Czy pracodawca musi dać wolne na mammografię? Badanie w godzinach pracy

W pigułce

• Mammografia przesiewowa nie jest badaniem medycyny pracy. Pracodawca nie ma ustawowego obowiązku udzielenia na nią zwolnienia od pracy.
• Art. 229 § 3 Kodeksu pracy dotyczy badań okresowych i kontrolnych — te odbywają się w godzinach pracy, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.
• Najczęściej stosowanym rozwiązaniem jest wyjście prywatne (art. 151 § 2¹) — na pisemny wniosek, z odpracowaniem, bez powstania nadgodzin.
• Program NFZ obejmuje kobiety 45–74 lat, badanie jest bezpłatne, co 24 miesiące, bez skierowania.
• W badaniu zespołu z Greifswaldu 26,5% kobiet podało brak czasu, a 12,1% ograniczenia związane z pracą jako powód nieobecności na badaniu.
• Zgłaszalność w Polsce wynosiła 33,55% (dane NFZ, 1.10.2025) wobec 70% potrzebnych dla efektu populacyjnego.
• Mammobusy, godziny popołudniowe i soboty realnie skracają nieobecność — całe badanie mieści się zwykle w pół godzinie.
• Podawanie pracodawcy rodzaju badania nie jest wymagane. Wystarczy formuła „sprawy osobiste”.

Mammografia przesiewowa nie znajduje się na liście badań, na które pracodawca ma ustawowy obowiązek zwolnić pracownicę. Kodeks pracy gwarantuje płatny czas wolny na badania medycyny pracy, a to zupełnie inna kategoria. W praktyce istnieje jednak kilka legalnych ścieżek, dzięki którym badanie nie musi kosztować całego dnia urlopu.

Dlaczego mammografia nie jest „badaniem pracowniczym”

W polskim systemie działają obok siebie dwa obiegi badań. Pierwszy to medycyna pracy: badania wstępne, okresowe i kontrolne, które pracodawca zleca i finansuje. Drugi to profilaktyka populacyjna finansowana przez NFZ, czyli m.in. program profilaktyki raka piersi.

To trochę jak dwie osobne szuflady w tej samej szafie. W pierwszej leżą dokumenty pracodawcy, w drugiej — świadczenia zdrowotne przysługujące obywatelce niezależnie od tego, gdzie i czy w ogóle pracuje. Uprawnienia z jednej szuflady nie przenoszą się automatycznie do drugiej.

Program profilaktyki raka piersi obejmuje kobiety w wieku 45–74 lat. Badanie jest bezpłatne, wykonywane co 24 miesiące i nie wymaga skierowania. Kobiety po leczeniu chirurgicznym raka piersi, które pozostają w trakcie uzupełniającej hormonoterapii, oraz te po zakończeniu 5-letniego monitorowania, mogą korzystać z badania co 12 miesięcy.

Pracodawca nie „udziela zgody” na udział w programie. Nie wystawia też skierowania ani nie pokrywa kosztów. Jego rola sprowadza się wyłącznie do kwestii czasu pracy — i to właśnie tam pojawia się problem organizacyjny.

Co gwarantuje Kodeks pracy, a czego nie gwarantuje

Art. 229 § 3 Kodeksu pracy jest jednoznaczny w odniesieniu do medycyny pracy. Okresowe i kontrolne badania lekarskie przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy. Za czas niewykonywania pracy w związku z tymi badaniami pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Jeśli badanie odbywa się w innej miejscowości, przysługuje zwrot kosztów przejazdu na zasadach podróży służbowej.

Mammografia przesiewowa nie mieści się w tym przepisie. Lekarz medycyny pracy może zlecić dodatkowe badanie, jeżeli jest ono potrzebne do oceny zdolności do pracy przy konkretnych narażeniach. Sam wiek lub udział w programie przesiewowym nie wystarcza, aby mammografia automatycznie stała się badaniem pracowniczym. 

Osobną listę zwolnień od pracy zawiera rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 15 maja 1996 r. Jego § 9 obejmuje obowiązkowe badania i szczepienia przewidziane przepisami o zwalczaniu chorób zakaźnych, gruźlicy oraz chorób wenerycznych. Badań przesiewowych w kierunku nowotworów tam nie ma. Ta lista jest zamknięta i nie podlega rozszerzającej wykładni.

