Morfologia przed chemioterapią – kiedy wyniki mogą opóźnić kolejny cykl?

W pigułce

• Spadek neutrofili, hemoglobiny lub płytek krwi jest częstym następstwem chemioterapii i najczęściej wynika z przejściowego zahamowania pracy szpiku.
• Nie istnieje jedna wartość morfologii, która przy każdym schemacie decyduje o możliwości podania kolejnego cyklu.
• Neutrofile są szczególnie ważne przy ocenie ryzyka infekcji. Głęboka neutropenia zwiększa ryzyko poważnego zakażenia.
• Niska hemoglobina może powodować osłabienie, duszność i gorszą tolerancję wysiłku. Decyzja o transfuzji zależy nie tylko od liczby, ale również od objawów i sytuacji klinicznej.
• Przy znacznej małopłytkowości zwiększa się ryzyko krwawienia, ale również tutaj postępowanie zależy od poziomu płytek i dodatkowych czynników.
• Krótkie odroczenie cyklu z powodu zbyt niskich parametrów nie oznacza automatycznie pogorszenia skuteczności terapii, ale znaczenie przerw zależy od konkretnego nowotworu i schematu leczenia.
• G-CSF może zmniejszać ryzyko powikłań związanych z neutropenią, ale nie jest potrzebny przy każdym rodzaju chemioterapii.
• Dieta wspiera organizm podczas leczenia, ale sok z buraka ani żaden inny pojedynczy produkt nie odbuduje szybko szpiku zahamowanego przez cytostatyki.
• Gorączka podczas neutropenii wymaga pilnej reakcji. Pacjent powinien znać zasady postępowania ustalone przez swój ośrodek jeszcze przed wystąpieniem takiej sytuacji.

Przed kolejnym cyklem chemioterapii zwykle wykonuje się morfologię krwi. Kiedy przy neutrofilach, hemoglobinie czy płytkach pojawiają się strzałki w dół, łatwo pomyśleć: „Czy jutro dostanę leczenie?”. Obniżenie parametrów krwi jest częstym skutkiem chemioterapii, ale sam wynik poniżej laboratoryjnej normy nie oznacza automatycznie, że kolejny cykl trzeba odroczyć.

Lekarz bierze pod uwagę konkretne wartości, rodzaj i schemat leczenia, wcześniejsze wyniki, objawy oraz ogólny stan pacjenta. Nie istnieje więc jedna granica neutrofili, hemoglobiny czy płytek, która w każdym nowotworze i przy każdym schemacie oznacza: „chemioterapii nie można podać”.

Dlaczego chemioterapia wpływa na wyniki krwi?

Leki cytostatyczne działają przede wszystkim na szybko dzielące się komórki. Taką cechę mają komórki wielu nowotworów, ale intensywnie dzielą się również komórki szpiku kostnego, w którym powstają krwinki czerwone, część krwinek białych oraz płytki krwi.

Dlatego chemioterapia może czasowo zahamować pracę szpiku. Zjawisko to nazywa się mielosupresją. W morfologii może być widoczne jako spadek leukocytów i neutrofili, hemoglobiny lub płytek krwi. Poszczególne parametry nie muszą obniżać się jednocześnie ani w takim samym stopniu.

Spadek parametrów krwi podczas chemioterapii najczęściej jest skutkiem działania leczenia na szpik i sam w sobie nie oznacza, że nowotwór się rozwija.

Wyniki zwykle obniżają się przez pewien czas po podaniu cytostatyków, osiągają najniższy poziom, a następnie zaczynają się odbudowywać. Moment największego spadku zależy od stosowanych leków i schematu terapii.

Neutrofile – kiedy ich spadek zwiększa ryzyko infekcji?

Neutrofile są rodzajem białych krwinek i odgrywają bardzo ważną rolę w ochronie organizmu przed zakażeniami, przede wszystkim bakteryjnymi i grzybiczymi. Ich liczbę można znaleźć w morfologii jako NEU, a szczególnie przydatnym parametrem jest ANC – bezwzględna liczba neutrofili.

