W pigułce
- Neutropenia oznacza zmniejszenie liczby neutrofili, czyli komórek ważnych w ochronie przede wszystkim przed zakażeniami bakteryjnymi i grzybiczymi. Przy wartości poniżej 0,5 G/l ryzyko poważnych infekcji wyraźnie rośnie.
- Temperatura 38°C lub wyższa w okresie neutropenii jest sygnałem do natychmiastowego kontaktu z oddziałem hematologicznym. Pilnego kontaktu wymagają także dreszcze, zlewne poty lub nagłe pogorszenie samopoczucia bez gorączki.
- Higiena rąk, unikanie kontaktu z osobami chorymi, odpowiednie stosowanie maseczek oraz szczepienia osób z najbliższego otoczenia pomagają ograniczać ryzyko zakażeń.
- Zalecenia dotyczące diety w głębokiej neutropenii nie są obecnie całkowicie jednolite. Najnowsze badanie u chorych z ostrą białaczką i po przeszczepieniu wykazało więcej poważnych zakażeń przy diecie liberalnej, dlatego należy przestrzegać zasad ustalonych przez własny oddział hematologiczny.
- Neutropenii może towarzyszyć małopłytkowość, dlatego przy bardzo małej liczbie płytek lub krwawieniu z dziąseł sposób higieny jamy ustnej należy uzgodnić z zespołem prowadzącym.
- W okresie głębokiej neutropenii należy ograniczyć kontakt z ziemią, pyłem remontowym oraz odchodami zwierząt i szczególnie dbać o skórę, jamę ustną oraz miejsce wkłucia.
Spadek liczby neutrofili, czyli neutropenia, to częsty skutek intensywnego leczenia białaczki. Neutrofile można porównać do pierwszej linii obrony organizmu przed zakażeniami. Kiedy jest ich bardzo mało, drobnoustroje, z którymi organizm zwykle radzi sobie bez większych problemów, mogą stać się znacznie groźniejsze. Dlatego w okresie „dołka”, jak często nazywają ten czas pacjenci, szczególnego znaczenia nabierają proste zasady chroniące przed zakażeniem oraz szybka reakcja na gorączkę i inne niepokojące objawy.
Czym właściwie jest neutropenia i dlaczego występuje?
Neutropenia oznacza zmniejszenie liczby neutrofili – jednego z rodzajów białych krwinek. Komórki te odgrywają szczególnie ważną rolę w ochronie przed zakażeniami bakteryjnymi i grzybiczymi. Leczenie białaczki działa na komórki nowotworowe, ale może również czasowo hamować pracę zdrowego szpiku, w którym powstają komórki krwi.
Na wyniku morfologii liczbę neutrofili można znaleźć najczęściej pod oznaczeniem NEUT lub ANC (absolute neutrophil count – bezwzględna liczba neutrofili). O neutropenii mówi się zwykle, gdy liczba neutrofili spada poniżej 1,5 G/l, natomiast wartość poniżej 0,5 G/l, czyli poniżej 500 neutrofili w mikrolitrze krwi, oznacza głęboką neutropenię i wiąże się z dużym ryzykiem zakażeń.
Przy bardzo małej liczbie neutrofili organizm może również słabiej niż zwykle sygnalizować rozwijającą się infekcję. Objawy miejscowego stanu zapalnego mogą być skąpe, dlatego czasami pierwszym lub jedynym wyraźnym sygnałem poważnego zakażenia jest gorączka.
Gorączka neutropeniczna – kiedy trzeba działać natychmiast?
Gorączka w okresie głębokiej neutropenii wymaga bardzo szybkiej reakcji. Medyczna definicja gorączki neutropenicznej uwzględnia zarówno temperaturę, jak i liczbę neutrofili. Według stosowanych definicji jest to między innymi pojedynczy pomiar temperatury powyżej 38,3°C albo temperatura powyżej 38,0°C utrzymująca się przez określony czas, przy liczbie neutrofili poniżej 0,5 G/l lub przewidywanym spadku poniżej tej wartości.
Dla pacjenta praktyczna zasada powinna być prostsza: w okresie neutropenii temperatura 38°C lub wyższa jest sygnałem do natychmiastowego kontaktu z oddziałem hematologicznym zgodnie z otrzymanymi wcześniej instrukcjami. Nie należy czekać do rana ani na dalszy wzrost temperatury. Pilnego kontaktu wymagają również dreszcze, zlewne poty lub nagłe wyraźne pogorszenie samopoczucia, nawet jeśli termometr nie pokazuje 38°C.