Jest jednak furtka, o której warto wiedzieć. Zgodnie z § 1 tego samego rozporządzenia, nieobecność może usprawiedliwiać także okoliczność wskazana przez pracownika i uznana przez pracodawcę. To przesuwa sprawę z obszaru roszczenia do obszaru porozumienia.

Wyjście prywatne — najczęstsza droga w praktyce

Najbardziej użytecznym narzędziem bywa tzw. wyjście prywatne. Reguluje je art. 151 § 2¹ Kodeksu pracy. Przepis mówi, że czas odpracowania zwolnienia od pracy, udzielonego na pisemny wniosek pracownika w celu załatwienia spraw osobistych, nie stanowi pracy w godzinach nadliczbowych.

Mechanizm jest prosty. Pracownica składa wniosek, pracodawca wyraża zgodę, a godziny nieobecności zostają odpracowane w innym terminie. Nie powstają nadgodziny i nie znika ani jeden dzień urlopu. Od 27 stycznia 2026 r. wniosek składa się w postaci papierowej lub elektronicznej. E-mail lub zgłoszenie w systemie kadrowym może wystarczyć, jeżeli pozwala ustalić, kto złożył wniosek. Główny Inspektorat Pracy przyjął stanowisko, że wyjście można też „nadpracować” wcześniej, zanim ono nastąpi. Odpracowanie nie może natomiast naruszać prawa do 11-godzinnego odpoczynku dobowego.

Warto pamiętać, że zgoda pracodawcy nie jest tu automatyczna — przepis reguluje skutki takiego wyjścia, a nie obowiązek jego udzielenia. W praktyce znaczna część firm honoruje takie wnioski rutynowo, zwłaszcza gdy wpisane są w regulamin pracy.

We wniosku wystarczy sformułowanie „w celu załatwienia spraw osobistych”. Podawanie rodzaju badania nie jest wymagane.

Urlop, urlop na żądanie i praca zdalna — pozostałe opcje

Urlop wypoczynkowy pozostaje rozwiązaniem najprostszym, choć dla wielu osób najbardziej kosztownym. Mammografia zajmuje kilkanaście minut, a dzień urlopu to zasób ograniczony.

Kodeks pracy przewiduje też 4 dni urlopu na żądanie w roku kalendarzowym (art. 167²). Bywają one przydatne, gdy termin w mammobusie pojawia się nagle. Trzeba mieć jednak świadomość, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż pracodawca może odmówić w wyjątkowych sytuacjach uzasadnionych organizacją pracy.

Część pracownic korzysta z pracy zdalnej okazjonalnej — do 24 dni w roku kalendarzowym. To rozwiązanie sprawdza się, gdy pracownia mammograficzna znajduje się blisko miejsca zamieszkania, a nie biura. Praca zdalna może ograniczyć czas dojazdu, ale nadal jest czasem pracy. Wyjście na badanie trzeba osobno uzgodnić, np. jako wyjście prywatne, przerwę przewidzianą w zasadach firmy albo zmianę rozkładu czasu pracy.

Przy pracy zmianowej pomocna bywa zamiana zmian z koleżanką. Formalnie jest to zmiana rozkładu czasu pracy, którą zwykle akceptuje bezpośredni przełożony.

Co to oznacza dla czytelniczki? Ścieżek jest kilka, a wybór zależy bardziej od kultury organizacyjnej firmy niż od przepisów. 

Umowa zlecenia, B2B i praca sezonowa — inna sytuacja formalna

Osoby zatrudnione na umowie zlecenia lub prowadzące jednoosobową działalność nie są objęte kodeksowymi gwarancjami czasu pracy. Nie przysługuje im ani wyjście prywatne, ani urlop na żądanie. Nieobecność oznacza zwykle realny ubytek dochodu.

Prawo do samego badania pozostaje jednak nienaruszone. Program NFZ przysługuje każdej ubezpieczonej kobiecie w przedziale 45–74 lat, niezależnie od formy zatrudnienia.

