Ostatnie dni w domu. Jak przygotować opiekę, sprzęt, leki i kontakt z hospicjum?

W pigułce

• Hospicjum domowe to bezpłatny zespół (lekarz, pielęgniarka, psycholog, fizjoterapeuta), który przyjeżdża do domu.
• Start wymaga skierowania od lekarza NFZ z kodem ICD-10. Rejonizacji nie ma.
• Część sprzętu wypożycza się bezpłatnie. Niektóre leki i pieluchomajtki zapewnia rodzina.
• Ból nowotworowy można skutecznie łagodzić. Morfina w leczeniu bólu nie jest „końcem” ani używką.
• Badania (Temel, NEJM 2010; Gomes, Cochrane 2013) pokazują: opieka paliatywna poprawia jakość życia i sprzyja spokojnemu odejściu w domu.
• Warto wcześniej ustalić, kto stwierdzi zgon. Lekarz hospicjum często może to zrobić.
• Karta zgonu (medyczna) to nie to samo co akt zgonu (urzędowy z USC).
• Zasiłek pogrzebowy dla zgonów od 2026 roku wynosi 7000 zł.
• Opiekun też ma prawo do wsparcia. Psycholog hospicjum jest dla całej rodziny.

Ponad połowa osób z zaawansowaną chorobą chciałaby spędzić ostatni czas w domu. W Polsce udaje się to jednak rzadziej, niż wynika z tych preferencji. Powód bywa prozaiczny: brak wiedzy, jak zorganizować opiekę. Ten tekst prowadzi przez konkrety — krok po kroku.

Hospicjum domowe. Co to realnie oznacza dla rodziny?

Hospicjum domowe to nie miejsce. To zespół, który przyjeżdża do domu chorego. W jego skład wchodzą zwykle lekarz, pielęgniarka, psycholog i fizjoterapeuta.

Opieka jest bezpłatna w ramach NFZ. Obejmuje wizyty, leczenie objawów i wsparcie rodziny. Pielęgniarka odwiedza chorego zwykle co najmniej dwa razy w tygodniu. Lekarz — co najmniej dwa razy w miesiącu. W nagłych sytuacjach działa telefon czynny całą dobę.

Wielu osobom słowo „hospicjum” kojarzy się z rezygnacją. To nieporozumienie. Badania pokazują coś odwrotnego.

Zespół dr Jennifer Temel z Massachusetts General Hospital opisał to w „New England Journal of Medicine” w 2010 roku. W badaniu osób z przerzutowym niedrobnokomórkowym rakiem płuca wczesna opieka paliatywna poprawiła jakość życia i wiązała się z dłuższym przeżyciem. Nie oznacza to jednak, że wydłuży życie każdej osobie ani że badanie wyjaśniło dokładny mechanizm tego wyniku. Ale z pewnością opieka paliatywna nie skraca życia. Łagodzi cierpienie i bywa, że wydłuża czas — bo chory ma siłę, a ból jest pod kontrolą.

Jak formalnie uruchomić hospicjum domowe

Start jest prostszy, niż się wydaje. Potrzebne jest skierowanie do hospicjum domowego. Może je wystawić każdy lekarz przyjmujący w ramach NFZ. W praktyce robi to lekarz rodzinny (POZ), onkolog albo lekarz przy wypisie ze szpitala. W skierowaniu znajduje się rozpoznanie i kod choroby (ICD-10). Choroba musi być na wykazie kwalifikującym do opieki paliatywnej. Nowotwory się na nim znajdują.

Zwykle w dokumencie pojawia się też adnotacja, że leczenie przyczynowe zostało zakończone. Chodzi o moment, w którym celem staje się komfort, a nie walka z guzem.

Nie ma rejonizacji. Można wybrać dowolne hospicjum z kontraktem NFZ. Listę placówek w okolicy pokazuje wyszukiwarka NFZ na stronie gsl.nfz.gov.pl. Po zdobyciu skierowania wystarczy telefon do wybranego hospicjum. Placówka umawia wizytę kwalifikacyjną — najczęściej w domu chorego. Lekarz ocenia stan i ustala plan opieki.

