Skutki uboczne radioterapii – czego można się spodziewać i jak sobie z nimi radzić?

W pigułce

• Skutki uboczne radioterapii zależą przede wszystkim od napromienianej okolicy.
• Większość dolegliwości występujących podczas leczenia ma charakter przejściowy, ale istnieją również skutki późne, które mogą pojawić się po miesiącach lub latach.
• Popromienne zapalenie skóry może mieć różne nasilenie – od zaczerwienienia i suchości po bolesne, wilgotne złuszczanie.
• Napromienianą skórę można delikatnie myć. Luźna odzież i odpowiednio dobrane preparaty pomagają ograniczyć dodatkowe podrażnienia.
• Zmęczenie związane z leczeniem ma wiele możliwych przyczyn. Regularna aktywność dostosowana do możliwości jest jedną z najlepiej przebadanych metod jego łagodzenia.
• Po radioterapii głowy i szyi suchość w ustach może utrzymywać się długo, dlatego ważna jest również profilaktyka stomatologiczna.
• Kaszel i duszność po napromienianiu klatki piersiowej mogą wystąpić z opóźnieniem i przy nasilaniu się wymagają diagnostyki.
• Przy radioterapii jamy brzusznej i miednicy nie ma potrzeby rutynowego eliminowania błonnika. Dietę należy dostosowywać do rzeczywistych objawów.
• Popromienne zapalenie pęcherza nie jest infekcją, choć zakażenie dróg moczowych może powodować podobne objawy.

Radioterapia wykorzystuje promieniowanie jonizujące do niszczenia komórek nowotworowych. Nowoczesne techniki pozwalają coraz precyzyjniej kierować dawkę na obszar wymagający leczenia i ograniczać narażenie zdrowych tkanek. Nie oznacza to jednak, że leczenie jest pozbawione skutków ubocznych.

Ich rodzaj zależy przede wszystkim od miejsca napromieniania, dawki, wielkości leczonego obszaru, sposobu prowadzenia terapii oraz indywidualnej reakcji organizmu. Innych dolegliwości można spodziewać się po radioterapii głowy i szyi, innych po leczeniu klatki piersiowej, a jeszcze innych przy napromienianiu miednicy. Część pojawia się już podczas terapii i stopniowo ustępuje po jej zakończeniu. Niektóre mogą wystąpić dopiero po miesiącach lub latach.

Skąd biorą się skutki uboczne radioterapii?

Promieniowanie jonizujące uszkadza DNA komórek znajdujących się w napromienianym obszarze. Celem jest przede wszystkim zniszczenie komórek nowotworowych, ale pewną dawkę promieniowania otrzymują również otaczające zdrowe tkanki. Współczesne techniki radioterapii pozwalają tę dawkę ograniczać, jednak nie zawsze można całkowicie ominąć wszystkie zdrowe struktury znajdujące się w pobliżu guza.

Zdrowe komórki zazwyczaj lepiej niż nowotworowe radzą sobie z naprawą uszkodzeń. W trakcie tego procesu może jednak dochodzić m.in. do reakcji zapalnej, która odpowiada za część obserwowanych dolegliwości.

Większość objawów pojawiających się podczas radioterapii należy do tzw. odczynów wczesnych i stopniowo ustępuje po zakończeniu leczenia. Radioterapia może jednak powodować również skutki późne, które ujawniają się po miesiącach, a czasem nawet latach. Mogą do nich należeć np. utrzymująca się suchość w ustach po napromienianiu głowy i szyi, zwłóknienia tkanek czy przewlekłe zmiany w obrębie jelit lub płuc.

Dlatego objawu pojawiającego się długo po zakończeniu radioterapii nie należy z góry uznawać za niezwiązanego z wcześniejszym leczeniem.

Popromienny odczyn skórny – co dzieje się ze skórą?

Zmiany skórne należą do częstych skutków radioterapii, jeśli skóra znajduje się w obszarze otrzymującym dawkę promieniowania. Określa się je jako popromienne zapalenie skóry (radiation dermatitis).