W tej grupie szczególnie użyteczne bywają rozwiązania logistyczne. Godziny pracy mammobusów i pracowni różnią się zależnie od realizatora. Warto zapytać o termin popołudniowy lub sobotni i zarezerwować dodatkowy czas na rejestrację oraz ewentualne oczekiwanie.

Przy dłuższych kontraktach niektóre osoby wpisują do umowy zapis o kilku dniach niedostępności w roku. To rozwiązanie negocjacyjne, nie ustawowe, ale bywa skuteczne.

Czas jako bariera — co pokazują badania

Zespół Sebastiana Fochlera i Wolfganga Hoffmanna z Uniwersytetu w Greifswaldzie przeanalizował w 2022 roku powody nieobecności w niemieckim programie mammograficznym. Przebadano 1494 kobiety, które nie zgłosiły się mimo pisemnego zaproszenia. Problemy z czasem podało 26,5% kobiet. Kolejne 12,1% wskazało bezpośrednio ograniczenia związane z pracą — długie godziny pracy lub trudność z opuszczeniem zakładu. Fałszywy jest więc obraz, w którym za niską zgłaszalność odpowiada wyłącznie lęk.

Najciekawsza jest druga część badania. Kobiety, z którymi przeprowadzono rozmowę telefoniczną i zaproponowano zmianę terminu, zgłaszały się na badanie w 45,9% przypadków. W grupie kontrolnej, bez takiej rozmowy, było to 28,6%. Bariery organizacyjne okazały się najbardziej podatne na rozwiązanie. Badanie pokazało, że telefon od przeszkolonego zespołu, połączony z rozmową o konkretnej przeszkodzie i możliwością zmiany terminu, zwiększał udział w mammografii. 

W Polsce, według danych NFZ na 1 października 2025 r. mammografię w ramach programu wykonało 33,55% uprawnionych kobiet. Materiały ECIBC wskazują, że dla widocznego efektu na poziomie populacji powinno uczestniczyć ponad 70% zaproszonych. Nie jest to jednak „magiczna granica”: niższa frekwencja nie oznacza, że mammografia nie może pomóc pojedynczej kobiecie.

Odległość od pracy

Kobieta, która ma pracownię w promieniu kilkuset metrów od biurka i wolne 40 minut, zgłasza się znacznie częściej niż ta, która musi zaplanować pół dnia. Harmonogramy postojów mammobusów publikują oddziały wojewódzkie NFZ. Zawierają konkretne adresy i godziny, często z wyprzedzeniem dwumiesięcznym. Część postojów odbywa się przy urzędach, galeriach handlowych i większych zakładach pracy.

Na badanie warto zabrać dokument tożsamości.

Benefit „8 godzin na badania” i zapisy w regulaminie pracy

Od 2026 roku w Polsce rozwija się inicjatywa „Urlop na profilaktykę – 8h na badania”. Mechanizm polega na przyznaniu pracownikowi dodatkowych 8 godzin płatnego wolnego w roku, do wykorzystania jednorazowo lub w krótszych odcinkach. Firma, która chce je wdrożyć, wpisuje odpowiedni zapis do regulaminu pracy. 

Część pracownic wybiera drogę zbiorową zamiast indywidualnej. Prośba do HR o zorganizowanie postoju mammobusu przy zakładzie pracy bywa łatwiejsza do przeprowadzenia niż negocjowanie własnego wolnego. Postoje planują świadczeniodawcy obsługujący mammobusy. Pracodawca może skontaktować się z realizatorem programu i zapytać o możliwość postoju przy zakładzie pracy.

Ile powiedzieć pracodawcy — kwestia prywatności

Informacja o stanie zdrowia należy do szczególnych kategorii danych osobowych w rozumieniu RODO. Pracodawca nie ma podstawy prawnej, aby żądać od pracownicy informacji, na jakie badanie się wybiera. We wniosku o wyjście prywatne wystarczy wskazanie „spraw osobistych”. Przy urlopie wypoczynkowym podanie powodu w ogóle nie jest przewidziane. To istotne szczególnie dla kobiet, które już wcześniej chorowały onkologicznie i nie chcą uruchamiać w zespole spekulacji.