Do przyjęcia potrzebna jest zgoda chorego. Świadczenia są dobrowolne. Można z nich zrezygnować w każdej chwili.

Sprzęt do domu — co wypożyczysz, a co kupisz sam

Dom często wymaga drobnego przemeblowania. Chory potrzebuje sprzętu, który zastąpi część funkcji szpitalnego łóżka. Hospicjum domowe bezpłatnie wypożycza sprzęt ujęty w wykazie świadczeń gwarantowanych, m.in. koncentrator tlenu, ssak, pompę infuzyjną, inhalator, chodzik lub wózek – zależnie od wskazań i dostępności. Łóżko i materac przeciwodleżynowy część placówek udostępnia z własnych albo charytatywnych zasobów, ale nie są one ujęte w ustawowym wykazie sprzętu gwarantowanego dla hospicjum domowego. 

Część rzeczy zapewnia jednak rodzina. W hospicjum domowym NFZ nie pokrywa pieluchomajtek, środków pielęgnacyjnych ani wszystkich leków. Na pieluchomajtki można jednak uzyskać osobne dofinansowanie. Zlecenie na wyroby medyczne wystawia m.in. lekarz POZ.

Warto też przygotować przestrzeń. Miejsce na łóżko blisko łazienki, wolne przejście, dobre światło. 

Leki i ból. Masz prawo nie cierpieć

Ból nowotworowy można dziś skutecznie łagodzić. To jedno z podstawowych zadań opieki paliatywnej. W hospicjum domowym leki przepisuje lekarz zespołu na receptę. Rodzina wykupuje je w aptece. Wiele z nich jest refundowanych.

Podstawą leczenia silnego bólu bywają opioidy, w tym morfina. Wokół nich narosło wiele lęków. Warto je rozbroić. Światowa Organizacja Zdrowia od lat opiera leczenie bólu na tzw. drabinie analgetycznej. To prosty schemat: im silniejszy ból, tym mocniejszy lek. Morfina jest na jej szczycie — nie jako „ostatnia deska ratunku”, lecz jako skuteczne, dobrze poznane narzędzie. Morfina jest standardowym lekiem stosowanym w silnym bólu nowotworowym. Może powodować tolerancję i zależność fizyczną, a ryzyko uzależnienia nie jest zerowe, ale nie należy go demonizować. Przy prawidłowym dawkowaniu i kontroli lekarza nie należy jednak rezygnować z potrzebnego leczenia tylko z powodu lęku przed morfiną.

Wytyczne dużych towarzystw onkologicznych, jak ESMO, są tu jednoznaczne. Niekontrolowany ból obniża jakość życia i nie przynosi nikomu korzyści. Co to oznacza w praktyce? Pacjent ma prawo oczekiwać skutecznego leczenia bólu. Jeśli ból wraca, należy zgłosić to zespołowi od razu — dawki można dostosować.

Codzienna opieka: odleżyny, pozycja, bezpieczeństwo

Leżący chory potrzebuje uwagi, której nie widać na pierwszy rzut oka. Najczęstszy problem to odleżyny. Odleżyna powstaje tam, gdzie skóra długo uciska na podłoże. Krew słabiej dopływa, tkanka obumiera. Pojawiają się najczęściej nad kośćmi — na kości ogonowej, piętach, biodrach. Pomaga zmiana pozycji co kilka godzin. Do tego materac przeciwodleżynowy i dbanie o suchą, natłuszczoną skórę. Pielęgniarka hospicjum pokaże, jak to robić.

Duszność bywa równie męcząca co ból. Ulgę często przynosi uniesienie wezgłowia, świeże powietrze, spokojny oddech obok. Czasem tlen z koncentratora.

Warto też zadbać o bezpieczeństwo. Uprzątnięte przejścia, mata antypoślizgowa, lampka w zasięgu ręki. Proste zmiany, które zmniejszają ryzyko upadku.

Zespół hospicjum uczy opiekunów tych czynności. 