Promieniowanie uszkadza część komórek skóry i uruchamia miejscową reakcję zapalną. Uczestniczą w niej m.in. cytokiny, czyli substancje służące komórkom do przekazywania sygnałów. Skóra może stać się zaczerwieniona, sucha, napięta, swędząca lub bardziej wrażliwa na dotyk.

Odczyn zwykle narasta stopniowo. Początkowo może przypominać łagodne oparzenie słoneczne. Później u części osób pojawia się suche łuszczenie, a przy silniejszej reakcji także wilgotne złuszczanie, kiedy naskórek ulega uszkodzeniu, a powierzchnia skóry staje się wilgotna, sącząca i bolesna. Takie zmiany częściej rozwijają się w miejscach narażonych na tarcie i wilgoć, np. pod piersią, na szyi czy w pachwinie.

Sącząca się, pękająca lub bardzo bolesna skóra wymaga oceny zespołu prowadzącego radioterapię. Sam odczyn popromienny nie jest infekcją, ale uszkodzona skóra może ulec zakażeniu. Szczególnej uwagi wymagają ropna wydzielina, nasilające się zaczerwienienie, obrzęk czy gorączka.

Jak pielęgnować skórę podczas radioterapii?

Dawne zalecenia dotyczące pielęgnacji napromienianej skóry bywały bardzo restrykcyjne. Obecnie wiadomo, że skórę można delikatnie myć podczas radioterapii. Najlepiej używać letniej wody i łagodnych, bezzapachowych środków myjących. Po kąpieli nie trzeba jej pocierać – wystarczy delikatnie osuszyć miękkim ręcznikiem.

Dobrze sprawdzają się luźne, miękkie ubrania, które nie uciskają i nie ocierają napromienianej okolicy. Nie muszą być wykonane wyłącznie ze stuprocentowej bawełny – ważniejsze jest to, aby materiał był przyjemny dla skóry i nie powodował dodatkowych podrażnień.

Preparaty nawilżające mogą poprawiać komfort, ale najlepiej stosować produkty zaakceptowane przez ośrodek prowadzący radioterapię. Kremy nie wchodzą w chemiczną „reakcję z promieniowaniem”. Dawniejsze obawy dotyczyły przede wszystkim bardzo grubej warstwy preparatu, która teoretycznie mogłaby wpływać na dawkę docierającą do powierzchni skóry. Badania wskazują, że cienka lub umiarkowana warstwa typowego preparatu ma minimalny wpływ na dawkę. Poszczególne ośrodki mogą jednak mieć własne zasady dotyczące stosowania kosmetyków przed sesją i tych zaleceń najlepiej przestrzegać.

Napromienianą okolicę należy również chronić przed dodatkowym drażnieniem i intensywną ekspozycją na słońce.

Zmęczenie podczas radioterapii – więcej niż niewyspanie

Spadek energii jest częstym problemem podczas leczenia onkologicznego. Może być częścią zmęczenia związanego z chorobą nowotworową – CRF (cancer-related fatigue). W przeciwieństwie do zwykłego zmęczenia nie zawsze ustępuje ono po przespanej nocy czy dłuższym odpoczynku.

Nie istnieje jeden prosty mechanizm tłumaczący CRF. Na jego rozwój mogą wpływać reakcje zapalne organizmu, niedokrwistość, ból, zaburzenia snu, stres, obniżony nastrój, działania innych metod leczenia, mniejsza aktywność fizyczna czy problemy z odżywianiem. Zmęczenie podczas radioterapii nie jest więc oznaką lenistwa ani braku silnej woli, ale nie należy też automatycznie tłumaczyć go wyłącznie „zużywaniem energii na naprawę tkanek”.

Jeżeli wyczerpanie jest bardzo duże lub nagle się nasila, dobrze ustalić, czy nie ma dodatkowej, możliwej do leczenia przyczyny. Niedokrwistość, zaburzenia snu, ból, problemy z odżywianiem czy obniżony nastrój mogą dodatkowo pogarszać samopoczucie.

Czy ruch pomaga, kiedy brakuje energii?