Obniżenie liczby neutrofili nazywa się neutropenią. Im jest ona głębsza i im dłużej trwa, tym większe staje się ryzyko poważnej infekcji.

W wielu schematach chemioterapii ANC około 1,5 G/l jest wartością, przy której leczenie może być podawane zgodnie z planem. Nie jest to jednak uniwersalny próg obowiązujący przy każdej terapii. Przy niektórych schematach leczenie może być kontynuowane przy niższej wartości, przy innych lekarz może zdecydować o odroczeniu cyklu.

Orientacyjnie ANC poniżej 1,0 G/l oznacza wyraźniejszą neutropenię, natomiast spadek poniżej 0,5 G/l wiąże się ze znacznie większym ryzykiem ciężkiej infekcji. Te wartości pomagają ocenić ryzyko, ale nie służą pacjentowi do samodzielnego podejmowania decyzji o możliwości podania chemioterapii.

Jak interpretować poziom neutrofili?

Jeżeli przed kolejnym cyklem neutrofile są obniżone, lekarz ocenia nie tylko aktualną liczbę, ale również jej zmianę w czasie. Znaczenie ma to, jak głęboki był spadek po poprzednim cyklu, czy pojawiła się gorączka lub infekcja oraz jak szybko szpik odbudował neutrofile.

W zależności od sytuacji kolejny cykl może zostać podany zgodnie z planem, przesunięty o kilka dni lub zmodyfikowany. Czasami stosuje się również leki pobudzające szpik do produkcji neutrofili – G-CSF.

Nie należy więc porównywać własnego ANC z wynikiem innego pacjenta leczonego „także chemioterapią”. Różne schematy mają różne zasady kwalifikacji do kolejnego podania.

Hemoglobina – co oznacza jej spadek?

Hemoglobina (Hb lub HGB) znajduje się w czerwonych krwinkach i odpowiada za transport tlenu. Jej obniżenie oznacza niedokrwistość, czyli anemię.

Podczas leczenia onkologicznego anemia może mieć wiele przyczyn. Jedną z nich jest zahamowanie pracy szpiku przez chemioterapię, ale znaczenie mogą mieć również niedobór żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego, krwawienie, stan zapalny, choroby nerek czy sam nowotwór.

Przy łagodnej niedokrwistości pacjent może nie odczuwać żadnych dolegliwości. Przy większym spadku hemoglobiny mogą pojawić się zmęczenie, osłabienie, zadyszka podczas wysiłku, kołatanie serca, zawroty głowy czy gorsza tolerancja aktywności.

Nie ma jednej wartości hemoglobiny, poniżej której każdemu pacjentowi automatycznie odracza się chemioterapię albo wykonuje transfuzję. Decyzja zależy od poziomu Hb, szybkości jego spadku, występujących objawów, chorób współistniejących i celu leczenia.

Jak interpretować poziom hemoglobiny?

Hemoglobina w granicach 8–10 g/dl może u jednej osoby powodować wyraźne dolegliwości, a u innej być stosunkowo dobrze tolerowana. Przy niższych wartościach lekarz ocenia przede wszystkim stan pacjenta oraz przyczynę niedokrwistości.

Przetoczenie koncentratu krwinek czerwonych częściej rozważa się przy Hb około 7–8 g/dl lub niższej, ale również tutaj nie działa jedna automatyczna granica. Przy nasilonej duszności, objawach ze strony układu krążenia, szybkim spadku Hb czy innych czynnikach transfuzja może być potrzebna przy wyższej wartości.

W określonych sytuacjach stosuje się również leki stymulujące wytwarzanie czerwonych krwinek, ale nie są one standardowym rozwiązaniem dla każdej osoby z anemią podczas chemioterapii. Ich zastosowanie zależy m.in. od rodzaju leczenia i jego celu.

