W pigułce
- Zmęczenie nowotworowe (CRF) różni się od zwykłego i jest normalną reakcją organizmu.
- Nudnościom można zapobiegać, przyjmując leki osłonowe przed wystąpieniem objawów.
- Spadek neutrofili, jednego z typów białych krwinek (neutropenia), zwiększa ryzyko infekcji w drugim tygodniu po wlewie.
- Gorączka powyżej 38°C u osoby w trakcie chemioterapii to bezwzględny sygnał alarmowy wymagający wizyty na SOR.
- Drętwienie dłoni i stóp (neuropatia) to objaw, który warto zgłosić lekarzowi, jeśli utrudnia ruch.
- Nagłe duszności w spoczynku oraz niemożliwe do zahamowania krwawienia wymagają pilnej pomocy medycznej.
Zmęczenie, które nie mija po śnie (CRF)
Leczenie onkologiczne obciąża organizm i pochłania potężne rezerwy sił pacjenta. Zmęczenie związane z chorobą nowotworową, znane w medycynie jako CRF (Cancer-Related Fatigue) jest niezależnym stanem klinicznym. Może ono wynikać z tego, że organizm jednocześnie radzi sobie z chorobą, leczeniem i jego skutkami ubocznymi. U części osób dochodzą też niedokrwistość, gorszy sen, ból, stan zapalny, stres lub mniejsza aktywność.
Wielu chorych czuje frustrację, przypisując to permanentne zmęczenie, własnej słabości lub pogorszeniu stanu zdrowia. Świadomość, że CRF może wynikać z samej choroby, leczenia i wielu towarzyszących czynników — np. niedokrwistości, bólu, problemów ze snem czy stresu — często zmniejsza poczucie winy pacjenta. Pomocne bywa planowanie tylko jednego ważnego zadania na dany dzień. Część pacjentów decyduje się na krótkie, regeneracyjne drzemki, zanim poczują całkowite wyczerpanie. To pozwala łagodniej przejść przez najtrudniejsze dni cyklu leczenia.
Nudności i wymioty – jak chronić organizm przed osłabieniem
Problemy żołądkowe to jedno z najczęstszych skojarzeń z chemioterapią. Nudności i wymioty indukowane chemioterapią (CINV) można dziś w dużej mierze wyciszać. Badania dr. Paula Hesketha, współtwórcy światowych wytycznych przeciwwymiotnych, wskazują tu na wagę profilaktyki. Wynika z nich, że zapobieganie nudnościom jest znacznie skuteczniejsze niż próby ich hamowania, gdy już wystąpią. Nudności po chemioterapii powstają przez współpracę kilku ‘centrów alarmowych’ w organizmie: przewodu pokarmowego, nerwów i ośrodków w mózgu. Leki przeciwwymiotne działają jak blokada alarmu — najlepiej założona zanim alarm rozkręci się na dobre. Odpowiednio wcześnie podane leki blokują ten alarm. Dlatego nowoczesne schematy leczenia uwzględniają podanie leków osłonowych jeszcze przed wlewem cytostatyków. Pacjenci często otrzymują też receptę na tabletki do stosowania w domu. Korzystne bywa przyjmowanie ich dokładnie według rozpiski lekarza, nawet jeśli w danej chwili pacjent czuje się dobrze. Pomaga to utrzymać stałe stężenie leku we krwi.
Spadek odporności i ukryte zagrożenie (Neutropenia)
Leki onkologiczne nie potrafią odróżnić komórek nowotworowych od szybko dzielących się komórek zdrowych. Jedną z najbardziej narażonych na uszkodzenia struktur jest szpik kostny. To wewnętrzna fabryka krwi, produkująca między innymi białe krwinki (leukocyty) odpowiedzialne za odporność. Szczególnie ważny jest spadek liczby neutrofili, czyli jednego z typów białych krwinek, ten stan nazywa się neutropenią. Przy neutropenii organizm traci swoich głównych “żołnierzy” dbających o bezpieczeństwo. Nawet niegroźne bakterie, naturalnie bytujące na naszej skórze czy w jelitach, mogą stać się groźne. Sam spadek krwinek w wynikach morfologii jest zjawiskiem typowym po chemioterapii. Zazwyczaj następuje między 7. a 14. dniem od podania leku ale może wystąpić wcześniej. Pacjent nie odczuwa fizycznie tego spadku, o ile nie dojdzie do zakażenia. Dlatego bardzo ważne jest w tym czasie dbanie o higienę i unikanie tłumów, aby zminimalizować ryzyko infekcji.