Sama mammografia przesiewowa nie generuje zwolnienia lekarskiego. Jeśli wynik wymaga pogłębionej diagnostyki, w grę może wejść L4. Warto wiedzieć, że zaświadczenie, które trafia do pracodawcy, nie zawiera statystycznego numeru choroby. Pracodawca widzi okres niezdolności do pracy, nie rozpoznanie. Nieprawidłowy wynik mammografii nie oznacza rozpoznania raka. Gdy wynik wymaga wyjaśnienia, pacjentka jest kierowana na dalszą diagnostykę, np. dodatkową mammografię, USG lub biopsję.

Konkretne kroki

1. Sprawdź regulamin pracy i intranet pod hasłami „badania profilaktyczne”, „dzień na zdrowie”, „8h na badania”. Rosnąca grupa firm ma już taki zapis. J
2. Zadzwoń najpierw do pracowni, dopiero potem do przełożonego. Zapytaj o terminy popołudniowe i sobotnie. Wiele placówek ma je w ofercie.
3. Sprawdź harmonogram postojów mammobusów na stronie swojego oddziału wojewódzkiego NFZ. Publikowane są z wyprzedzeniem, z adresem i godzinami. Postój przy zakładzie pracy skraca całą sprawę do kilkudziesięciu minut.
4. Jeśli wybierasz wyjście prywatne, złóż wniosek na piśmie lub mailem. Wystarczy zdanie: „Proszę o udzielenie zwolnienia od pracy w dniu … w godzinach … w celu załatwienia spraw osobistych, z odpracowaniem w dniu …”. Zachowaj kopię — to zabezpieczenie dla obu stron.
5. Zaproponuj HR wspólny postój mammobusu zamiast negocjować własne wolne. Argument o obniżeniu absencji chorobowej bywa dla pracodawcy bardziej przekonujący niż argument zdrowotny.
6. Zabierz ze sobą dokument tożsamości.
7. Zapisz w kalendarzu przypomnienie na 24 miesiące i sprawdzaj aktualne zasady programu w NFZ lub na Internetowym Koncie Pacjenta. 
8. Przy zleceniu lub B2B warto szukać terminu poza godzinami wykonywania usług, np. w sobotę, jeżeli taki termin jest dostępny. To, czy potrzebne jest uzgodnienie i czy nieobecność obniży wynagrodzenie, zależy od umowy i sposobu rozliczeń.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 12.10.2026

Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej ani prawnej. Decyzje dotyczące diagnostyki warto omówić z lekarzem, a wątpliwości dotyczące czasu pracy — z działem kadr lub Państwową Inspekcją Pracy.