Płytki krwi – kiedy ich spadek staje się problemem?

Płytki krwi, czyli trombocyty (PLT), uczestniczą w procesie krzepnięcia. Ich zmniejszoną liczbę określa się jako małopłytkowość.

W wielu schematach chemioterapii wartość powyżej 100 G/l pozwala na podanie kolejnego cyklu zgodnie z planem. Podobnie jak w przypadku neutrofili nie jest to jednak uniwersalna granica dla wszystkich terapii.

Przy wartościach 75–100 G/l decyzja może zależeć od konkretnego schematu. Przy dalszym spadku częściej rozważa się odroczenie leczenia lub modyfikację dawki. Ryzyko samoistnego poważnego krwawienia staje się szczególnie istotne przy bardzo głębokiej małopłytkowości.

Przy liczbie płytek poniżej około 10 G/l u części pacjentów rozważa się profilaktyczne przetoczenie koncentratu krwinek płytkowych. Próg może być wyższy w przypadku krwawienia, gorączki, planowanego zabiegu lub innych czynników zwiększających ryzyko.

Niepokojącymi objawami mogą być liczne nowe siniaki, drobne czerwone lub fioletowe punkciki na skórze, czyli wybroczyny, krwawienia z nosa lub dziąseł, krew w moczu lub stolcu oraz krwawienie, które trudno zatrzymać.

Czy przesunięcie kolejnego cyklu zmniejsza skuteczność leczenia?

Odroczenie chemioterapii potrafi budzić duży lęk. Pacjent może mieć wrażenie, że skoro leczenie zostało zaplanowane co 14 czy 21 dni, każde przesunięcie terminu daje nowotworowi czas na rozwój.

Krótkie odroczenie kolejnego cyklu z powodu zbyt niskich parametrów krwi nie oznacza automatycznie, że leczenie przestaje być skuteczne. Czasami przerwa jest właśnie sposobem na bezpieczne kontynuowanie terapii.

Nie można jednak powiedzieć, że każde opóźnienie w każdym nowotworze jest bez znaczenia. W niektórych sytuacjach utrzymanie odpowiedniej intensywności dawki jest istotnym elementem leczenia. Znaczenie mają rodzaj nowotworu, cel terapii, stosowany schemat, długość przerwy oraz to, czy opóźnienia zdarzają się sporadycznie czy powtarzają się podczas kolejnych cykli.

Dlatego decyzja o przesunięciu podania nie jest podejmowana na podstawie jednej strzałki przy wyniku morfologii. Lekarz ocenia, co w konkretnej sytuacji jest bezpieczniejsze: podać leczenie zgodnie z planem, poczekać na regenerację szpiku czy zmodyfikować dalsze postępowanie.

G-CSF – kiedy stosuje się zastrzyki pobudzające szpik?

G-CSF to czynniki wzrostu granulocytów – leki pobudzające szpik do szybszego wytwarzania neutrofili. Podaje się je podskórnie po chemioterapii.

Nie każdy pacjent otrzymujący chemioterapię potrzebuje G-CSF. Leki te stosuje się profilaktycznie przede wszystkim wtedy, gdy dany schemat wiąże się z odpowiednio wysokim ryzykiem gorączki neutropenicznej. Lekarz bierze również pod uwagę indywidualne czynniki ryzyka pacjenta. G-CSF może zostać zastosowany także w kolejnych cyklach, jeśli po wcześniejszym leczeniu wystąpiły poważne powikłania związane z neutropenią.

Jednym z częstszych działań niepożądanych jest ból kości i mięśni. Wynika on z intensywnej aktywności szpiku i może być odczuwany m.in. w okolicy miednicy, kręgosłupa czy mostka. Jeśli ból jest nasilony, sposób jego łagodzenia najlepiej ustalić z zespołem prowadzącym leczenie zamiast samodzielnie sięgać po dowolny lek przeciwbólowy.