Sprawy formalne, które warto uporządkować wcześniej

Część spraw łatwiej ułożyć, póki jest na to spokój i siły. Nie chodzi o pośpiech. Chodzi o zdjęcie z głowy przyszłych zmartwień. Warto rozważyć kilka rzeczy.

Pełnomocnictwo do konta bankowego. Pozwala bliskiej osobie opłacać rachunki i prowadzić bieżące sprawy. Ustanawia się je zwykle w oddziale banku.

Dyspozycja na wypadek śmierci. To wskazanie w banku osób, które po śmierci otrzymają środki z konta — do ustawowego limitu, poza postępowaniem spadkowym. Bywa, że znacznie przyspiesza dostęp do pieniędzy na pierwsze wydatki.

Testament. Można go sporządzić odręcznie (w całości własnoręcznie, z datą i podpisem) albo u notariusza. Notarialny jest trudniejszy do podważenia.

Pomocne bywa też spisanie w jednym miejscu ważnych informacji. Hasła, numery polis, kontakty, lokalizacja dokumentów. Świadomość, że te sprawy są zabezpieczone daje trochę spokoju. 

To nie jest „poddawanie się”. To akt troski o tych, którzy zostaną.

Kogo wezwać, gdy chory odejdzie w domu? 

Zgon w domu najczęściej stwierdza lekarz. Ustawa przewiduje też wyjątki: może to zrobić kierownik zespołu ratownictwa medycznego, jeżeli zgon nastąpił np. podczas medycznych czynności ratunkowych. 

Tu ujawnia się przewaga hospicjum domowego. Lekarz zespołu, który prowadził chorego, często może być tym, który stwierdzi zgon i wystawi kartę zgonu. Najlepiej wcześniej ustalić z hospicjum, POZ albo lokalną placówką, pod jaki numer zadzwonić w dzień i poza godzinami pracy. Nie ma jednej ogólnopolskiej zasady, że po każdym spodziewanym zgonie należy dzwonić pod 112 lub 999. Numery alarmowe są właściwe przede wszystkim wtedy, gdy śmierć jest nagła, okoliczności są niejasne albo istnieje szansa, że osoba nadal potrzebuje ratowania.

Jeszcze jedno, co warto wiedzieć. Zanim przyjedzie lekarz, nie ma nic do zrobienia przy ciele. Można po prostu być obok.

Co dzieje się tuż po śmierci w domu

Po stwierdzeniu zgonu pojawiają się dwa różne dokumenty. Łatwo je pomylić.

Karta zgonu to dokument medyczny. Wystawia ją lekarz. Bez niej zakład pogrzebowy nie może zabrać ciała.

Akt zgonu to dokument urzędowy. Wydaje go Urząd Stanu Cywilnego, na podstawie karty zgonu. Zgłasza się zgon w USC właściwym dla miejsca śmierci, nie dla miejsca zameldowania.

Pierwszy skrócony odpis aktu zgonu jest bezpłatny. Kolejne odpisy bywają płatne. Będą potrzebne w bankach, u notariusza, przy sprawach spadkowych. Warto poprosić o kilka egzemplarzy.

Wiele formalności może przejąć zakład pogrzebowy. Bywa, że składa też wniosek o zasiłek pogrzebowy w imieniu rodziny.

Zasiłek pogrzebowy z ZUS to jednorazowe wsparcie. Od 1 stycznia 2026 roku wynosi 7000 zł. Częściowo pokrywa koszty pochówku.

