Badania kliniczne po progresji raka piersi. Jak szukać badania według podtypu, mutacji i wcześniejszych terapii?

W pigułce

• Kwalifikacja zależy od trzech rzeczy: podtypu, mutacji i wcześniejszych terapii.
• Stary wynik „HER2 ujemny” warto sprawdzić dokładniej. W badaniach nad HER2-low chodzi zwykle o wynik IHC 1+ albo IHC 2+ bez amplifikacji genu HER2 w badaniu ISH/FISH. Samo „2+” nie wystarcza – potrzebny jest drugi test.
• Najważniejsze mutacje w raku piersi: PIK3CA, ESR1, BRCA1/2, zmiany w szlaku AKT/PTEN.
• Nie każda zmiana z NGS ma znaczenie kliniczne; porządkuje to skala ESCAT.
• Rozpoczęcie kolejnej linii chemioterapii może wykluczyć z badania, do którego dziś pasowałoby się bez problemu.
• Badania szuka się na euclinicaltrials.eu, ClinicalTrials.gov, przez ABM i we własnym ośrodku.
• Badany lek jest bezpłatny, zgodę można wycofać w każdej chwili, a szkody obejmuje Fundusz Kompensacyjny Badań Klinicznych.
• Jedna kartka z listą wcześniejszych leków i datami znacznie przyspiesza kwalifikację.

Kwalifikacja do badania klinicznego w raku piersi rzadko zależy od samego rozpoznania. Decydują trzy rzeczy: podtyp biologiczny, wynik badania molekularnego i lista terapii, które już były podane. Ten sam pacjent może nie spełniać kryteriów jednego protokołu, a idealnie pasować do innego. Poniżej opisujemy, jak czytać te trzy współrzędne i gdzie szukać badań dostępnych w Polsce.

Podtyp biologiczny: pierwsza bramka kwalifikacyjna

Protokoły badań prawie nigdy nie mówią „rak piersi”. Mówią o konkretnym podtypie, ustalonym na podstawie trzech receptorów.

• HR+/HER2− (hormonozależny) – najliczniejsza grupa badań, głównie nad lekami hormonalnymi nowej generacji i przeciwciałami sprzężonymi z chemioterapią.
• HER2+ – badania nad kolejnymi lekami anty-HER2, także w przerzutach do mózgu.
• Potrójnie ujemny (TNBC) – immunoterapia, leki PARP, nowe koniugaty.

Doszła jeszcze jedna kategoria: HER2-low. To guzy z niewielką ilością receptora HER2, które przez lata opisywano po prostu jako HER2-negatywne. Badanie DESTINY-Breast04 (Modi i wsp., „New England Journal of Medicine”, 2022) pokazało, że trastuzumab derukstekan wydłużał w tej grupie czas do progresji z około 5,1 do 9,9 miesiąca względem chemioterapii. Wniosek praktyczny jest prosty. Stary wynik „HER2 ujemny” nie zawsze oznacza dziś to samo. Warto sprawdzić w dokumentacji, czy podano konkretny wynik immunohistochemii (0, 1+, 2+).

Po nawrocie biologia guza bywa inna niż przy pierwszym rozpoznaniu. Dlatego część zespołów onkologicznych proponuje biopsję zmiany przerzutowej, a nie opieranie się wyłącznie na wyniku z operacji sprzed lat.

Mutacje: co realnie otwiera drzwi do badania

Badania molekularne (najczęściej NGS, czyli sekwencjonowanie wielu genów jednocześnie) bywają przedstawiane jako loteria. W praktyce w raku piersi liczy się kilka powtarzalnych zmian.

