W pigułce

• Ból w zaawansowanym raku trzustki wynika najczęściej z ucisku rosnącego guza na splot trzewny, czyli główną sieć nerwów jamy brzusznej.
• Silne leki przeciwbólowe (morfina, oksykodon, buprenorfina, fentanyl) są w bólu nowotworowym leczeniem sprawdzonym i skutecznym, o ile dawki ustala lekarz i są regularnie sprawdzane. Najczęstsze skutki uboczne to zaparcia i senność na początku terapii, dlatego warto od razu zapytać o profilaktykę zaparć. Uzależnienie od tych leków u pacjentów leczonych z powodu bólu nowotworowego jest rzadkie. Opioidów nigdy nie odstawia się nagle i samodzielnie — dawkę zmniejsza się stopniowo, w porozumieniu z lekarzem.
• Na nagłe skoki cierpienia (ból przebijający) stosuje się leki ratunkowe, które wchłaniają się przez śluzówkę i przynoszą ulgę już w kilkanaście minut.
• Blokada (neuroliza) splotu trzewnego to zabieg, który pozwala chemicznie „wyłączyć” nerwy przewodzące ból z trzustki do mózgu.
• W polskich realiach najszybszą pomoc w domowym ustawieniu leków przeciwbólowych na NFZ zapewnia zespół hospicjum domowego.

Dlaczego rak trzustki tak bardzo boli? 

Trzustka jest narządem ukrytym głęboko w jamie brzusznej, tuż przy kręgosłupie. W jej bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się splot trzewny. Można go porównać do skrzynki elektrycznej, w której zbiegają się kable (nerwy) z narządów układu pokarmowego. Rosnący guz często uciska lub nacieka na te struktury. Wywołuje to silny, tępy ból, który promieniuje do lędźwi. Przypomina on często obręcz zaciskającą się wokół ciała. W raku trzustki spotykają się dwa rodzaje bólu, pierwszy to ból trzewny — pochodzi z samego narządu i jego otoczki, jest głęboki, tępy, trudny do wskazania palcem. Drugi to ból neuropatyczny — powstaje wtedy, gdy guz wrasta w nerwy biegnące wokół trzustki. Ten drugi bywa opisywany jako palenie, rażenie prądem albo przeszywanie. Paracetamol czy tabletka przeciwzapalna zwykle nie wystarczą — choć nie znaczy to, że są bezużyteczne. Lekarz najczęściej łączy je z lekami działającymi na inne piętra układu nerwowego, bo każdy z tych leków wyłącza inny kanał, którym ból dociera do mózgu.

Drabina analgetyczna WHO. 

Lekarze onkolodzy i specjaliści medycyny paliatywnej opierają plan leczenia bólu na opracowanej przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) drabinie analgetycznej. To trzystopniowy schemat dobierania leków do siły dolegliwości. Na pierwszym stopniu stosuje się leki nieopioidowe, takie jak paracetamol. W zaawansowanym raku trzustki stan zapalny nerwów szybko wymaga jednak wejścia wyżej. Oznacza to włączenie tak zwanych słabych, a następnie silnych opioidów. Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Onkologii Medycznej (ESMO) wskazują, że podawanie opioidów jest podstawą leczenia. Wczesne włączenie odpowiednich leków daje szansę na spokojny sen i lepszą jakość codziennego życia.

Opioidy w raku trzustki. Mity a medyczne fakty

Wielu pacjentów odczuwa uzasadniony niepokój na hasło „morfina” lub „fentanyl”. Kojarzą się one z ostatecznością lub ryzykiem utraty kontroli. Warto jednak oprzeć się na tym, co mówią specjaliści. Europejskie Towarzystwo Onkologii Medycznej (ESMO) wskazuje, że opioidy stosowane w chorobie nowotworowej, pod kontrolą lekarza, bardzo rzadko prowadzą do psychicznego uzależnienia. Ważne jest odróżnienie uzależnienia fizycznego i psychicznego. Uzależnienie fizyczne oznacza, że organizm przywyka do leku i przy nagłym odstawieniu reaguje złym samopoczuciem. To zjawisko normalne i u chorych przyjmujących opioidy występuje. Właśnie dlatego dawkę zmniejsza się stopniowo i zawsze w porozumieniu z lekarzem. Uzależnienie psychiczne to coś innego: chorobliwe pragnienie leku, sięganie po niego nie z powodu bólu, ale z powodu samego leku. To właśnie ono jest u pacjentów onkologicznych rzadkie. 

Warto też wiedzieć, że opioidy działają nie tylko w mózgu — ich receptory są również w jelitach, i stąd biorą się zaparcia, o których piszemy dalej. 

Ból przebijający. Jak radzić sobie z nagłymi atakami?