Kiedy potrzebne jest przetoczenie krwi?

Przy nasilonej niedokrwistości lekarz może zdecydować o przetoczeniu koncentratu krwinek czerwonych (KKCz). Celem transfuzji jest zwiększenie liczby czerwonych krwinek zdolnych do przenoszenia tlenu.

Decyzja nie zależy wyłącznie od jednej wartości hemoglobiny. Znaczenie mają objawy, tempo narastania anemii, choroby współistniejące oraz ogólny stan pacjenta.

Po transfuzji część osób dość szybko zauważa zmniejszenie duszności lub osłabienia, ale reakcja jest indywidualna. Przetoczenie nie usuwa przyczyny niedokrwistości – w zależności od sytuacji może być potrzebna dalsza diagnostyka lub leczenie jej źródła.

Czy dietą można poprawić morfologię podczas chemioterapii?

Sok z buraka, natka pietruszki, wątróbka czy suplementy „na krew” nie są sposobem na szybkie odbudowanie szpiku zahamowanego przez chemioterapię. Dieta jest ważnym elementem wspierania organizmu podczas leczenia, ale nie działa jak lek zwiększający liczbę neutrofili lub płytek krwi.

Znaczenie ma odpowiednia podaż energii i białka oraz unikanie niedoborów składników potrzebnych do prawidłowego wytwarzania krwi. W przypadku niedokrwistości przyczyną może być np. niedobór żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego, ale zanim rozpocznie się suplementację, dobrze ustalić, czy niedobór rzeczywiście występuje.

Przyjmowanie żelaza „na wszelki wypadek” nie musi poprawić hemoglobiny, jeśli przyczyną anemii jest zahamowanie szpiku przez chemioterapię, stan zapalny lub inny mechanizm.

Podobnie nie istnieje produkt spożywczy, który w ciągu kilku dni „podniesie leukocyty” i zagwarantuje możliwość podania kolejnego cyklu. Jeśli przyczyną spadku jest mielosupresja, szpik potrzebuje przede wszystkim czasu na regenerację, a w określonych sytuacjach wsparcia farmakologicznego.

Gorączka przy neutropenii – kiedy trzeba działać pilnie?

Najważniejszym zagrożeniem związanym z głęboką neutropenią jest ciężka infekcja. Organizm mający bardzo mało neutrofili może nie być w stanie zareagować na zakażenie w typowy sposób. Czasami gorączka jest pierwszym lub jedynym wyraźnym objawem.

Gorączka neutropeniczna jest stanem wymagającym pilnej oceny medycznej. W wytycznych często definiuje się ją jako pojedynczy pomiar temperatury w jamie ustnej ≥38,3°C lub temperaturę ≥38,0°C utrzymującą się przez co najmniej godzinę u osoby z neutropenią.

Pacjent nie musi jednak samodzielnie ustalać, czy spełnia pełną definicję gorączki neutropenicznej. Jeśli podczas chemioterapii pojawia się gorączka, szczególnie przy znanej lub podejrzewanej neutropenii, należy postępować zgodnie z instrukcją otrzymaną w ośrodku prowadzącym leczenie i pilnie skontaktować się z personelem medycznym.

Nie należy czekać do następnego dnia na planową wizytę. Szybka ocena i w razie potrzeby rozpoczęcie antybiotykoterapii mają duże znaczenie dla bezpieczeństwa pacjenta.