• PIK3CA – w badaniu SOLAR-1 (André i wsp., NEJM, 2019) alpelisyb z fulwestrantem wydłużał czas do progresji z 5,7 do 11,0 miesiąca u chorych z tą mutacją. U pacjentek bez mutacji korzyści nie wykazano.
• ESR1 – mutacja receptora estrogenowego, która często pojawia się po latach hormonoterapii. W badaniu EMERALD (Bidard i wsp., „Journal of Clinical Oncology”, 2022) elacestrant działał w tej grupie wyraźnie lepiej niż standardowa hormonoterapia.
• Mutacje BRCA1/2 mogą otwierać drogę do inhibitorów PARP; potwierdziły to m.in. badania OlympiAD i EMBRACA u osób z dziedziczną mutacją BRCA. Dla PALB2 istnieją obiecujące dane z innego badania, TBCRC 048, ale kwalifikacja zależy od dokładnego rodzaju mutacji i kryteriów protokołu.
• Szlak AKT/PTEN – badanie CAPItello-291 (Turner i wsp., NEJM, 2023) wykazało wydłużenie czasu do progresji z 3,1 do 7,3 miesiąca u chorych ze zmianami w tym szlaku.

Jak to działa, po ludzku? Komórka nowotworowa ma wewnętrzny „system rozsyłania poleceń”, który każe jej się dzielić. Mutacja PIK3CA albo zmiana w szlaku AKT działa jak przycisk zablokowany w pozycji „włączony”. Leki celowane rozpoznają konkretną cechę komórki nowotworowej albo blokują ważny szlak wzrostu. Można je porównać do wyłączenia jednego bezpiecznika w instalacji: efekt jest największy, gdy guz naprawdę korzysta z tego obwodu, ale komórka może mieć też inne „obwody awaryjne”. Niektóre leki tylko hamują sygnał, a inne dodatkowo prowadzą do śmierci komórki lub dostarczają do niej toksyczny ładunek.

Nie każda zmiana wykryta w NGS ma znaczenie. ESMO opracowało w tym celu skalę ESCAT (Mateo i wsp., „Annals of Oncology”, 2018), która porządkuje wykryte mutacje według siły dowodów. Poziom I oznacza zmianę z potwierdzoną klinicznie wartością. Niższe poziomy to hipotezy, czasem wystarczające, by rozważyć badanie kliniczne wczesnej fazy. 

Coraz częściej mutacje bada się też z krwi, w tak zwanej biopsji płynnej (ctDNA). Guz uwalnia do krwiobiegu fragmenty swojego DNA. Badanie próbki krwi bywa łatwiejsze niż nakłucie przerzutu w wątrobie czy kości. Brytyjskie badanie plasmaMATCH pokazało, że taka analiza może skutecznie kierować chorych do badań celowanych.

Wcześniejsze terapie: dlaczego kolejność leków ma znaczenie?

To najczęstszy powód odmowy kwalifikacji. Protokoły precyzyjnie określają, co pacjent dostawał wcześniej i w jakiej kolejności.

Typowe zapisy brzmią tak: „nie więcej niż dwie linie chemioterapii w chorobie przerzutowej”, „wcześniejsze leczenie inhibitorem CDK4/6 wymagane” albo „brak wcześniejszej ekspozycji na inhibitor PARP”. Część badań rekrutuje wyłącznie chorych po progresji na konkretnym leku, bo właśnie tej sytuacji dotyczy badanie naukowe.

Płynie z tego wniosek, który bywa dla pacjentów zaskakujący. Rozpoczęcie kolejnej linii chemioterapii może zamknąć drzwi do badania, do którego dziś pasowałoby się bez zastrzeżeń. O badania kliniczne warto pytać przed wyborem kolejnej linii leczenia. Kryteria często zależą od liczby i rodzaju wcześniejszych terapii, dlatego rozpoczęcie nowego leku może zmienić kwalifikację. Nie oznacza to, że leczenie należy odwlekać – decyzję trzeba podjąć z onkologiem po sprawdzeniu rzeczywiście dostępnych protokołów.

