W pigułce
- Markery nowotworowe rzadko nadają się do diagnozowania raka, u osób bez objawów.
- Markery charakteryzują się tzw. niską swoistością, co często prowadzi do wyników fałszywie dodatnich i niepotrzebnego stresu.
- Prawidłowy poziom markera nie gwarantuje braku choroby (wyniki fałszywie ujemne).
- Wyjątkiem bywa badanie PSA u mężczyzn, stosowane i interpretowane przez urologów w profilaktyce raka prostaty.
- Skuteczna profilaktyka onkologiczna opiera się na badaniach, dla których wykazano realną korzyść w danej chorobie, np. mammografii w raku piersi, kolonoskopii w raku jelita grubego oraz badaniach szyjki macicy.
- Nie każde badanie obrazowe działa profilaktycznie dla każdego nowotworu — USG bywa bardzo przydatne diagnostycznie, ale nie jest uniwersalnym badaniem przesiewowym.
Czym są markery nowotworowe?
Wiara, że badanie krwi na markery nowotworowe to szybki i prosty sposób na wczesne wykrycie raka, to popularne, ale niestety błędne przekonanie, które często prowadzi do niepotrzebnego stresu.
Markery nowotworowe to specyficzne substancje, z reguły białka. Są one produkowane przez komórki rakowe lub przez zdrowy organizm w odpowiedzi na chorobę. Medycyna nazywa zdolność markera do wskazania konkretnej choroby swoistością. Niestety, markery nowotworowe zazwyczaj charakteryzują się bardzo niską swoistością. Oznacza to, że ich podwyższony poziom rzadko wskazuje jednoznacznie na nowotwór. Znaczna część markerów rośnie w stanach zapalnych, przy drobnych infekcjach, a nawet u osób palących papierosy. Dlatego samo badanie markerów z krwi nie daje pełnego obrazu sytuacji.
Dlaczego profilaktyka na własną rękę bywa pułapką?
Wiele laboratoriów komercyjnych w Polsce oferuje tak zwane “pakiety onkologiczne” dla kobiet i mężczyzn. Oferta wydaje się kusząca dla osób dbających o zdrowie. Jednak wykonanie takich badań bez wskazań lekarskich bywa pułapką psychologiczną. Najczęstszym problemem są wyniki fałszywie dodatnie, które pojawiają się, gdy marker we krwi jest podwyższony, ale pacjent nie ma raka. Większość klasycznych markerów nowotworowych nie sprawdza się jako badania profilaktyczne, boi wynik często działa jak zbyt czuły alarm: potrafi uruchomić panikę, mimo że nie doszło do włamania. Prowadzi za to do tzw. kaskady diagnostycznej, wywołując ogromny lęk. Ostatecznie często okazuje się, że powodem alarmu był niegroźny stan zapalny.
Złudne poczucie bezpieczeństwa, czyli wyniki fałszywie ujemne
Drugim, równie niebezpiecznym zjawiskiem obserwowanym przez onkologów są wyniki fałszywie ujemne. Mają one miejsce, gdy w organizmie rozwija się nowotwór, ale poziom markerów we krwi pozostaje w normie. Wielu pacjentów, widząc prawidłowy wynik na wydruku, całkowicie usypia swoją czujność. Często rezygnują oni wtedy z prawdziwych badań profilaktycznych. Tymczasem wczesne stadia wielu nowotworów nie produkują wystarczającej ilości białek, aby przekroczyć normy laboratoryjne. Oznacza to, że rak może się rozwijać, a wynik nadal mieści się w normie. Dlatego poleganie na markerach daje jedynie złudne poczucie kontroli.
Kiedy oznaczenie markerów ma medyczny sens?
Rola markerów w onkologii jest nie do przecenienia, ale dopiero na etapie leczenia i monitorowania pacjenta. W literaturze naukowej podkreśla się, że wybrane markery mogą być bardzo pomocne w monitorowaniu leczenia, jeśli przed rozpoczęciem terapii były podwyższone. Nie dotyczy to jednak automatycznie każdego markera i każdego nowotworu. Marker jest więc bardziej jak licznik kontrolny w trakcie leczenia niż wykrywacz raka u zdrowej osoby. Jeśli pacjent ma raka, a marker przed leczeniem był wysoki, obserwuje się jego spadek po operacji lub chemioterapii. Spadający poziom tych substancji to sygnał, że leczenie przynosi oczekiwane efekty. Dodatkowo, regularne badanie poziomu markerów po zakończeniu leczenia ułatwia wczesne wykrycie ewentualnego nawrotu choroby.