Może to brzmieć paradoksalnie, ale regularna aktywność fizyczna dostosowana do możliwości jest jedną z najlepiej udokumentowanych metod łagodzenia zmęczenia nowotworowego. Nie chodzi jednak o intensywny trening ani o przełamywanie wyczerpania za wszelką cenę.

Dla jednej osoby odpowiedni będzie spacer, dla innej kilka minut spokojnego ruchu lub łagodnych ćwiczeń. Aktywność można zaczynać od krótkich odcinków i stopniowo zwiększać ją w miarę możliwości. Nie działa ona dlatego, że „dotlenia zmęczony organizm”, lecz poprzez szereg mechanizmów związanych m.in. z kondycją układu krążenia i mięśni, snem oraz funkcjonowaniem organizmu.

Są jednak sytuacje, w których wysiłek wymaga większej ostrożności – np. przy gorączce, znacznej niedokrwistości, bardzo niskich wartościach niektórych parametrów krwi, nasilonych zawrotach głowy czy przerzutach do kości. Wtedy zakres bezpiecznej aktywności powinien być ustalony indywidualnie.

Pomaga również rozsądne gospodarowanie energią: dzielenie większych obowiązków na mniejsze części, robienie przerw i korzystanie z pomocy innych osób. Odpoczynek jest potrzebny – chodzi jedynie o to, aby w miarę możliwości nie oznaczał całodziennego pozostawania w łóżku.

Radioterapia głowy i szyi – śluzówki i suchość w ustach

Przy napromienianiu okolicy głowy i szyi może rozwinąć się zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, czyli mucositis. Śluzówka staje się zaczerwieniona, bolesna i podatna na uszkodzenia, a jedzenie i picie mogą sprawiać trudność.

Podstawą jest delikatna i regularna higiena jamy ustnej. Neutralne płukanki, np. z soli fizjologicznej lub odpowiednio przygotowanego roztworu sody, mogą pomagać w utrzymaniu czystości i poprawiać komfort, ale nie ma wystarczających dowodów, że same wyraźnie zmniejszają ból związany z mucositis. Jeśli ból utrudnia jedzenie, picie lub połykanie, można zastosować leczenie przeciwbólowe i preparaty dobrane do nasilenia zmian. Płukanki zawierające alkohol mogą dodatkowo podrażniać śluzówkę.

Drugim częstym problemem jest kserostomia, czyli suchość w ustach. Jeśli ślinianki znajdą się w obszarze napromieniania, mogą produkować mniej śliny. U części osób ich funkcja stopniowo poprawia się w kolejnych miesiącach, ale u innych problem utrzymuje się długo lub może być trwały.

Pomocne bywają częste małe łyki wody, preparaty nawilżające i substytuty śliny. Niedobór śliny zwiększa również ryzyko próchnicy, dlatego opieka stomatologiczna pozostaje ważna także po zakończeniu radioterapii głowy i szyi.

Napromienianie klatki piersiowej – przełyk i płuca

Jeśli przełyk znajduje się w polu napromieniania, może dojść do jego zapalenia. Pojawia się wtedy ból lub dyskomfort przy przełykaniu, czasem uczucie pieczenia za mostkiem. W takim okresie zwykle łatwiejsze do jedzenia są potrawy miękkie, wilgotne i gładkie. Bardzo gorące, ostre czy suche produkty mogą dodatkowo drażnić śluzówkę.

Trudności w połykaniu nie powinny prowadzić do sytuacji, w której pacjent zaczyna jeść i pić bardzo mało. Przy nasilonych objawach można dobrać leczenie łagodzące ból oraz, jeśli to potrzebne, odpowiednio zmodyfikować dietę.

Napromienianie klatki piersiowej może również wpływać na płuca. Suchy kaszel, duszność, gorączka lub ból w klatce piersiowej mogą pojawić się nie tylko podczas leczenia, ale także kilka tygodni lub miesięcy po jego zakończeniu. Jedną z możliwych przyczyn jest popromienne zapalenie płuc.

Nie oznacza to, że każdy kaszel po radioterapii jest takim powikłaniem. Infekcje i inne choroby układu oddechowego są znacznie częstsze. Jednak nasilający się kaszel, nowa duszność czy gorączka wymagają wyjaśnienia, także wtedy, gdy od ostatniej sesji radioterapii minęło już sporo czasu.