Ważny jest też okres wypłukania (tak zwany washout). Może być wymagana przerwa po poprzednim leczeniu. Jej długość zależy od leku, czasu jego utrzymywania się w organizmie, ustąpienia działań niepożądanych i zasad konkretnego badania; czasem są to dni, czasem kilka tygodni. To jak czekanie, aż poprzedni barwnik wypłucze się z próbki, aby można było ocenić działanie następnego.

Poza leczeniem sprawdzane są też inne parametry: stan sprawności w skali ECOG, wyniki morfologii, prób wątrobowych i nerkowych, obecność przerzutów do mózgu oraz mierzalność zmian w tomografii.

Gdzie szukać badań dostępnych w Polsce

Cztery źródła, od najbardziej praktycznego:

1. Własny ośrodek onkologiczny. Największe polskie centra prowadzą po kilkadziesiąt badań jednocześnie. Zapytanie o listę aktualnie rekrutujących protokołów jest zwykłym pytaniem pacjenckim, nie żadną nietaktownością.

2. euclinicaltrials.eu – publiczny rejestr Unii Europejskiej (system CTIS). Od 2023 roku wszystkie nowe badania w UE są tam zgłaszane. Można filtrować po kraju i statusie rekrutacji.

3. ClinicalTrials.gov – największa światowa baza, prowadzona przez amerykańską National Library of Medicine. Zawiera także badania rekrutujące w Polsce. Filtr „Poland” plus „recruiting” plus nazwa mutacji to często najszybsza droga.

4. Agencja Badań Medycznych (ABM) – finansuje niekomercyjne badania kliniczne i utworzyła sieć Centrów Wsparcia Badań Klinicznych przy dużych szpitalach. ABM prowadzi też informacyjny portal dla pacjentów.

Prawa uczestnika badania w Polsce

Zasady reguluje ustawa z 9 marca 2023 r. o badaniach klinicznych produktów leczniczych stosowanych u ludzi oraz europejskie rozporządzenie 536/2014.

Co z tego wynika konkretnie:

• Pacjent nie ponosi kosztu badanego leku ani dodatkowych procedur wymaganych przez protokół. Sponsor zapewnia bezpłatnie badany lek i finansuje określone świadczenia związane z badaniem. Część standardowej opieki, która jest świadczeniem gwarantowanym, może być finansowana ze środków publicznych, w tym przez NFZ. 
• Świadoma zgoda jest podpisywana po otrzymaniu pełnej informacji na piśmie. Dokument można zabrać do domu i przeczytać na spokojnie.
• Wycofanie zgody jest możliwe w każdym momencie, bez podawania powodu i bez utraty prawa do standardowego leczenia.
• Ustawa utworzyła Fundusz Kompensacyjny Badań Klinicznych. Wniosek o świadczenie kompensacyjne za szkodę związaną z udziałem w badaniu składa się do Rzecznika Praw Pacjenta, bez procesu sądowego.
• Każde badanie wymaga pozytywnej opinii komisji bioetycznej.

Pacjent ma prawo pytać o rzeczy pomijane w ulotkach: np. kto pokrywa koszty dojazdów, jak często wypadają wizyty, czy leczenie jest kontynuowane po zakończeniu badania. 

Czym badanie kliniczne nie jest?

Dwa nieporozumienia warto rozdzielić.

Pierwsze: „badanie kliniczne to ostatnia deska ratunku”. Wiele protokołów rekrutuje właśnie w pierwszej lub drugiej linii leczenia przerzutowego, przy dobrym stanie sprawności. Późne zgłoszenie się bywa powodem niezakwalifikowania.

Drugie: „w badaniu jest się królikiem doświadczalnym”. Uczestnicy badań mają zwykle gęstszy harmonogram kontroli niż chorzy leczeni standardowo. Częstsze badania obrazowe i laboratoryjne wynikają z wymogów protokołu.