Nawet przy dobrze dobranym leczeniu mogą zdarzać się nagłe fale cierpienia. Medycyna nazywa to zjawisko bólem przebijającym. Przypomina on impuls, który „przebija” się przez działanie plastra lub głównych tabletek. Zwykle trwa krótko, od kilkunastu minut do godziny, ale bywa niezwykle wyczerpujący. Dlatego obok leku podstawowego, przyjmowanego regularnie, każdy chory z bólem nowotworowym powinien mieć w domu tak zwany lek ratunkowy — dawkę na wypadek nagłego ataku. Mówią o tym zgodnie wytyczne WHO, ESMO i zalecenia polskich towarzystw naukowych. Najczęściej lekiem ratunkowym jest morfina o szybkim działaniu — w kroplach lub tabletkach, wchłaniana z żołądka, z ulgą po około 20–30 minutach. U części pacjentów lekarz sięga po postacie fentanylu wchłaniane przez śluzówkę jamy ustnej lub nosa, które działają szybciej, w kilkanaście minut. Te preparaty są jednak w Polsce refundowane tylko w wybranych sytuacjach, więc o tym, który lek będzie właściwy i możliwy do wykupienia, decyduje lekarz razem z pacjentem. Omijają one powolny proces trawienia i wchłaniają się prosto do krwi. Zapewniają ulgę zazwyczaj w ciągu 5 do 15 minut. Świadomość posiadania takiego zabezpieczenia w domowej apteczce znacząco obniża codzienny stres.

Blokada splotu trzewnego. Wyłączenie przesyłu bólu

Jedną z najskuteczniejszych interwencji przeciwbólowych jest blokada (często nazywana neurolizą) splotu trzewnego. Zabieg polega na wstrzyknięciu środka znieczulającego lub alkoholu medycznego w okolicę nerwów za trzustką. Substancja ta niszczy włókna przewodzące ból do mózgu. Można to wyobrazić sobie jako odcięcie kabla w systemie alarmowym, który zaciął się i wyje. Czy to działa? Odpowiedź daje analiza sześciu badań z udziałem 358 pacjentów, opublikowana w bazie Cochrane, z której wynika, że po blokadzie splotu trzewnego ból jest wyraźnie mniejszy niż przy samych lekach, a chorzy potrzebują mniejszych dawek opioidów. To ma bardzo konkretne przełożenie na codzienność: mniej opioidów to zwykle mniej senności, mniej zaparć i mniej mgły w głowie. Trzeba pamiętać: blokada łagodzi ból, ale nie leczy nowotworu i nie wydłuża życia. Jej celem jest komfort, nie wyleczenie.

Rola leków wspomagających (koanalgetyków)

W leczeniu ucisku na nerwy same opioidy to niekiedy zbyt mało. Specjaliści bardzo często dołączają do terapii tak zwane koanalgetyki. Są to substancje pierwotnie stworzone do leczenia innych dolegliwości, które znakomicie wspomagają walkę z bólem. Przykładem są leki przeciwdrgawkowe, takie jak pregabalina, oraz wybrane leki antydepresyjne. Ich głównym zadaniem jest farmakologiczne wyciszenie „nadpobudliwych”, podrażnionych przez guz nerwów. Ponadto, wytyczne zalecają stosowanie sterydów, np. deksametazonu. Mają one za zadanie zmniejszyć obrzęk tkanek otaczających guz. Gdy opuchlizna maleje, automatycznie zmniejsza się fizyczny nacisk na splot trzewny, co przynosi odczuwalną ulgę.

Gdzie szukać pomocy?

W Polsce opieka nad chorym z bólem nowotworowym jest bezpłatna: wizyta w poradni medycyny paliatywnej, przyjazd lekarza i pielęgniarki z hospicjum domowego, pobyt w hospicjum stacjonarnym. Leki z apteki to osobna sprawa. Silne leki przeciwbólowe są w chorobie nowotworowej refundowane, ale zwykle z niewielką dopłatą pacjenta. Kilka nowoczesnych preparatów — na przykład szybko działające postacie fentanylu — ma refundację tylko w wąsko określonych sytuacjach; poza nimi cena bywa liczona w setkach złotych. Dlatego warto zapytać lekarza: »ile ja za to zapłacę w aptece?«. To pytanie nie jest niestosowne, a odpowiedź często wpływa na to, który lek zostanie wybrany. Jedna rzecz, o której mało kto mówi: gdy pacjent zostanie objęty opieką hospicjum domowego, nie może w tym samym czasie korzystać na NFZ z poradni medycyny paliatywnej, poradni leczenia bólu ani z rehabilitacji domowej. To nie złośliwość systemu — chodzi o to, żeby jeden zespół odpowiadał za całość leczenia.