Radioterapia jamy brzusznej i miednicy – jelita

Jeżeli część jelit znajduje się w napromienianym obszarze, leczenie może powodować częstsze wypróżnienia, biegunkę, skurcze brzucha, wzdęcia lub uczucie nagłego parcia na stolec. Nasilenie tych objawów jest bardzo indywidualne.

Przez lata pacjentom rutynowo zalecano dietę ubogobłonnikową. Nie ma jednak podstaw, aby każda osoba poddawana radioterapii jamy brzusznej lub miednicy profilaktycznie rezygnowała z błonnika. Badania wskazują nawet, że odpowiednia ilość błonnika może wiązać się z mniejszym nasileniem części dolegliwości jelitowych.

Nie oznacza to również, że przy nasilonej biegunce każdy powinien zwiększać ilość błonnika bez względu na tolerancję. Dieta podczas radioterapii powinna być dopasowana do aktualnych objawów, stanu odżywienia i miejsca leczenia. Jeśli pojawiają się nasilone problemy jelitowe, pomocna może być konsultacja dietetyczna w ośrodku onkologicznym.

Najważniejsze jest zachowanie odpowiedniego odżywienia i nawodnienia, a nie wprowadzanie na własną rękę restrykcyjnej diety.

Napromienianie miednicy – pęcherz i drogi moczowe

Radioterapia miednicy może podrażniać pęcherz moczowy. Typowe objawy to częstsze oddawanie moczu, nagłe parcie, pieczenie lub dyskomfort.

Popromienne zapalenie pęcherza jest reakcją na promieniowanie, a nie zakażeniem bakteryjnym. Odpowiednia ilość płynów – o ile nie ma medycznych przeciwwskazań do zwiększonego nawodnienia – może pomagać, ponieważ bardziej rozcieńczony mocz zwykle mniej drażni śluzówkę pęcherza.

Podobne dolegliwości może jednak powodować zakażenie układu moczowego. Gorączka, nasilony ból, krew w moczu czy wyraźne pogorszenie samopoczucia są wskazaniem do oceny medycznej; czasem potrzebne jest badanie moczu.

Jeśli kawa, alkohol, napoje gazowane czy bardzo kwaśne napoje nasilają pieczenie lub parcie, można czasowo ograniczyć je i obserwować reakcję organizmu.

Skutki uboczne mogą pojawić się również po zakończeniu radioterapii

Ostatnia sesja radioterapii nie oznacza, że tego samego dnia wszystkie dolegliwości zaczną ustępować. Niektóre odczyny wczesne mogą jeszcze przez pewien czas narastać po zakończeniu leczenia, zanim rozpocznie się wyraźna poprawa.

Istnieją również skutki późne, pojawiające się po miesiącach lub latach. Ich rodzaj zależy od napromienianego obszaru i otrzymanej dawki. Mogą obejmować m.in. utrzymującą się suchość w ustach, zmiany skórne i podskórne, zaburzenia funkcjonowania jelit czy zmiany w płucach.

Nie oznacza to, że takie problemy wystąpią u każdego pacjenta. Wiedza o możliwości ich pojawienia się pomaga jednak prawidłowo interpretować nowe objawy i nie zakładać automatycznie, że skoro radioterapia zakończyła się dawno temu, nie może mieć z nimi związku.