Uczciwie o ryzyku: badany lek może okazać się nieskuteczny albo powodować działania niepożądane inne niż znane. Badania fazy I koncentrują się przede wszystkim na bezpieczeństwie, dawce i sposobie podawania. Mogą też mierzyć wstępne sygnały działania przeciwnowotworowego, ale zwykle nie są zaprojektowane tak, by ostatecznie potwierdzić skuteczność.

Konkretne kroki

• Zebranie dokumentacji w jednym pliku. Najczęściej potrzebne są: wynik histopatologiczny z receptorami (ER, PR, HER2 z konkretnym wynikiem IHC i ewentualnie FISH), wynik Ki-67, wyniki NGS lub badania genetycznego, jeśli były wykonane, oraz opisy badań obrazowych. Ośrodek może poprosić o badanie wykonane niedawno albo zlecić nowe badanie w okresie kwalifikacji.
• Spisanie listy wcześniejszych terapii z datami. Nazwa leku, okres podawania, powód zakończenia (progresja czy toksyczność). Czytelna lista wcześniejszych terapii z datami może usprawnić wstępną ocenę kwalifikacji i ograniczyć konieczność uzupełniania dokumentów.
• Pytanie o status molekularny. Pomocne bywa zapytanie wprost: „Czy w moim przypadku badano PIK3CA, ESR1, BRCA i status HER2-low, a jeśli nie, czy jest podstawa, żeby to zrobić?”.
• Rozmowa o badaniach przed decyzją o kolejnej linii. Część pacjentów prosi o taką rozmowę już na wizycie, na której omawiana jest progresja.
• Samodzielne przeszukanie rejestrów. Na ClinicalTrials.gov i euclinicaltrials.eu warto ustawić filtry: kraj Polska, status „rekrutujące”, fraza z podtypem lub mutacją. Numer protokołu (NCT) wystarczy przekazać onkologowi.
• Kontakt bezpośredni z ośrodkiem prowadzącym. W opisie badania podany jest kontakt do koordynatora. Telefon lub e-mail.
• Pytania o logistykę przed podpisaniem zgody. Liczba wizyt miesięcznie, konieczność hospitalizacji, zwrot kosztów podróży, dostęp do leku po zakończeniu badania.

Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Decyzje o kwalifikacji do badania klinicznego podejmuje lekarz prowadzący wraz z zespołem badawczym, na podstawie pełnej dokumentacji medycznej.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 09.10.2026

Bibliografia

1. André F., Ciruelos E., Rubovszky G. i wsp. Alpelisib for PIK3CA-Mutated, Hormone Receptor-Positive Advanced Breast Cancer (SOLAR-1). New England Journal of Medicine. 2019;380(20):1929-1940. doi:10.1056/NEJMoa1813904. PMID:31091374.

2. Modi S., Jacot W., Yamashita T. i wsp. Trastuzumab Deruxtecan in Previously Treated HER2-Low Advanced Breast Cancer (DESTINY-Breast04). New England Journal of Medicine. 2022;387(1):9-20. doi:10.1056/NEJMoa2203690. PMID:35665782.

3. Bidard F.-C., Kaklamani V.G., Neven P. i wsp. Elacestrant (oral selective estrogen receptor degrader) versus standard endocrine therapy for estrogen receptor-positive, HER2-negative advanced breast cancer: results from the randomized phase III EMERALD trial. Journal of Clinical Oncology. 2022;40(28):3246-3256. doi:10.1200/JCO.22.00338. PMID:35584336.

4. Robson M., Im S.-A., Senkus E. i wsp. Olaparib for Metastatic Breast Cancer in Patients with a Germline BRCA Mutation (OlympiAD). New England Journal of Medicine. 2017;377(6):523-533. doi:10.1056/NEJMoa1706450. PMID:28578601.

5. Litton J.K., Rugo H.S., Ettl J. i wsp. Talazoparib in Patients with Advanced Breast Cancer and a Germline BRCA Mutation (EMBRACA). New England Journal of Medicine. 2018;379(8):753-763. doi:10.1056/NEJMoa1802905. PMID:30110579.

