Zaparcia w trakcie leczenia – co jeść, ile pić i co jeszcze może pomóc?

W pigułce

• Zaparcia podczas leczenia onkologicznego mogą być związane z lekami, mniejszą aktywnością, zmianą sposobu odżywiania, niedostateczną ilością płynów lub samą chorobą.
• Opioidy bardzo często powodują zaparcia i (u wielu pacjentów) od początku wymagają równoległego postępowania zapobiegawczego.
• Większa ilość błonnika nie zawsze jest rozwiązaniem. Trzeba uwzględnić przyczynę zaparcia, tolerancję przewodu pokarmowego i odpowiednią ilość płynów.
• Ciepły napój rano może być elementem codziennej rutyny, ale nie jest potwierdzonym sposobem leczenia zaparcia polekowego.
• Suszone śliwki mają dane potwierdzające ich działanie w przewlekłym zaparciu, jednak badania nie dotyczyły specjalnie pacjentów onkologicznych.
• Ruch i odpowiednia pozycja w toalecie mogą wspomagać wypróżnienie, ale nie zastępują leczenia, gdy przyczyną problemu są leki.
• Makrogole i inne leki przeczyszczające dobiera się do rodzaju zaparcia i sytuacji pacjenta.
• Refundacja leków zależy od konkretnego preparatu, wskazania i aktualnych przepisów.
• Silny lub narastający ból brzucha, wymioty, duże wzdęcie i brak możliwości oddawania gazów wymagają pilnej oceny medycznej.

Kilka dni bez wypróżnienia, uczucie pełności, wzdęcie i narastający ból brzucha potrafią bardzo pogorszyć samopoczucie. Zaparcia są częstym problemem podczas leczenia onkologicznego. Mogą być związane z przyjmowanymi lekami, mniejszą aktywnością fizyczną, zmianą sposobu odżywiania, niedostateczną ilością płynów lub samą chorobą.

Szczególnie często pojawiają się podczas stosowania opioidowych leków przeciwbólowych oraz niektórych leków przeciwwymiotnych. W zaparciach wywołanych lekami sama dieta i większa ilość płynów mogą nie wystarczyć. Czasami od początku potrzebne jest odpowiednio dobrane leczenie przeczyszczające.

Dlaczego podczas leczenia pojawiają się zaparcia?

Praca jelit zależy od wielu czynników. Znaczenie mają m.in. ilość wypijanych płynów, sposób odżywiania, aktywność fizyczna oraz stosowane leki.

Jedną z najważniejszych przyczyn zaparć u pacjentów onkologicznych są opioidy stosowane w leczeniu bólu. Receptory opioidowe znajdują się nie tylko w układzie nerwowym, ale również w przewodzie pokarmowym. Pobudzenie tych receptorów zmniejsza ruchliwość jelit, wpływa na wydzielanie płynów w przewodzie pokarmowym i może utrudniać wypróżnienie. W ten sposób rozwija się zaparcie indukowane opioidami.

Zaparcia mogą powodować również niektóre leki przeciwwymiotne, szczególnie antagoniści receptora 5-HT3, nazywani potocznie setronami. Problem może być dodatkowo nasilany przez mniejszą ilość jedzenia i płynów, osłabienie oraz ograniczenie ruchu.

Zaparcie podczas leczenia nie oznacza, że pacjent robi coś źle. Najważniejsze jest ustalenie jego prawdopodobnej przyczyny, ponieważ od niej zależy sposób postępowania.

Czy przy zaparciu zawsze trzeba jeść więcej błonnika?

Błonnik pomaga regulować pracę jelit, ale rada „jedz więcej błonnika” nie sprawdza się w każdej sytuacji. Znaczenie ma zarówno rodzaj błonnika, jak i przyczyna zaparcia.

Błonnik rozpuszczalny chłonie wodę i tworzy żel. Jego źródłem są m.in. płatki owsiane, siemię lniane, jabłka oraz niektóre warzywa i owoce. U części osób może być lepiej tolerowany niż duże ilości otrębów, surowych warzyw czy produktów bardzo bogatych w błonnik nierozpuszczalny.

Nie oznacza to jednak, że błonnik rozpuszczalny zawsze jest „bezpieczniejszy”, a nierozpuszczalny szkodzi jelitom po chemioterapii. Tolerancja błonnika jest indywidualna i zależy od stanu przewodu pokarmowego oraz rodzaju leczenia.

Duża ilość błonnika może nasilać wzdęcie i uczucie pełności, szczególnie jeśli zostanie wprowadzona gwałtownie. W niektórych sytuacjach zwiększanie ilości błonnika może być niewskazane – np. przy podejrzeniu zwężenia lub niedrożności przewodu pokarmowego.