Konkretne kroki

• Przed kolejnym cyklem sprawdź wyniki zgodnie z terminem zaleconym przez ośrodek. Nie oceniaj jednak samodzielnie możliwości podania chemioterapii wyłącznie na podstawie oznaczeń „H” i „L” przy poszczególnych parametrach.
• Zapytaj, które wyniki są najważniejsze przy Twoim schemacie leczenia i jakie wartości mogą spowodować zmianę terminu kolejnego cyklu.
• Jeśli po wcześniejszych cyklach występowała głęboka neutropenia lub gorączka neutropeniczna, ustal, czy przy następnych podaniach planowane jest zastosowanie G-CSF.
• Zwracaj uwagę nie tylko na wyniki laboratoryjne, ale również na samopoczucie. Duszność, bardzo duże osłabienie, nasilone krwawienie czy gorączka mogą wymagać wcześniejszego kontaktu z personelem medycznym.
• Miej w telefonie numer kontaktowy wskazany przez ośrodek onkologiczny oraz informację, gdzie masz zgłosić się w razie gorączki poza godzinami pracy poradni.
• Nie próbuj samodzielnie „podnosić morfologii” dużymi dawkami suplementów. Jeśli podejrzewany jest niedobór żelaza, witaminy B12 lub kwasu foliowego, można go potwierdzić odpowiednimi badaniami.

Informacje zawarte w artykule mają charakter edukacyjny. Konkretne wartości morfologii pozwalające na podanie kolejnego cyklu zależą od rodzaju nowotworu, stosowanego schematu oraz indywidualnej sytuacji pacjenta.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 09.10.2026

Bibliografia

1. Mayo Clinic. Low blood cell counts: Side effects of cancer treatment. Mayo Clinic.
2. Gyawali B., Bohlke K., Dickter J.K., Kelkar A.H. i wsp. WBC Growth Factors: ASCO Guideline Update. Journal of Clinical Oncology. 2026;44(9):812–824. DOI: 10.1200/JCO-25-02938.
3. Aapro M., Beguin Y., Bokemeyer C., Dicato M., Gascón P., Glaspy J. i wsp. Management of anaemia and iron deficiency in patients with cancer: ESMO Clinical Practice Guidelines. Annals of Oncology. 2018;29(Suppl 4)–iv110. DOI: 10.1093/annonc/mdx758.
4. Bohlius J., Bohlke K., Castelli R., Djulbegovic B., Lustberg M.B., Martino M. i wsp. Management of cancer-associated anemia with erythropoiesis-stimulating agents: ASCO/ASH clinical practice guideline update. Blood Advances. 2019;3(8):1197–1210. DOI: 10.1182/bloodadvances.2018030387.
5. Schiffer C.A., Bohlke K., Delaney M., Hume H., Magdalinski A.J., McCullough J.J. i wsp. Platelet Transfusion for Patients With Cancer: American Society of Clinical Oncology Clinical Practice Guideline Update. Journal of Clinical Oncology. 2018;36(3):283–299. DOI: 10.1200/JCO.2017.76.1734.
6. Kuter D.J. Treatment of chemotherapy-induced thrombocytopenia in patients with non-hematologic malignancies. Haematologica. 2022;107(6):1243–1263. DOI: 10.3324/haematol.2021.279512.
7. Taplitz R.A., Kennedy E.B., Bow E.J., Crews J., Gleason C., Hawley D.K. i wsp. Outpatient Management of Fever and Neutropenia in Adults Treated for Malignancy: ASCO/IDSA Clinical Practice Guideline Update. Journal of Clinical Oncology. 2018;36(14):1443–1453. DOI: 10.1200/JCO.2017.77.6211.
8. Muscaritoli M., Arends J., Bachmann P., Baracos V., Barthelemy N., Bertz H. i wsp. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clinical Nutrition. 2021;40(5):2898–2913. DOI: 10.1016/j.clnu.2021.02.005.
9. Jarosz M., Rychlik E., Stoś K., Charzewska J. (red.). Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny; 2020.
10. Steventon L., Kipps E., Man K.K.C. i wsp. The impact of inter-cycle treatment delays on 5-year all-cause mortality in early-stage breast cancer: a retrospective cohort study. European Journal of Cancer. 2024;210:114301. DOI: 10.1016/j.ejca.2024.114301.