Konkretne kroki

• Zapytaj przed rozpoczęciem radioterapii o zasady pielęgnacji skóry obowiązujące w Twoim ośrodku. Dzięki temu nie trzeba później zastanawiać się, którego kremu można użyć i kiedy go nakładać.
• Myj napromienianą skórę delikatnie, letnią wodą i łagodnym środkiem. Po kąpieli osuszaj ją bez pocierania.
• Wybieraj luźne i miękkie ubrania, które nie uciskają ani nie ocierają leczonego obszaru.
• Obserwuj skórę. Sączące zmiany, pęknięcia, silny ból, ropna wydzielina czy gorączka wymagają oceny.
• Przy zmęczeniu rozkładaj obowiązki na mniejsze części i korzystaj z pomocy innych osób. Jeśli stan zdrowia na to pozwala, postaraj się zachować choć niewielką regularną aktywność.
• Nie wprowadzaj profilaktycznie restrykcyjnej diety tylko dlatego, że napromieniana jest jama brzuszna lub miednica. Sposób żywienia najlepiej dostosowywać do rzeczywistych dolegliwości.
• Przy radioterapii głowy i szyi dbaj szczególnie o higienę jamy ustnej i zęby. Długotrwała suchość w ustach zwiększa ryzyko próchnicy.
• Jeśli jedzenie lub picie staje się bolesne, nie czekaj, aż doprowadzi to do znacznego ograniczenia posiłków i płynów – istnieją sposoby łagodzenia tych dolegliwości.
• Pamiętaj o objawach mogących wystąpić po zakończeniu terapii. Nowy lub nasilający się kaszel, duszność, gorączka czy ból w klatce piersiowej po napromienianiu tej okolicy wymagają wyjaśnienia.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 09.10.2026

Bibliografia

1. Behroozian T., Bonomo P., Patel P. et al. Multinational Association of Supportive Care in Cancer (MASCC) clinical practice guidelines for the prevention and management of acute radiation dermatitis: international Delphi consensus-based recommendations. Lancet Oncology. 2023;24(4)–e185. DOI: 10.1016/S1470-2045(23)00067-0.
2. Behroozian T., Goldshtein D., Ryan Wolf J. et al. MASCC clinical practice guidelines for the prevention and management of acute radiation dermatitis: part 1) systematic review. EClinicalMedicine. 2023;58:101886. DOI: 10.1016/j.eclinm.2023.101886.
3. Ryan J.L. Ionizing radiation: the good, the bad, and the ugly. Journal of Investigative Dermatology. 2012;132(3 Pt 2):985–993. DOI: 10.1038/jid.2011.411.
4. Baumann B.C., Verginadis I.I., Zeng C. et al. Assessing the validity of clinician advice that patients avoid use of topical agents before daily radiotherapy treatments. JAMA Oncology. 2018;4(12):1742–1748. DOI: 10.1001/jamaoncol.2018.4292.
5. Bower J.E. Cancer-related fatigue – mechanisms, risk factors, and treatments. Nature Reviews Clinical Oncology. 2014;11(10):597–609. DOI: 10.1038/nrclinonc.2014.127.
6. Berger A.M., Mooney K., Alvarez-Perez A. et al. Cancer-Related Fatigue, Version 2.2015. Journal of the National Comprehensive Cancer Network. 2015;13(8):1012–1039. DOI: 10.6004/jnccn.2015.0122.
7. National Comprehensive Cancer Network. NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Cancer-Related Fatigue.
8. Fabi A., Bhargava R., Fatigoni S. et al. Cancer-related fatigue: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis and treatment. Annals of Oncology. 2020;31(6):713–723. DOI: 10.1016/j.annonc.2020.02.016.
9. Elad S., Cheng K.K.F., Lalla R.V. et al. MASCC/ISOO clinical practice guidelines for the management of mucositis secondary to cancer therapy. Cancer. 2020;126(19):4423–4431. DOI: 10.1002/cncr.33100.
10. Hong C.H.L., Gueiros L.A., Fulton J.S. et al. Systematic review of basic oral care for the management of oral mucositis in cancer patients and clinical practice guidelines. Supportive Care in Cancer. 2019;27(10):3949–3967. DOI: 10.1007/s00520-019-04848-4.
11. Mercadante V., Jensen S.B., Smith D.K. et al. Salivary gland hypofunction and/or xerostomia induced by nonsurgical cancer therapies: ISOO/MASCC/ASCO guideline. Journal of Clinical Oncology. 2021;39(25):2825–2843. DOI: 10.1200/JCO.21.01208.
12. Wedlake L., Shaw C., McNair H. et al. Randomized controlled trial of dietary fiber for the prevention of radiation-induced gastrointestinal toxicity during pelvic radiotherapy. American Journal of Clinical Nutrition. 2017;106(3):849–857. DOI: 10.3945/ajcn.116.150565.