Kiedy gorączka staje się alarmem medycznym
Sama gorączka u zdrowego człowieka jest naturalnym objawem walki z infekcją. Jednak u pacjenta w trakcie leczenia onkologicznego temperatura ciała nabiera zupełnie innego znaczenia. Gorączka neutropeniczna to stan, w którym podwyższonej temperaturze towarzyszy krytyczny spadek neutrofili. Jest to sygnał alarmowy. W takich warunkach organizm nie ma narzędzi, by samodzielnie powstrzymać rozwój zakażenia. Przy temperaturze na poziomie 38,0°C, utrzymującej się przez godzinę, lub jednorazowym skoku do 38,3°C trzeba szybko działać. To nie jest moment na domowe sposoby leczenia. Potrzebujemy natychmiastowej wizyty w Szpitalnym Oddziale Ratunkowym. Na SOR warto zabrać ostatni wypis ze szpitala. Widząc dokumentację z chemioterapii, zespół SOR szybciej może wdrożyć odpowiednie procedury, podanie dożylnych antybiotyków o szerokim spektrum działania jest w tej sytuacji kluczowe.
Zaburzenia czucia w dłoniach i stopach (Neuropatia)
Część leków cytostatycznych wykazuje toksyczne działanie na obwodowy układ nerwowy. Prowadzi to do zjawiska znanego jako obwodowa neuropatia indukowana chemioterapią (CIPN). Badania zespołu dr. Charlesa Loprinziego wskazują, że problem ten dotyczy wielu pacjentów leczonych określonymi grupami cytostatyków. Nerwy obwodowe działają jak kable elektryczne przesyłające informacje z ciała do mózgu. Niektóre leki mogą uszkadzać lub zaburzać ich pracę — dlatego pojawia się drętwienie, mrowienie, pieczenie albo kłopot z precyzyjnymi ruchami. Pacjenci opisują to często jako uczucie chodzenia w za ciasnych rękawiczkach.
Sytuacja staje się alarmowa, gdy zaburzenia czucia utrudniają codzienne funkcjonowanie. Wypuszczanie kubków z rąk, problemy z zapinaniem guzików czy potykanie się na prostej drodze to sygnały ostrzegawcze. Lekarz onkolog dysponuje narzędziami, by pomóc, na przykład modyfikując dawkę leku przy kolejnym wlewie.
Pielęgnacja uszkodzonych błon śluzowych (Mucositis)
Jama ustna i przewód pokarmowy wyścielone są błoną śluzową, której komórki bardzo szybko się odnawiają. To sprawia, że z drugiej strony są one wyjątkowo podatne na uszkodzenia wywołane chemioterapią lub radioterapią. Zapalenie błon śluzowych, mucositis, to powszechne zjawisko. Śluzówka staje się cienka, zaczerwieniona i wrażliwa na dotyk czy temperaturę posiłków. Powstają drobne, bolesne owrzodzenia, przypominające aftę. Zmiany te utrudniają połykanie, jedzenie i picie, co szybko prowadzi do osłabienia i odwodnienia organizmu. Wytyczne dotyczące mucositis, podkreślają znaczenie regularnej higieny jamy ustnej i szybkiego zgłaszania bólu, owrzodzeń lub trudności z piciem. Dobór płukanek lub leków miejscowych warto ustalić z lekarzem albo zespołem leczenia wspomagającego, bo zalecenia zależą od rodzaju terapii. Sygnałem alarmowym jest moment, w którym ból jamy ustnej lub gardła uniemożliwia połykanie płynów. Grozi to szybkim odwodnieniem i często wymaga dożylnego nawadniania.
Zmiany na skórze i problem z łuszczącymi się dłońmi
Niektóre nowoczesne terapie celowane wywołują specyficzne reakcje skóry. Zespół dłoniowo-podeszwowy dotyczy wewnętrznych stron rąk i stóp. Skóra staje się tam bardzo sucha, zaczerwieniona, czasem się boleśnie łuszczy. Na skórze mogą pojawić się też pęcherze utrudniające chodzenie czy chwytanie przedmiotów. Może pojawić się na skórze wysypka przypominająca trądzik młodzieńczy. Przy części terapii celowanych, zwłaszcza lekach anty-EGFR, wysypka trądzikopodobna może iść w parze z odpowiedzią na leczenie, mimo to, warto zgłosić ją zespołowi prowadzącemu. Nie wolno jej traktować kosmetykami przeciwtrądzikowymi, które zawierają wysuszający alkohol. Skóra onkologiczna wymaga głębokiego natłuszczania i stosowania emolientów pozbawionych substancji zapachowych. Alarmowym sygnałem dermatologicznym są rany, które pękają do krwi i wykazują cechy zakażenia ropnego. Wymagają one konsultacji lekarskiej i włączenia specjalistycznych maści z antybiotykiem lub sterydem na receptę.