Konkretne kroki

Kilka działań, które można podjąć od razu:

• Skierowanie. Warto poprosić lekarza rodzinnego, onkologa lub lekarza przy wypisie o skierowanie do hospicjum domowego (z kodem ICD-10).
• Wybór placówki. Listę hospicjów z kontraktem NFZ znajdziesz w wyszukiwarce na gsl.nfz.gov.pl. Rejonizacji nie ma — wybór jest wolny.
• Pierwszy kontakt. Po zdobyciu skierowania trzeba zadzwonić do wybranego hospicjum. Pod ręką dobrze mieć PESEL, adres, telefon do opiekuna i listę leków.
• Sprzęt. Zespół można zapytać o wypożyczenie łóżka, materaca przeciwodleżynowego, koncentratora tlenu czy ssaka.
• Ból. Z lekarzem warto ustalić, jak reagować, gdy ból się nasili — i kogo wtedy informować.
• Plan na moment śmierci. Pomocne bywa zapytanie wprost: kto stwierdzi zgon w dzień, a kto w nocy. 
• Formalności. Część osób decyduje się na pełnomocnictwo do konta, dyspozycję na wypadek śmierci i testament. Warto też spisać hasła i lokalizację dokumentów.
• Wsparcie. Z psychologa hospicjum może skorzystać cała rodziana.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Stan każdego chorego jest inny. Decyzje o opiece, lekach i sprzęcie warto konsultować z lekarzem prowadzącym lub zespołem hospicjum.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 14.10.2026

Bibliografia

1. Temel J.S., Greer J.A., Muzikansky A. i wsp. Early Palliative Care for Patients with Metastatic Non-Small-Cell Lung Cancer. New England Journal of Medicine. 2010;363(8):733-742. doi:10.1056/NEJMoa1000678.
2. Gomes B., Calanzani N., Curiale V., McCrone P., Higginson I.J. Effectiveness and cost-effectiveness of home palliative care services for adults with advanced illness and their caregivers. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2013;(6):CD007760. doi:10.1002/14651858.CD007760.pub2.
3. Zimmermann C., Swami N., Krzyzanowska M. i wsp. Early palliative care for patients with advanced cancer: a cluster-randomised controlled trial. The Lancet. 2014;383(9930):1721-1730. doi:10.1016/S0140-6736(13)62416-2.
4. Gomes B., Calanzani N., Gysels M., Hall S., Higginson I.J. Heterogeneity and changes in preferences for dying at home: a systematic review. BMC Palliative Care. 2013;12:7. doi:10.1186/1472-684X-12-7.
5. Shepperd S., Gonçalves-Bradley D.C., Straus S.E., Wee B. Hospital at home: home-based end-of-life care. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2021;3(3):CD009231. doi:10.1002/14651858.CD009231.pub3.
6. Abernethy A.P., McDonald C.F., Frith P.A. i wsp. Effect of palliative oxygen versus medical (room) air in relieving breathlessness in patients with refractory dyspnoea: a double-blind, randomised controlled trial. The Lancet. 2010;376(9743):784-793. doi:10.1016/S0140-6736(10)61115-4.
7. Fallon M., Giusti R., Aielli F. i wsp. Management of cancer pain in adult patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. Annals of Oncology. 2018;29(Suppl 4):iv166-iv191. doi:10.1093/annonc/mdy152.
8. World Health Organization. WHO Guidelines for the pharmacological and radiotherapeutic management of cancer pain in adults and adolescents. Geneva: World Health Organization; 2019. ISBN 978-92-4-155039-0. https://www.who.int/publications/i/item/9789241550390 (dostęp: 14.07.2026).
9. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 października 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 262, z późn. zm.). https://eli.gov.pl/eli/DU/2022/262/ogl (dostęp: 14.07.2026).
10. Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (tekst jedn. Dz.U. z 2025 r. poz. 1590), w szczególności art. 11.
11. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji. Zgłoś zgon. Gov.pl. https://www.gov.pl/web/gov/zglos-zgon (dostęp: 14.07.2026).
12. Gov.pl. Uzyskaj zasiłek pogrzebowy. https://www.gov.pl/web/gov/uzyskaj-zasilek-pogrzebowy (dostęp: 14.07.2026).
13. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2026 r. poz. 38, z późn. zm.), w szczególności art. 56.
14. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2026 r. poz. 795), w szczególności art. 101 oraz art. 949-950.
15. Narodowy Fundusz Zdrowia. Gdzie się leczyć – wyszukiwarka świadczeniodawców, opieka paliatywna i hospicyjna. https://gsl.nfz.gov.pl/ (dostęp: 14.07.2026).