłumienia specyficznego smaku płynu wielu pacjentom bardzo pomaga wcześniejsze schłodzenie go w lodówce. Można również spróbować dodać do szklanki kilka kropel czystego soku z cytryny, pamiętając o odcedzeniu drobinek miąższu. Na rynku farmaceutycznym obecne są także preparaty o mniejszej objętości (tzw. low-volume). Staranne przejście przez proces czyszczenia daje pewność, że badania nie będzie trzeba przedwcześnie powtarzać.

Sygnały, których nie warto ignorować

Zauważenie śladów krwi na papierze toaletowym lub bezpośrednio w muszli zawsze bywa powodem do niepokoju. Choć niezwykle często zjawisko to wynika ze zwykłych, łagodnych guzków krwawniczych (hemoroidów), każdorazowo wymaga weryfikacji medycznej. Kolejnym sygnałem bywa nagła i trwała zmiana dotychczasowego rytmu wypróżnień. Jeśli bez jasnego powodu pojawiają się przewlekłe biegunki naprzemiennie występujące z zaparciami, warto potraktować to jako wskazówkę. Zdiagnozowana niedokrwistość z niedoboru żelaza u dojrzałej osoby (szczególnie po 50. roku życia) mocno sugeruje potrzebę wykluczenia utraty krwi z jelit. Jeśli takie objawy się pojawią, program przesiewowy przestaje być właściwą drogą. Wtedy potrzebna jest kolonoskopia diagnostyczna, na którą e-skierowanie może wystawić lekarz rodzinny, a jeśli podejrzewa nowotwór, może wystawić kartę DiLO, która obejmuje diagnostykę bez limitu i terminy określone w przepisach.

Konkretne Kroki

• Sprawdzenie kwalifikacji do programu: warto upewnić się, czy spełnione są wszystkie trzy warunki; wiek 50–65 lat (albo 40–49 lat przy raku jelita grubego u rodzica, rodzeństwa lub dziecka), brak objawów oraz brak kolonoskopii w ciągu ostatnich 10 lat. 
• Wybór ośrodka: Część pacjentów decyduje się sprawdzić kilka placówek realizujących program. Pomocne bywa zapytanie o opcje znieczulenia oraz czy ośrodek monitoruje wskaźnik wykrywalności gruczolaków (ADR).
• Rozmowa o lęku: Warto o nim powiedzieć, już na etapie planowania terminu zabiegu w rejestracji. 
• Konsultacja domowej listy leków: Przy stałym przyjmowaniu leków kardiologicznych rozrzedzających krew lub tabletek z żelazem, wskazany jest wcześniejszy kontakt z lekarzem rodzinnym. Część z nich wymaga odstawienia na kilka dni przed zaplanowaną wizytą.

Autor: Redakcja FAQRAK

Weryfikacja merytoryczna: Dr n. med. Dariusz Godlewski

Data aktualizacji: 14.10.2026

Pamiętaj, że informacje zawarte w niniejszym artykule mają charakter wyłącznie edukacyjny i wspierający, dlatego nie mogą zastępować indywidualnej porady medycznej. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości dotyczących Twojego stanu zdrowia, zgłaszanych objawów lub planowanego badania endoskopowego, zawsze konsultuj się ze swoim lekarzem prowadzącym.

Bibliografia

• Winawer S.J., Zauber A.G., Ho M.N. i in.; The National Polyp Study Workgroup (1993). Prevention of Colorectal Cancer by Colonoscopic Polypectomy. New England Journal of Medicine, 329(27), 1977–1981. DOI: 10.1056/NEJM199312303292701.
• Zauber A.G., Winawer S.J., O’Brien M.J. i in. (2012). Colonoscopic Polypectomy and Long-Term Prevention of Colorectal-Cancer Deaths. New England Journal of Medicine, 366(8), 687–696. DOI: 10.1056/NEJMoa1100370.
• Kamiński M.F., Reguła J., Kraszewska E. i in. (2010). Quality Indicators for Colonoscopy and the Risk of Interval Cancer. New England Journal of Medicine, 362(19), 1795–1803. DOI: 10.1056/NEJMoa0907667.
• Hassan C., Antonelli G., Dumonceau J.-M., Reguła J. i in. (2020). Post-polypectomy colonoscopy surveillance: European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Guideline – Update 2020. Endoscopy, 52(8), 687–700. DOI: 10.1055/a-1185-3109.
• Kamiński M.F., Reguła J., Bartnik W. i in. (2011). Wytyczne Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii dotyczące nadzoru kolonoskopowego po polipektomii — adaptacja wytycznych europejskich. Gastroenterologia Kliniczna. Postępy i Standardy, 3(2), 55–62.
• Hassan C., East J., Radaelli F. i in. (2019). Bowel preparation for colonoscopy: European Society of Gastrointestinal Endoscopy (ESGE) Guideline – Update 2019. Endoscopy, 51(8), 775–794. DOI: 10.1055/a-0959-0505.
• US Multi-Society Task Force on Colorectal Cancer (2025). Optimizing Bowel Preparation Quality for Colonoscopy: Consensus Recommendations by the US Multi-Society Task Force on Colorectal Cancer. Gastroenterology (PMID: 40047732).
• Nguyen L.H., Goel A., Chung D.C. (2020). Pathways of Colorectal Carcinogenesis. Gastroenterology, 158(2), 291–302. DOI: 10.1053/j.gastro.2019.08.059.
• Narodowy Fundusz Zdrowia. Program badań przesiewowych raka jelita grubego — kryteria kwalifikacji (wiek 50–65 lat lub 40–49 lat przy raku jelita grubego u krewnego I stopnia, brak objawów, brak kolonoskopii w ostatnich 10 latach), brak wymogu skierowania oraz zasady znieczulenia miejscowego i ogólnego. Informacja dla pacjentów, nfz.gov.pl oraz strony oddziałów wojewódzkich NFZ (dostęp: sierpień 2026).
• Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (2022). Program badań przesiewowych raka jelita grubego. Raport nr WS.420.1.2022 — warunki realizacji świadczenia i opinie konsultantów krajowych.