Ból związany z leczeniem i chorobą
Kwestia dolegliwości bólowych jest jednym z najtrudniejszych doświadczeń pacjentów. Z biologicznego punktu widzenia ból to sygnał z układu nerwowego o trwającym uszkodzeniu tkanek. Przewlekły ból osłabia układ odpornościowy i pogarsza parametry życiowe. Pacjent ma prawo oczekiwać skutecznego złagodzenia tych objawów na każdym etapie terapii. Dostępne są leki w formie tabletek, plastrów naklejanych na skórę czy kropli podjęzykowych. Ośrodki onkologiczne współpracują z poradniami leczenia bólu, dysponują jeszcze szerszym wachlarzem środków zmniejszających ból.
Nowy, nagły i bardzo ostry ból, na przykład w klatce piersiowej czy brzuchu, zawsze jest sygnałem alarmowym. Może zwiastować zatorowość lub perforację, co wymaga natychmiastowej oceny medycznej na oddziale ratunkowym (SOR).
Krwawienia i duszności – objawy pilne
Istnieje krótka lista objawów, które w trakcie leczenia onkologicznego zawsze traktuje się jako czerwone flagi. Poza wspomnianą gorączką neutropeniczną, należą do nich nagłe duszności oraz niekontrolowane krwawienia. Duszność spoczynkowa, pojawiająca się nagle, to sygnał, którego nie można przypisywać jedynie ogólnemu osłabieniu. Może ona wynikać z niedokrwistości, płynu w opłucnej lub zatorowości płucnej. Jest to stan wymagający oceny lekarza w trybie pilnym, często z wezwaniem zespołu ratownictwa medycznego (Pogotowia).
Skłonność do krwawień wynika zazwyczaj z uszkodzenia szpiku i krytycznego spadku płytek krwi (trombocytopenii). O ile drobne zasinienia na ciele bywają typowe po chemioterapii, o tyle niemożliwe do zatamowania domowymi sposobami krwawienia z nosa, krew w moczu czy smoliste stolce to stany ostre. W takich przypadkach właściwym miejscem szukania pomocy jest szpital. Nagły ból w klatce piersiowej, duszność spoczynkowa, smoliste stolce, krew w moczu lub krwawienie nie do zatamowania” wymagają pilnej oceny medycznej.
Konkretne kroki
- Załóż dzienniczek objawów. Zapisywanie przez kilka dni nasilenia bólu czy nudności w skali od 1 do 10 ułatwi rozmowę z lekarzem.
- Sprawdź temperaturę ciała, gdy czujesz dreszcze.
- Pomocne bywa przygotowanie specjalnej teczki ratunkowej. Skompletuj w jednym miejscu wypis ze szpitala z rozpoznaniem, ostatnie wyniki morfologii oraz kartę DILO. W razie wizyty na SOR, przekazanie teczki personelowi przyspieszy pomoc.
- Przed kolejnym wlewem chemioterapii zapytaj lekarza o e-receptę na środki przeciwbólowe lub przeciwwymiotne. Znaczna część pacjentów czuje się bezpieczniej, mając leki w domowej apteczce.
Powyższy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Wszelkie niepokojące objawy, nowe dolegliwości bólowe oraz zmiany w samopoczuciu zawsze omawiaj ze swoim lekarzem prowadzącym. Informacje tu zawarte nie zastępują profesjonalnej porady medycznej ani diagnozy.
Autor: Redakcja FAQRAK
Data aktualizacji: 08.10.2026
Bibliografia
Poniżej bibliografia poprawiona „na gotowo”. Stare skrócone wpisy zastąpiono pełniejszymi opisami; dopisano też źródła do fragmentów, które w tekście mają znaczenie praktyczne, a nie były dotąd udokumentowane.