Najbardziej kompleksową opiekę zapewniają poradnie medycyny paliatywnej oraz hospicja domowe. Nazwa „hospicjum” bywa emocjonalnie trudna do przyjęcia, ale w praktyce oznacza darmowy, wyspecjalizowany zespół mobilny. Lekarz i pielęgniarka przyjeżdżają bezpośrednio do domu pacjenta. Pomagają ustawić odpowiednie dawki leków i wystawiają specjalne recepty na silne środki przeciwbólowe (recepty Rpw). Skierowanie do hospicjum domowego może wypisać lekarz pierwszego kontaktu (POZ) lub onkolog. Z kolei zabiegi takie jak blokada splotu trzewnego wykonuje się najczęściej na oddziałach leczenia bólu po wcześniejszej konsultacji anestezjologicznej.

Konkretne kroki

• Prowadź dzienniczek bólu. Notuj pory dnia, kiedy ból jest najsilniejszy (np. wieczorem, po posiłku) i oceniaj go w skali od 1 do 10. To ułatwi lekarzowi dopasowanie dawek leków.
• Rozważ prośbę o skierowanie do hospicjum domowego. 
• Zapytaj onkologa o leki na ból przebijający. Jeśli miewasz nagłe ataki bólu mimo noszenia plastrów, upewnij się, że posiadasz szybko działający preparat (np. aerozol do nosa lub tabletki podjęzykowe).
• Porozmawiaj o neurolizie splotu trzewnego. Jeśli leki doustne powodują senność lub zaparcia, warto zapytać lekarza prowadzącego o kwalifikację do zabiegu blokady nerwów.
• Zadbaj o profilaktykę zaparć od pierwszego dnia. Przyjmując opioidy, organizm naturalnie zwalnia pracę jelit. Pomocne bywa regularne picie wody i stosowanie łagodnych leków ułatwiających wypróżnianie już od momentu przyklejenia pierwszego plastra.

Autor: Redakcja FAQRAK

Weryfikacja merytoryczna: Dr n. med. Dariusz Godlewski

Data aktualizacji: 14.10.2026

Powyższy materiał ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje profesjonalnej porady medycznej. Wszelkie decyzje dotyczące leczenia przeciwbólowego i wprowadzania nowych leków zawsze konsultuj ze swoim lekarzem prowadzącym lub specjalistą medycyny paliatywnej.

Bibliografia

• Fallon M., Giusti R., Aielli F., Hoskin P., Rolke R., Sharma M., Ripamonti C.I.; ESMO Guidelines Committee (2018). Management of cancer pain in adult patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. Annals of Oncology, 29(Suppl 4), iv166–iv191. DOI: 10.1093/annonc/mdy152
• World Health Organization (2018). WHO Guidelines for the Pharmacological and Radiotherapeutic Management of Cancer Pain in Adults and Adolescents. Genewa: WHO. (NCBI Bookshelf: NBK537492)
• Leppert W., Wordliczek J., Malec-Milewska M., Kocot-Kępska M., Woroń J., Zajączkowska R., Dobrogowski J., Krzakowski M., Krajnik M. (2024). Postępowanie diagnostyczno-terapeutyczne u chorych na nowotwory z bólem: zalecenia Grupy Ekspertów Polskiego Towarzystwa Opieki Paliatywnej, Polskiego Towarzystwa Badania Bólu i Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej. Oncology in Clinical Practice / Onkologia w Praktyce Klinicznej, 20(2), 79–99. DOI: 10.5603/OCP.2023.0029
• Wordliczek J., Kotlińska-Lemieszek A., Leppert W. i wsp. (2017). Farmakoterapia bólu u chorych na nowotwory — zalecenia Polskiego Towarzystwa Badania Bólu, Polskiego Towarzystwa Medycyny Paliatywnej, Polskiego Towarzystwa Onkologicznego, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej oraz Polskiego Towarzystwa Anestezjologii i Intensywnej Terapii. Ból, 18(3), 11–53.
• Wong G.Y., Schroeder D.R., Carns P.E., Wilson J.L., Martin D.P., Kinney M.O., Mantilla C.B., Warner D.O. (2004). Effect of neurolytic celiac plexus block on pain relief, quality of life, and survival in patients with unresectable pancreatic cancer: a randomized controlled trial. JAMA, 291(9), 1092–1099. DOI: 10.1001/jama.291.9.1092
• Arcidiacono P.G., Calori G., Carrara S., McNicol E.D., Testoni P.A. (2011). Celiac plexus block for pancreatic cancer pain in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, (3), CD007519. DOI: 10.1002/14651858.CD007519.pub2
• National Comprehensive Cancer Network (2025). NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Adult Cancer Pain, wersja 2.2025. Plymouth Meeting, PA: NCCN. (streszczenie: Journal of the National Comprehensive Cancer Network, 2025, 23(7))
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 października 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej (Dz.U. 2013 poz. 1347, z późn. zm.).