6. Tung N.M., Robson M.E., Ventz S. i wsp. TBCRC 048: Phase II Study of Olaparib for Metastatic Breast Cancer and Mutations in Homologous Recombination-Related Genes. Journal of Clinical Oncology. 2020;38(36):4274-4282. doi:10.1200/JCO.20.02151. PMID:33119476.

7. Turner N.C., Oliveira M., Howell S.J. i wsp. Capivasertib in Hormone Receptor-Positive Advanced Breast Cancer (CAPItello-291). New England Journal of Medicine. 2023;388(22):2058-2070. doi:10.1056/NEJMoa2214131. PMID:37256976.

8. Mateo J., Chakravarty D., Dienstmann R. i wsp. A framework to rank genomic alterations as targets for cancer precision medicine: the ESMO Scale for Clinical Actionability of molecular Targets (ESCAT). Annals of Oncology. 2018;29(9):1895-1902. doi:10.1093/annonc/mdy263. PMID:30137196.

9. Turner N.C., Kingston B., Kilburn L.S. i wsp. Circulating tumour DNA analysis to direct therapy in advanced breast cancer (plasmaMATCH): a multicentre, multicohort, phase 2a, platform trial. Lancet Oncology. 2020;21(10):1296-1308. doi:10.1016/S1470-2045(20)30444-7. PMID:32919527.

10. Gennari A., André F., Barrios C.H. i wsp. ESMO Clinical Practice Guideline for the diagnosis, staging and treatment of patients with metastatic breast cancer. Annals of Oncology. 2021;32(12):1475-1495. doi:10.1016/j.annonc.2021.09.019. PMID:34678411.

11. Wolff A.C., Somerfield M.R., Dowsett M. i wsp. Human Epidermal Growth Factor Receptor 2 Testing in Breast Cancer: ASCO-College of American Pathologists Guideline Update. Journal of Clinical Oncology. 2023;41(22):3867-3872. doi:10.1200/JCO.22.02864. PMID:37284804.

12. Harvey R.D., Jin Z., Chen G. i wsp. Optimizing Cancer Clinical Trial Eligibility Criteria: Washout Periods and Concomitant Medications. Clinical Cancer Research. 2021;27(9):2400-2407. doi:10.1158/1078-0432.CCR-20-3855. PMID:33563677.

13. Unger J.M., Vaidya R., Hershman D.L., Minasian L.M., Fleury M.E. Systematic Review and Meta-Analysis of the Magnitude of Structural, Clinical, and Physician and Patient Barriers to Cancer Clinical Trial Participation. Journal of the National Cancer Institute. 2019;111(3):245-255. doi:10.1093/jnci/djy221. PMID:30856272.

14. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 536/2014 z 16 kwietnia 2014 r. w sprawie badań klinicznych produktów leczniczych stosowanych u ludzi oraz uchylenia dyrektywy 2001/20/WE. Dz.U. UE L 158 z 27.05.2014, s. 1-76.

15. Ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o badaniach klinicznych produktów leczniczych stosowanych u ludzi (Dz.U. 2023 poz. 605, ze zm.; tekst jedn. Dz.U. 2026 poz. 2), w szczególności art. 44, 46 i 59.

16. European Medicines Agency. Clinical Trials Information System (CTIS) oraz publiczny portal Clinical Trials in the European Union (euclinicaltrials.eu). Dostęp: 30.07.2026.

17. U.S. National Library of Medicine. ClinicalTrials.gov. Dostęp: 30.07.2026.

18. Agencja Badań Medycznych. Informacje dla pacjentów o badaniach klinicznych oraz Sieć Centrów Wsparcia Badań Klinicznych. Dostęp: 30.07.2026.

19. National Cancer Institute. What Are Clinical Trials? oraz informacje o fazach badań klinicznych. Dostęp: 30.07.2026.