Wyjątek od reguły. Jak interpretować badanie PSA?
W przypadku markerów nowotworowych wyjątkiem jest antygen swoisty dla prostaty, znany jako PSA. Jest to w zasadzie jedyny marker powszechnie stosowany w badaniach przesiewowych w kierunku raka. W zaleceniach europejskich PSA jest rozważane w ocenie ryzyka raka prostaty: zwykle od około 50. roku życia, wcześniej u mężczyzn z obciążeniem rodzinnym, a jeszcze wcześniej u nosicieli mutacji BRCA2. Decyzję najlepiej podjąć z urologiem, bo PSA nie jest prostym testem „rak albo brak raka”. To raczej pierwsza wskazówka, którą trzeba odczytać razem z wiekiem, wywiadem rodzinnym, badaniem lekarskim i ewentualnie obrazowaniem.
Poziom PSA potrafi znacznie wzrosnąć z wielu innych, nienowotworowych powodów. Do najczęstszych należą łagodny rozrost prostaty, stan zapalny dróg moczowych, a nawet intensywna jazda na rowerze tuż przed badaniem. Dlatego sam wynik PSA to dopiero wstęp do pełnej diagnostyki urologicznej.
Markery kobiece. Dlaczego CA 125 i CA 15-3 to nie profilaktyka?
Wiele kobiet, decyduje się na prywatne badanie markerów CA 125 (jajnik) i CA 15-3 (pierś). Ginekolodzy onkolodzy odradzają jednak stosowanie tych oznaczeń u pacjentek bez objawów. Duże badanie UKCTOCS, opublikowane w 2021 roku w The Lancet, pokazało, że przesiewowe badania w kierunku raka jajnika oparte na CA 125 i/lub USG nie zmniejszyły umieralności z powodu tego nowotworu. Innymi słowy: częstsze szukanie sygnałów we krwi lub w USG nie przełożyło się na uratowanie większej liczby kobiet Co więcej, marker ten jest niezwykle wrażliwy na naturalne zmiany w ciele kobiety. Jego poziom często rośnie podczas menstruacji, ciąży, w przypadku endometriozy czy obecności mięśniaków macicy. Wzrost CA 125 znacznie częściej zwiastuje łagodne problemy ginekologiczne niż nowotwór złośliwy. U kobiet bez objawów i bez szczególnego ryzyka, również USG przezpochwowe nie jest uznawane za skuteczne badanie przesiewowe raka jajnika. Ma sens jako badanie diagnostyczne, gdy są objawy, nieprawidłowości w badaniu lekarskim albo konkretne wskazania. W profilaktyce raka jajnika USG nie działa tak jak mammografia w raku piersi czy kolonoskopia w raku jelita grubego.
Nowotwory układu pokarmowego. Znaczenie CEA i CA 19-9
Kolejną grupą popularnych badań są markery układu pokarmowego, takie jak CEA (jelito grube) i CA 19-9 (trzustka). Często stanowią one element promocyjnych pakietów laboratoryjnych dla pacjentów po 40. roku życia. Ich oznaczanie bez wyraźnego powodu klinicznego bywa bardzo mylące.
CEA to białko, którego poziom naturalnie, bez związku z rakiem, wzrasta u osób palących papierosy. Parametr ten bywa podwyższony również przy przewlekłych stanach zapalnych jelit czy schorzeniach wątroby. Z kolei CA 19-9 może mocno zareagować na zapalenie pęcherzyka żółciowego.
CEA i CA 19-9 nie są zalecane jako samodzielne badania przesiewowe u osób zdrowych. Mogą natomiast pomagać już po rozpoznaniu choroby, np. w monitorowaniu leczenia. W profilaktyce raka jelita grubego, znacznie większą wartość ma kolonoskopia, bo pozwala nie tylko wykryć zmianę, ale też usunąć zmianę, zanim stanie się rakiem.
Mądra profilaktyka. Na czym warto się skupić?
Zamiast szukać nowotworów w fiolce krwi, warto korzystać z narzędzi o udowodnionej skuteczności. W Polsce funkcjonują powszechne programy profilaktyczne finansowane przez budżet państwa. Program profilaktyki raka szyjki macicy obejmuje badania wykrywające zmiany przedrakowe i zakażenie wirusem HPV wysokiego ryzyka. Chodzi o to, aby znaleźć problem zanim stanie się rakiem. Program wczesnego wykrywania raka piersi zapewnia dostęp do bezpłatnej mammografii. Z kolei program badań przesiewowych raka jelita grubego oferuje bezpłatną kolonoskopię, często z opcją znieczulenia.