Wytyczne ASCO i IDSA zalecają szybkie rozpoczęcie empirycznej antybiotykoterapii u chorego z gorączką neutropeniczną – pierwsza dawka powinna zostać podana w ciągu godziny od oceny pacjenta.
Nie każdy pacjent z gorączką neutropeniczną musi być hospitalizowany. U wybranych osób z niskim ryzykiem powikłań możliwe jest leczenie ambulatoryjne, ale decyzję podejmuje lekarz po ocenie stanu chorego i ryzyka powikłań. Pacjent leczony z powodu białaczki nie powinien samodzielnie oceniać, czy może pozostać w domu.
Najlepiej jeszcze przed rozpoczęciem leczenia ustalić z zespołem hematologicznym, pod jaki numer zadzwonić i gdzie się zgłosić w razie gorączki.
Odwiedziny i kontakty z bliskimi w trakcie „dołka”
W okresie najgłębszego spadku neutrofili trzeba ograniczać kontakt z osobami, które mogą przenieść zakażenie. Osoba z katarem, kaszlem, gorączką, opryszczką, biegunką lub innymi objawami infekcji powinna przełożyć wizytę.
Nie oznacza to konieczności całkowitej izolacji od bliskich. Jeśli odwiedziny są możliwe zgodnie z zaleceniami oddziału, znaczenie ma przede wszystkim higiena rąk. Wytyczne IDSA wskazują ją jako jeden z podstawowych sposobów ograniczania przenoszenia zakażeń. Domownicy i goście powinni dokładnie umyć ręce po wejściu do mieszkania, a w odpowiednich sytuacjach można również stosować środek do dezynfekcji rąk na bazie alkoholu.
W okresach dużej liczby infekcji dróg oddechowych dodatkową ochronę może zapewnić dobrze dopasowana maseczka. Zasady odwiedzin warto jednak dostosować do zaleceń własnego oddziału, ponieważ stopień immunosupresji może bardzo różnić się między pacjentami.
Znaczenie mają również szczepienia osób z najbliższego otoczenia, między innymi przeciw grypie i COVID-19 zgodnie z aktualnymi zaleceniami. O szczepieniach samego pacjenta oraz jego domowników najlepiej porozmawiać z zespołem prowadzącym, szczególnie podczas intensywnej chemioterapii lub w związku z przeszczepieniem komórek krwiotwórczych.
Surowe jedzenie – czy nadal obowiązuje „dieta neutropeniczna”?
Przez wiele lat pacjentom z neutropenią zalecano restrykcyjną „dietę neutropeniczną”, ograniczającą między innymi spożywanie surowych warzyw i owoców. Późniejsze badania nie wykazywały jednoznacznie, że takie ograniczenia chronią przed zakażeniami skuteczniej niż staranne przestrzeganie zasad bezpieczeństwa żywności. Między innymi badanie u chorych leczonych z powodu ostrej białaczki szpikowej opublikowane w 2008 roku nie wykazało przewagi diety opartej wyłącznie na gotowanych produktach.
Nowsze dane sprawiły jednak, że tej kwestii nie można już przedstawiać tak jednoznacznie. W badaniu opublikowanym w 2026 roku, obejmującym chorych po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych oraz pacjentów leczonych z powodu ostrej białaczki, porównano dietę bardziej liberalną z dietą neutropeniczną. Badanie zakończono przedwcześnie, ponieważ poważne zakażenia występowały częściej w grupie stosującej dietę liberalną – u 31,4% pacjentów w porównaniu z 20,2% w grupie stosującej dietę neutropeniczną. Jednocześnie bardziej liberalna dieta nie przyniosła oczekiwanych korzyści dotyczących odżywienia.
Dlatego w czasie głębokiej neutropenii najlepiej stosować zasady żywienia przekazane przez własny oddział hematologiczny, ponieważ zalecenia mogą zależeć od rodzaju leczenia i stopnia immunosupresji.
Niezależnie od stosowanego modelu diety trzeba przestrzegać zasad bezpiecznego przygotowywania żywności: dokładnie myć warzywa i owoce, oddzielać produkty surowe od gotowych do spożycia, używać osobnych desek do surowego mięsa i innych produktów oraz prawidłowo przechowywać żywność. W okresie głębokiej neutropenii należy unikać produktów niosących większe ryzyko zakażenia, takich jak surowe lub niedogotowane mięso i ryby, sushi, surowe jaja oraz niepasteryzowane mleko i produkty z niego przygotowane. Szczegółową listę najlepiej uzgodnić z oddziałem prowadzącym.
Zwierzęta domowe a bezpieczeństwo chorego
Pies czy kot nie musi zniknąć z domu tylko dlatego, że pacjent ma neutropenię. W okresie głębokiego osłabienia odporności trzeba jednak ograniczyć sytuacje zwiększające kontakt z drobnoustrojami znajdującymi się w ślinie i odchodach zwierząt.