Dlatego przy nasilonym zaparciu, silnym bólu brzucha, wymiotach lub znacznym wzdęciu nie należy próbować rozwiązać problemu poprzez jedzenie coraz większych ilości otrębów czy innych produktów wysokobłonnikowych. Najpierw trzeba wykluczyć sytuację wymagającą pomocy medycznej.

Płyny są ważne, ale nie ma jednej właściwej ilości dla wszystkich

Jeśli zwiększamy ilość błonnika w diecie, potrzebna jest również odpowiednia ilość płynów. Woda umożliwia pęcznienie części frakcji błonnika i pomaga utrzymać bardziej miękką konsystencję stolca.

Podczas leczenia picie może jednak sprawiać trudność. Nudności, zaburzenia smaku, suchość w ustach czy niechęć do określonych zapachów mogą powodować, że pacjent pije mniej niż wcześniej.

Nie trzeba ograniczać się do czystej wody. Jeśli stan zdrowia na to pozwala, płyny mogą pochodzić również z zup, herbat, naparów czy innych dobrze tolerowanych napojów. Dodanie do wody plasterka cytryny, ogórka czy listka mięty może ułatwiać picie osobom, którym po leczeniu zmieniło się odczuwanie smaku.

Nie istnieje jednak jedna ilość płynów odpowiednia dla każdego pacjenta. Zapotrzebowanie zależy m.in. od masy ciała, temperatury otoczenia, diety, gorączki, biegunki lub wymiotów oraz chorób współistniejących. Osoby z niewydolnością serca, nerek lub innymi wskazaniami do ograniczenia płynów powinny przestrzegać indywidualnych zaleceń.

Czy ciepła woda wypita rano pobudza jelita?

U części osób wypicie napoju po przebudzeniu może być elementem porannej rutyny ułatwiającej wypróżnienie. Samo przyjęcie pokarmu lub płynu może pobudzać odruch żołądkowo-okrężniczy, czyli naturalną reakcję jelita grubego na wypełnienie żołądka.

Nie ma jednak mocnych podstaw, aby uznać, że właśnie ciepła woda wypita na czczo jest skutecznym leczeniem zaparcia albo działa wyraźnie lepiej niż inne płyny.

Jeśli ciepły napój rano pomaga i jest dobrze tolerowany, można z niego korzystać. Nie należy jednak traktować go jako metody zastępującej leczenie zaparcia polekowego.

Nie ma również konieczności dodawania cytryny. Dla pracy jelit ważniejsze jest regularne przyjmowanie odpowiedniej ilości płynów niż konkretny dodatek do szklanki wody.

Suszone śliwki – czy rzeczywiście pomagają?

Suszone śliwki zawierają błonnik oraz sorbitol – alkohol cukrowy, który może zwiększać ilość wody w jelicie i wpływać na konsystencję stolca.

W badaniu porównującym suszone śliwki z babką płesznik u osób z przewlekłym zaparciem śliwki poprawiały częstotliwość wypróżnień i konsystencję stolca. Nie było to jednak badanie prowadzone specjalnie wśród pacjentów onkologicznych ani osób z zaparciem wywołanym opioidami.

Śliwki można więc traktować jako jeden z domowych sposobów, jeśli są dobrze tolerowane. Nie muszą jednak wystarczyć w przypadku zaparcia polekowego, szczególnie związanego ze stosowaniem opioidów.

Nie ma też konieczności przygotowywania specjalnego „naparu” ze śliwek. Można zjeść kilka owoców i popić je wodą. U części osób większa ilość śliwek może powodować wzdęcie, gazy lub biegunkę, dlatego lepiej zaczynać od niewielkiej porcji.

Czy ruch pomaga jelitom?

Ograniczenie aktywności fizycznej może sprzyjać zaparciom. W czasie leczenia możliwości ruchowe bywają jednak bardzo różne. Dla jednej osoby odpowiedni będzie spacer, dla innej przejście kilka razy po mieszkaniu, a dla jeszcze innej – proste ćwiczenia wykonywane na siedząco.

Nie chodzi o intensywny trening, ale o ograniczenie bezruchu na tyle, na ile pozwala stan zdrowia.

Nie należy natomiast obiecywać, że kilkunastominutowy spacer sam w sobie „uruchomi jelita”. Aktywność jest jednym z elementów postępowania, ale przy zaparciu spowodowanym lekami zwykle nie usuwa jego przyczyny.

Ćwiczenia oddechowe mogą pomagać w odprężeniu i zmniejszaniu napięcia, ale określenie oddychania przeponowego jako „wewnętrznego masażu jelit” jest zbyt dużym uproszczeniem. Podobnie delikatny masaż brzucha może być dla niektórych osób przyjemny i pomocny, ale nie powinien być wykonywany przy silnym bólu, podejrzeniu niedrożności, świeżych ranach pooperacyjnych lub wtedy, gdy lekarz zalecił jego unikanie.