Markery nowotworowe lepiej jest pozostawić w rękach lekarzy onkologów.
Konkretne kroki
- Zamiast kupować pakiety markerów w laboratoriach, rozważ przygotowanie własnego kalendarza badań profilaktycznych.
- Warto porozmawiać z lekarzem rodzinnym o dostępnych badaniach w ramach NFZ.
- Pomocne bywa spisanie historii chorób w najbliższej rodzinie. Jeśli nowotwory występowały często, warto poprosić lekarza o skierowanie do poradni genetycznej.
- Każda decyzja o diagnostyce medycznej powinna być omówiona z lekarzem.
Autor: Redakcja FAQRAK
Weryfikacja merytoryczna: Dr n. med. Dariusz Godlewski
Data aktualizacji: 08.10.2026
Prezentowane informacje mają charakter edukacyjny i nie zastępują profesjonalnej porady medycznej. Interpretację wyników badań zawsze warto powierzać specjaliście, który zna pełną historię zdrowia pacjenta.
Bibliografia
1. National Cancer Institute. Tumor Markers. Bethesda, MD: National Cancer Institute; reviewed December 7, 2023. Dostęp: https://www.cancer.gov/about-cancer/diagnosis-staging/diagnosis/tumor-markers-fact-sheet (dostęp: 23.06.2026).
2. Duffy MJ. Tumor markers in clinical practice: a review focusing on common solid cancers. Med Princ Pract. 2013;22(1):4-11. doi:10.1159/000338393.
3. Sturgeon CM, Duffy MJ, Stenman UH, et al. National Academy of Clinical Biochemistry Laboratory Medicine Practice Guidelines for Use of Tumor Markers in Testicular, Prostate, Colorectal, Breast, and Ovarian Cancers. Clin Chem. 2008;54(12):e11-e79. doi:10.1373/clinchem.2008.105601.
4. Diamandis EP. Cancer biomarkers: can we turn recent failures into success? J Natl Cancer Inst. 2010;102(19):1462-1467. doi:10.1093/jnci/djq306.
5. Harris L, Fritsche H, Mennel R, et al.; American Society of Clinical Oncology. American Society of Clinical Oncology 2007 update of recommendations for the use of tumor markers in breast cancer. J Clin Oncol. 2007;25(33):5287-5312. doi:10.1200/JCO.2007.14.2364.
6. Menon U, Gentry-Maharaj A, Burnell M, et al. Ovarian cancer population screening and mortality after long-term follow-up in the UK Collaborative Trial of Ovarian Cancer Screening (UKCTOCS): a randomised controlled trial. Lancet. 2021;397(10290):2182-2193. doi:10.1016/S0140-6736(21)00731-5.
7. U.S. Preventive Services Task Force. Ovarian Cancer: Screening. Final Recommendation Statement. 2018. Dostęp: https://www.uspreventiveservicestaskforce.org/uspstf/recommendation/ovarian-cancer-screening (dostęp: 23.06.2026).
8. Society of Gynecologic Oncology. Choosing Wisely: Five Tips for a Meaningful Conversation Between Patients and Providers. 2023. Dostęp: https://www.sgo.org/resources/choosing-wisely-five-tips-for-a-meaningful-conversation-between-patients-and-providers-2/ (dostęp: 23.06.2026).
9. European Association of Urology. EAU Guidelines on Prostate Cancer: Diagnostic Evaluation. Dostęp: https://uroweb.org/guidelines/prostatecancer/chapter/diagnostic-evaluation (dostęp: 23.06.2026).
10. Conroy T, Pfeiffer P, Vilgrain V, et al. Pancreatic cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol. 2023;34(11):987-1002. doi:10.1016/j.annonc.2023.08.009.
11. Narodowy Fundusz Zdrowia. Program badań przesiewowych raka jelita grubego. Dostęp: https://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/programy-profilaktyczne/program-badan-przesiewowych-raka-jelita-grubego/ (dostęp: 23.06.2026).
12. Pacjent.gov.pl. Profilaktyka raka piersi. Dostęp: https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-piersi (dostęp: 23.06.2026).
13. Pacjent.gov.pl. Profilaktyka raka szyjki macicy. Dostęp: https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy (dostęp: 23.06.2026).