Berger, A. M., Mooney, K., Alvarez-Perez, A., Atkinson, A., Breitbart, W. S., Brothers, B., Cella, D., Cleeland, C., Dotan, E., Eisenberger, M. A., Escalante, C. P., Jacobsen, P. B., Jankowski, C., LeBlanc, T., Ligibel, J. A., Loggers, E. T., Mandrell, B., Murphy, B. A., Palesh, O., Pirl, W. F., Plaxe, S. C., Riba, M. B., Rugo, H. S., Salvador, C., Wagner, L. I., Wagner-Johnston, N. D., Zachariah, F. J., & McMillian, N. R. (2015). Cancer-Related Fatigue, Version 2.2015. Journal of the National Comprehensive Cancer Network, 13(8), 1012–1039. https://doi.org/10.6004/jnccn.2015.0122
Hesketh, P. J., Kris, M. G., Basch, E., Bohlke, K., Barbour, S. Y., Clark-Snow, R. A., Danso, M. A., Dennis, K., Dupuis, L. L., Dusetzina, S. B., Eng, C., Feyer, P. C., Jordan, K., Noonan, K., Sparacio, D., & Lyman, G. H. (2020). Antiemetics: ASCO Guideline Update. Journal of Clinical Oncology, 38(24), 2782–2797. https://doi.org/10.1200/JCO.20.01296
Klastersky, J., de Naurois, J., Rolston, K., Rapoport, B., Maschmeyer, G., Aapro, M., & Herrstedt, J. (2016). Management of febrile neutropaenia: ESMO Clinical Practice Guidelines. Annals of Oncology, 27(Suppl. 5), v111–v118. https://doi.org/10.1093/annonc/mdw325
Taplitz, R. A., Kennedy, E. B., Bow, E. J., Crews, J., Gleason, C., Hawley, D. K., Langston, A. A., Nastoupil, L. J., Rajotte, M., Rolston, K. V. I., Strasfeld, L., & Flowers, C. R. (2018). Outpatient Management of Fever and Neutropenia in Adults Treated for Malignancy: American Society of Clinical Oncology and Infectious Diseases Society of America Clinical Practice Guideline Update. Journal of Clinical Oncology, 36(14), 1443–1453. https://doi.org/10.1200/JCO.2017.77.6211
Freifeld, A. G., Bow, E. J., Sepkowitz, K. A., Boeckh, M. J., Ito, J. I., Mullen, C. A., Raad, I. I., Rolston, K. V. I., Young, J. A. H., & Wingard, J. R. (2011). Clinical Practice Guideline for the Use of Antimicrobial Agents in Neutropenic Patients with Cancer: 2010 Update by the Infectious Diseases Society of America. Clinical Infectious Diseases, 52(4), e56–e93. https://doi.org/10.1093/cid/cir073
Loprinzi, C. L., Lacchetti, C., Bleeker, J., Cavaletti, G., Chauhan, C., Hertz, D. L., Kelley, M. R., Lavino, A., Lustberg, M. B., Paice, J. A., Schneider, B. P., Smith, E. M. L., Smith, T. J., Wagner-Johnston, N. D., & Hershman, D. L. (2020). Prevention and Management of Chemotherapy-Induced Peripheral Neuropathy in Survivors of Adult Cancers: ASCO Guideline Update. Journal of Clinical Oncology, 38(28), 3325–3348. https://doi.org/10.1200/JCO.20.01399
Elad, S., Cheng, K. K. F., Lalla, R. V., Yarom, N., Hong, C., Logan, R. M., Bowen, J., Gibson, R., Saunders, D. P., Zadik, Y., Ariyawardana, A., Correa, M. E., Ranna, V., Bossi, P., Vaddi, A., Jensen, S. B., Soga, Y., Potting, C., & Brennan, M. T. (2020). MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer, 126(19), 4423–4431. https://doi.org/10.1002/cncr.33100
Lacouture, M. E., Anadkat, M. J., Bensadoun, R. J., Bryce, J., Chan, A., Epstein, J. B., Eaby-Sandy, B., & Murphy, B. A. (2011). Clinical practice guidelines for the prevention and treatment of EGFR inhibitor-associated dermatologic toxicities. Supportive Care in Cancer, 19(8), 1079–1095. https://doi.org/10.1007/s00520-011-1197-6
Hofheinz, R. D., Gencer, D., Schulz, H., Stahl, M., Hegewisch-Becker, S., & Hochhaus, A. (2016). Mapisal versus urea cream as prophylaxis for capecitabine-associated hand-foot syndrome: a randomized phase III trial of the AIO Quality of Life Working Group. Journal of Clinical Oncology, 34(21), 2444–2449. https://doi.org/10.1200/JCO.2015.65.0957