Pozycja w toalecie może ułatwić wypróżnienie

Sposób siedzenia na toalecie rzeczywiście może wpływać na mechanikę wypróżnienia. Mięsień łonowo-odbytniczy uczestniczy w utrzymywaniu kąta pomiędzy odbytnicą a kanałem odbytu.

Podłożenie pod stopy niewielkiego podnóżka powoduje uniesienie kolan powyżej bioder i pozwala przyjąć pozycję bardziej zbliżoną do kucznej. Może to zmniejszyć zagięcie końcowego odcinka przewodu pokarmowego i ułatwić wypróżnienie bez silnego parcia.

Nie oznacza to, że mięsień łonowo-odbytniczy zawsze „całkowicie się rozluźnia” ani że podnóżek rozwiąże każdy problem z zaparciem. Jest to po prostu niewielka zmiana pozycji, która części osób ułatwia oddanie stolca.

Ważne jest również, aby nie siedzieć długo na toalecie i nie próbować wymuszać wypróżnienia silnym parciem.

Zaparcia po opioidach – dlaczego sama dieta często nie wystarcza?

Opioidy należą do leków najczęściej wywołujących zaparcia. W przeciwieństwie do części innych działań niepożądanych organizm zwykle nie rozwija pełnej tolerancji na ich wpływ na przewód pokarmowy. Problem może więc utrzymywać się przez cały okres stosowania leczenia przeciwbólowego.

Przy rozpoczęciu terapii opioidowej o zaparciu trzeba myśleć od początku. U wielu pacjentów lekarz może zalecić profilaktyczne stosowanie leku przeczyszczającego, szczególnie jeśli ryzyko zaparcia jest duże lub problem występował już wcześniej.

Nie należy z tego powodu samodzielnie zmniejszać dawki leku przeciwbólowego. Ból powinien być skutecznie leczony, a zaparcie – równolegle kontrolowane.

Kiedy potrzebny jest lek przeczyszczający?

Jeśli dieta, płyny i aktywność nie wystarczają albo przyczyną problemu są opioidy, lekarz może zalecić leczenie farmakologiczne.

Jedną z możliwości są makrogole, należące do leków osmotycznych. Zatrzymują wodę w świetle jelita, dzięki czemu stolec staje się bardziej miękki i łatwiejszy do wydalenia. W zależności od sytuacji stosuje się również inne rodzaje leków przeczyszczających, w tym preparaty pobudzające motorykę jelita.

Nie ma potrzeby dzielenia leków na „nowoczesne, które nie rozleniwiają jelit” i „stare, które uzależniają”. To zbyt duże uproszczenie. Rodzaj preparatu powinien być dobrany do przyczyny zaparcia, stosowanych leków i stanu pacjenta.

Jeśli standardowe postępowanie nie pomaga w zaparciu indukowanym opioidami, lekarz może w określonych sytuacjach rozważyć również leki działające bezpośrednio na obwodowe receptory opioidowe w przewodzie pokarmowym.

Czy leki na zaparcia są refundowane?

Nie można przyjąć zasady, że pacjent onkologiczny lub osoba przyjmująca opioidy automatycznie otrzyma każdy lek na zaparcie ze zniżką.

Refundacja zależy od konkretnego preparatu, wskazania oraz aktualnie obowiązujących zasad refundacyjnych. Dlatego najlepiej zapytać lekarza lub farmaceutę, czy lek odpowiedni w danej sytuacji jest objęty refundacją i na jakich warunkach.

Pomocy w leczeniu uporczywych zaparć związanych z opioidami można szukać u lekarza prowadzącego leczenie onkologiczne, lekarza POZ, w poradni leczenia bólu lub – zależnie od sytuacji – w poradni medycyny paliatywnej.

Kiedy zaparcie wymaga pilnego kontaktu z lekarzem?

Zaparcia są częste, ale nie każdy brak wypróżnienia można bezpiecznie leczyć w domu. Szczególnej uwagi wymagają silny lub narastający ból brzucha, znaczne wzdęcie, nudności i wymioty, niemożność oddawania gazów, gorączka, krew w stolcu albo nagła wyraźna zmiana rytmu wypróżnień.

Takie objawy mogą wymagać pilnej diagnostyki, ponieważ ich przyczyną nie musi być zwykłe zaparcie. W określonych sytuacjach trzeba wykluczyć m.in. niedrożność przewodu pokarmowego lub inne powikłania.

Nie należy wtedy zwiększać na własną rękę ilości błonnika ani przyjmować kolejnych środków przeczyszczających bez oceny sytuacji.