Międzynarodowe zalecenia dotyczące zapobiegania zakażeniom u chorych po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych zalecają między innymi, aby sprzątanie kuwety i odchodów zwierzęcia przejął inny domownik, a zwierzę nie lizało twarzy, ran ani uszkodzonej skóry chorego. W okresie najgłębszej immunosupresji zaleca się również, aby zwierzę nie spało w łóżku pacjenta.
Po kontakcie ze zwierzęciem trzeba dokładnie umyć ręce. Zakres tych ograniczeń zależy od intensywności leczenia – najbardziej rygorystyczne zalecenia dotyczą przede wszystkim osób po przeszczepieniu i pacjentów z głęboką, długotrwałą neutropenią.
Codzienna higiena i łagodne traktowanie ciała
Skóra i błony śluzowe stanowią naturalną barierę oddzielającą organizm od drobnoustrojów. W okresie neutropenii szczególnego znaczenia nabiera więc zapobieganie skaleczeniom, pęknięciom skóry i uszkodzeniom błony śluzowej jamy ustnej.
U chorych na białaczkę neutropenii może towarzyszyć również małopłytkowość (trombocytopenia), czyli znaczne zmniejszenie liczby płytek krwi odpowiedzialnych za prawidłowe krzepnięcie. Wtedy dziąsła mogą łatwiej krwawić, dlatego sposób dbania o jamę ustną trzeba dostosować do aktualnej liczby płytek, stanu błony śluzowej i zaleceń zespołu hematologicznego.
Nie ma jednej wartości płytek krwi, poniżej której każdy pacjent powinien automatycznie przestać używać szczoteczki do zębów. Zwykle zaleca się delikatne oczyszczanie zębów miękką szczoteczką, ale przy bardzo głębokiej małopłytkowości, aktywnym krwawieniu z dziąseł, bolesnych zmianach w jamie ustnej lub nasilonym zapaleniu błony śluzowej lekarz lub pielęgniarka mogą zalecić czasową zmianę sposobu higieny. Dotyczy to również używania nici dentystycznych i innych metod oczyszczania przestrzeni międzyzębowych.
Do płukania jamy ustnej można stosować łagodne, bezalkoholowe roztwory zalecone przez zespół prowadzący. Chlorheksydyna może być przydatna w określonych sytuacjach, ale nie powinna być stosowana rutynowo przez każdego pacjenta tylko dlatego, że wystąpiła neutropenia lub małopłytkowość.
Podczas golenia bezpieczniejsza może być golarka elektryczna, która ogranicza ryzyko zacięcia. Skórę można regularnie nawilżać, aby zapobiegać jej wysuszeniu i pękaniu.
Trzeba również obserwować miejsce wkłucia centralnego, cewnika lub portu naczyniowego. Zaczerwienienie, obrzęk, ból, wysięk albo inne niepokojące zmiany należy zgłosić zespołowi prowadzącemu.
Prace domowe, ogród i zagrożenia ukryte w kurzu
Ziemia ogrodowa i doniczkowa zawiera liczne drobnoustroje, w tym zarodniki grzybów. Szczególne znaczenie ma Aspergillus, czyli kropidlak, który u osób z głęboką immunosupresją może wywołać ciężkie zakażenie.
Dlatego w okresie głębokiej neutropenii prace w ogrodzie, przesadzanie roślin i kontakt z ziemią najlepiej powierzyć komuś innemu. Podobna ostrożność dotyczy miejsc, w których prowadzone są remonty lub prace budowlane, ponieważ w powietrzu może znajdować się duża ilość pyłu zawierającego zarodniki grzybów.
Nie oznacza to, że pacjent powinien przebywać wyłącznie w sterylnym otoczeniu. Chodzi przede wszystkim o ograniczenie ekspozycji, która przy bardzo małej liczbie neutrofili niesie niepotrzebne ryzyko.
Konkretne kroki
- Ustal z oddziałem, co robić przy gorączce. Zapisz numer telefonu i dowiedz się, gdzie masz zgłosić się po godzinach pracy poradni.
- Miej pod ręką sprawny termometr. Temperatura 38°C lub wyższa podczas neutropenii wymaga natychmiastowego kontaktu z zespołem prowadzącym.
- Poproś osoby z objawami infekcji o przełożenie wizyty. Domownicy i goście powinni dokładnie myć ręce po wejściu do mieszkania.
- Zapytaj swój oddział o zasady żywienia podczas głębokiej neutropenii. Nie zmieniaj samodzielnie zaleconej diety.