Bibliografia

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 104-104³, art. 132-133, art. 151 § 2¹, art. 167², art. 229 i art. 67³³ (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 277 z późn. zm.). ELI – tekst jednolity [dostęp: 28.07.2026].
2. Ustawa z dnia 4 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych (Dz.U. z 2026 r. poz. 25), obowiązująca od 27.01.2026 r.; zmiana m.in. art. 151 § 2¹ na postać papierową lub elektroniczną. ISAP – Dz.U. 2026 poz. 25.
3. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy, w szczególności § 1 i § 9 (tekst jedn. Dz.U. z 2014 r. poz. 1632). ELI – tekst aktu [dostęp: 28.07.2026].
4. Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy, § 2 ust. 2 (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 607). ELI – tekst jednolity [dostęp: 28.07.2026].
5. Państwowa Inspekcja Pracy, Do kadr trafi więcej wniosków w formie elektronicznej, 27.01.2026. PIP [dostęp: 28.07.2026].
6. Państwowa Inspekcja Pracy, Czy wyjście prywatne jest jednocześnie odpoczynkiem? PIP [dostęp: 28.07.2026].
7. Prasołek Ł., Pracownik może odpracować wyjście prywatne, zanim z niego skorzysta, „Dziennik Gazeta Prawna”, 2.03.2024 – omówienie stanowiska Głównego Inspektoratu Pracy z 22.02.2024 r. GazetaPrawna.pl [dostęp: 28.07.2026].
8. Sąd Najwyższy, wyrok z dnia 28 października 2009 r., sygn. II PK 123/09 – urlop na żądanie nie rozpoczyna się automatycznie bez udzielenia go przez pracodawcę. Orzeczenie SN (PDF).
9. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Praca zdalna – pytania i odpowiedzi (praca zdalna okazjonalna: do 24 dni rocznie; wniosek nie jest wiążący dla pracodawcy). gov.pl [dostęp: 28.07.2026].
10. Państwowa Inspekcja Pracy, Zgodnie z prawem i bezpiecznie. Poradnik dla pracodawców – zasady tworzenia regulaminu pracy przy zatrudnieniu poniżej 50 oraz co najmniej 20 pracowników. PIP (PDF) [dostęp: 28.07.2026].
11. Urząd Ochrony Danych Osobowych, Pracodawca nie jest uprawniony do podawania danych o stanie zdrowia, Biuletyn UODO nr 12/2023. UODO (PDF) [dostęp: 28.07.2026].
12. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Najczęściej zadawane pytania dotyczące e-ZLA – pacjent (e-ZLA udostępniane płatnikowi nie zawiera numeru statystycznego choroby). ZUS [dostęp: 28.07.2026].
13. Narodowy Fundusz Zdrowia, Program profilaktyki raka piersi – kryteria wieku, częstotliwość, brak skierowania, badania stacjonarne i mammobusy. NFZ [dostęp: 28.07.2026].
14. Narodowy Fundusz Zdrowia, Dane o realizacji programów profilaktycznych (mammografia, cytologia, kolonoskopia) – zestawienia okresowe, w tym raport według stanu na 1.10.2025 r. NFZ – dane [dostęp: 28.07.2026].
15. Narodowy Fundusz Zdrowia, zarządzenie dotyczące programu profilaktyki raka piersi – harmonogramy postojów mammobusów proponuje świadczeniodawca, a oddział NFZ je akceptuje. NFZ – zarządzenie nr 168/2019/DSOZ [dostęp: 28.07.2026].
16. Fochler S., Weitmann K., Domin M., Hoffmann W., Reasons for Non-Attendance in the German National Mammography Screening Program: Which Barriers Can Be Overcome Using Telephone Counseling? – A Randomized Controlled Trial, „Healthcare (Basel)” 2023;11(1):17. DOI: 10.3390/healthcare11010017; PMID: 36611477; PMCID: PMC9818884.
17. Baron R.C., Rimer B.K., Coates R.J. i wsp.; Task Force on Community Preventive Services, Client-Directed Interventions to Increase Community Access to Breast, Cervical, and Colorectal Cancer Screening: A Systematic Review, „American Journal of Preventive Medicine” 2008;35(1 Suppl):S56-S66. DOI: 10.1016/j.amepre.2008.04.001; PMID: 18541188.
18. Community Preventive Services Task Force, Cancer Screening: Reducing Structural Barriers for Clients – Breast Cancer (rekomendacja i podsumowanie dowodów; mediana wzrostu wykonywania mammografii 17,7 punktu procentowego w pierwotnym przeglądzie). The Community Guide [dostęp: 28.07.2026].
19. Rada Unii Europejskiej, Zalecenie z dnia 9 grudnia 2022 r. w sprawie wzmocnienia profilaktyki poprzez wczesne wykrywanie: nowe podejście UE do badań przesiewowych w kierunku raka (2022/C 473/01), Dz.Urz. UE C 473 z 13.12.2022, s. 1-10. EUR-Lex.
20. European Commission, Joint Research Centre, European Commission Initiative on Breast Cancer (ECIBC), Should a targeted communication strategy vs. a general communication strategy be used for non-native speakers? Evidence-to-Decision Framework, 14.11.2019, s. 2 (wskazanie, że dla efektu populacyjnego udział powinien przekraczać 70% zaproszonych). ECIBC (PDF).
21. Polsko-Szwajcarska Izba Gospodarcza, Novartis Poland, Roche Polska i Sandoz Polska, Urlop na profilaktykę – 8 godzin na badania – dobrowolna inicjatywa pracodawców, 8 godzin płatnego czasu rocznie. Swiss Chamber Poland [dostęp: 28.07.2026].