Konkretne kroki

• Zwróć uwagę, kiedy ostatnio było wypróżnienie i jak wyglądał stolec. Przydatna jest także informacja, czy oddajesz gazy oraz czy pojawiły się ból brzucha, wzdęcie, nudności lub wymioty.
• Sprawdź przyjmowane leki. Jeśli stosujesz opioidy albo leki przeciwwymiotne i od tego czasu pojawiło się zaparcie, może mieć ono związek z farmakoterapią.
• Pij regularnie, jeśli nie masz zaleceń ograniczenia płynów. Jeśli czysta woda źle smakuje, wybierz inne dobrze tolerowane napoje.
• Błonnik zwiększaj stopniowo. Płatki owsiane, siemię lniane, owoce i warzywa mogą pomagać, ale duża ilość błonnika wprowadzona nagle może nasilić wzdęcie.
• Jeśli dobrze tolerujesz suszone śliwki, możesz włączyć niewielką porcję do diety. Traktuj je jako wsparcie, a nie zamiennik leczenia zaparcia polekowego.
• Ruszaj się w miarę swoich możliwości. Nawet krótki spacer lub częstsze wstawanie z fotela może być elementem codziennego postępowania.
• Wypróbuj niewielki podnóżek pod stopy podczas korzystania z toalety. Kolana powinny znaleźć się nieco wyżej niż biodra. Nie wymuszaj wypróżnienia silnym parciem.
• Jeśli przyjmujesz opioidy, zapytaj od razu o profilaktykę zaparć. Lekarz może zdecydować, czy potrzebny jest lek przeczyszczający i jaki preparat będzie odpowiedni.
• Zapytaj lekarza lub farmaceutę o refundację. Zależy ona od konkretnego leku, wskazania i aktualnych zasad, a nie od samego faktu choroby onkologicznej.
• Przy silnym bólu brzucha, wymiotach, znacznym wzdęciu lub niemożności oddawania gazów nie próbuj leczyć problemu wyłącznie dietą. Taka sytuacja wymaga oceny medycznej.

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje indywidualnej porady medycznej. Silny lub narastający ból brzucha, wymioty, znaczne wzdęcie, niemożność oddawania gazów albo inne gwałtownie nasilające się objawy wymagają pilnej oceny medycznej.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 09.10.2026

Bibliografia

Attaluri A., Donahoe R., Valestin J., Brown K., Rao S.S. (2011). Randomised clinical trial: dried plums (prunes) vs. psyllium for constipation. Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 33(7), 822–828. DOI: 10.1111/j.1365-2036.2011.04594.x.

Slavin J. (2013). Fiber and prebiotics: mechanisms and health benefits. Nutrients, 5(4), 1417–1435. DOI: 10.3390/nu5041417.

Paice J.A., Bohlke K., Barton D. i wsp. (2023). Use of opioids for adults with pain from cancer or cancer treatment: ASCO guideline. Journal of Clinical Oncology, 41(4), 914–930. DOI: 10.1200/JCO.22.02198.

Larkin P.J., Cherny N.I., La Carpia D., Guglielmo M., Ostgathe C., Scotté F., Ripamonti C.I. (2018). Diagnosis, assessment and management of constipation in advanced cancer: ESMO Clinical Practice Guidelines. Annals of Oncology, 29(Suppl. 4), iv111–iv125. DOI: 10.1093/annonc/mdy148.

Rogers B., Ginex P.K., Anbari A. i wsp. (2020). ONS Guidelines™ for opioid-induced and non-opioid-related cancer constipation. Oncology Nursing Forum, 47(6), 671–691. DOI: 10.1188/20.ONF.671-691.

Davies A., Leach C., Caponero R. i wsp. (2020). MASCC recommendations on the management of constipation in patients with advanced cancer. Supportive Care in Cancer, 28(1), 23–33. DOI: 10.1007/s00520-019-05016-4.

Sakakibara R., Tsunoyama K., Hosoi H. i wsp. (2010). Influence of body position on defecation in humans. Lower Urinary Tract Symptoms, 2(1), 16–21. DOI: 10.1111/j.1757-5672.2009.00057.x.

National Cancer Institute. (2025). Cancer Pain (PDQ®) – Health Professional Version.

National Cancer Institute. (2025). Gastrointestinal Complications (PDQ®) – Health Professional Version.

Sanft T., Day A.T., Ansbaugh S.M. i wsp. (2025). NCCN Guidelines® Insights: Survivorship, Version 2.2025. Journal of the National Comprehensive Cancer Network, 23(6), 208–217. DOI: 10.6004/jnccn.2025.0028.

Artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje indywidualnej porady medycznej. Silny lub narastający ból brzucha, wymioty, znaczne wzdęcie, niemożność oddawania gazów albo inne gwałtownie nasilające się objawy wymagają pilnej oceny medycznej.