- Przy małopłytkowości zapytaj o sposób higieny jamy ustnej. Krwawienie z dziąseł lub bolesne zmiany w jamie ustnej zgłoś zespołowi prowadzącemu.
- Przekaż innym sprzątanie kuwety, odchodów zwierząt oraz prace związane z ziemią.
- Obserwuj skórę, jamę ustną i miejsce wkłucia. Zaczerwienienie, obrzęk, ból lub wysięk zgłoś zespołowi prowadzącemu.
Informacje zawarte w tym artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują porady medycznej. Pacjent powinien stosować przede wszystkim zalecenia swojego zespołu hematologicznego. Gorączkę oraz inne objawy mogące świadczyć o zakażeniu należy zgłaszać zgodnie z otrzymanymi wcześniej instrukcjami.
Autor: Redakcja FAQRAK
Data aktualizacji: 09.10.2026
Bibliografia
Freifeld A.G., Bow E.J., Sepkowitz K.A., Boeckh M.J., Ito J.I., Mullen C.A., Raad I.I., Rolston K.V., Young J.-A.H., Wingard J.R. (2011). Clinical Practice Guideline for the Use of Antimicrobial Agents in Neutropenic Patients with Cancer: 2010 Update by the Infectious Diseases Society of America. Clinical Infectious Diseases, 52(4), e56–e93. DOI: 10.1093/cid/cir073.
Klastersky J., de Naurois J., Rolston K., Rapoport B., Maschmeyer G., Aapro M., Herrstedt J.; ESMO Guidelines Committee (2016). Management of febrile neutropaenia: ESMO Clinical Practice Guidelines. Annals of Oncology, 27(supl. 5), v111–v118. DOI: 10.1093/annonc/mdw325.
Baden L.R., Swaminathan S., Almyroudis N.G., Angarone M. i wsp. (2024). Prevention and Treatment of Cancer-Related Infections, Version 3.2024, NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Journal of the National Comprehensive Cancer Network, 22(9), 617–644. DOI: 10.6004/jnccn.2024.0056.
Taplitz R.A., Kennedy E.B., Bow E.J. i wsp. (2018). Outpatient Management of Fever and Neutropenia in Adults Treated for Malignancy: American Society of Clinical Oncology and Infectious Diseases Society of America Clinical Practice Guideline Update. Journal of Clinical Oncology, 36(14), 1443–1453. DOI: 10.1200/JCO.2017.77.6211.
Wingard J.R., Lee J.-H., Li D., Al-Mansour Z., Farhadfar N. i wsp. (2026; publikacja online 17.12.2025). Randomized Noninferiority Trial of a Liberalized Diet Versus the Neutropenic Diet in Hematopoietic Stem-Cell Transplant Patients and Patients With Acute Leukemia. Journal of Clinical Oncology, 44(4), 300–310. DOI: 10.1200/JCO-25-00889.
Gardner A., Mattiuzzi G., Faderl S., Borthakur G., Garcia-Manero G., Pierce S., Brandt M., Estey E. (2008). Randomized Comparison of Cooked and Noncooked Diets in Patients Undergoing Remission Induction Therapy for Acute Myeloid Leukemia. Journal of Clinical Oncology, 26(35), 5684–5688. DOI: 10.1200/JCO.2008.16.4681.
Tramsen L., Salzmann-Manrique E., Bochennek K., Klingebiel T., Reinhardt D., Creutzig U., Sung L., Lehrnbecher T. (2016). Lack of Effectiveness of Neutropenic Diet and Social Restrictions as Anti-Infective Measures in Children With Acute Myeloid Leukemia: An Analysis of the AML-BFM 2004 Trial. Journal of Clinical Oncology, 34(23), 2776–2783. DOI: 10.1200/JCO.2016.66.7881.
Tomblyn M., Chiller T., Einsele H., Gress R., Sepkowitz K., Storek J., Wingard J.R., Young J.-A.H., Boeckh M.J. (2009). Guidelines for Preventing Infectious Complications among Hematopoietic Cell Transplantation Recipients: A Global Perspective. Biology of Blood and Marrow Transplantation, 15(10), 1143–1238. DOI: 10.1016/j.bbmt.2009.06.019.
Sehulster L., Chinn R.Y.W.; CDC; HICPAC (2003). Guidelines for Environmental Infection Control in Health-Care Facilities. MMWR Recommendations and Reports, 52(RR-10), 1–42.
Fox N., Freifeld A.G. (2012). The Neutropenic Diet Reviewed: Moving Toward a Safe Food Handling Approach. Oncology (Williston Park), 26(6), 572–575, 580, 582.
