W pigułce
- Platynowrażliwy nawrót raka jajnika oznacza, że nowotwór wciąż reaguje na pochodne platyny. Daje to szansę na skuteczne leczenie podtrzymujące.
- Leczenie to (np. inhibitorami PARP) zmienia chorobę w stan przewlekły, maksymalnie wydłużając czas bez wznowy.
- Terapia prowadzona jest w formie doustnej, co ułatwia leczenie w domu, ale wymaga regularnych wizyt w szpitalu.
- Pojedynczy wzrost markera CA-125 nie jest powodem do natychmiastowej zmiany leczenia. Lekarze obserwują dłuższe trendy.
- Skutki uboczne terapii można skutecznie łagodzić medycznie. Zalecona przez lekarza redukcja dawki leku to standardowy i bezpieczny krok ratujący jakość życia.
Nawrót raka jajnika, który pojawia się po upływie co najmniej sześciu miesięcy od zakończenia chemioterapii, lekarze nazywają platynowrażliwym. Oznacza to, że komórki nowotworowe nadal reagują na leki oparte na platynie, co otwiera drogę do zastosowania skutecznego leczenia podtrzymującego. Wiele pacjentek wkracza wtedy w etap choroby przewlekłej. Wymaga on przemyślanego planowania nowej codzienności, finansów i wsparcia.
Czym jest nawrót platynowrażliwy i leczenie podtrzymujące?
Platynowrażliwość to kluczowa informacja dla zespołu leczącego. Wskazuje na możliwość ponownego, skutecznego zastosowania chemioterapii z udziałem platyny. Po jej zakończeniu pacjentkom proponuje się zazwyczaj leczenie podtrzymujące. Jego celem nie jest bezpośrednie niszczenie guza, ale maksymalne wydłużenie czasu bez postępu choroby.
Wytyczne Europejskiego Towarzystwa Onkologii Medycznej (ESMO z 2023 roku wraz z aktualizacją z 2026 roku) — wskazują leczenie podtrzymujące inhibitorem PARP jako opcję dla części pacjentek z platynowrażliwym nawrotem. Oznacza to, że u wielu kobiet chorobę udaje się na dłuższy czas zatrzymać w miejscu, zamiast sięgać po kolejne cykle chemioterapii. Bywa to porównywane do chorób przewlekłych, które kontroluje się codziennie przyjmowanym lekiem, który nie pozwala chorobie ponownie nabrać prędkości. Dzięki temu pacjentki zyskują cenne miesiące, a nierzadko lata spokojniejszego życia. Wymaga to cierpliwości i systematyczności w przyjmowaniu preparatów. Terapia ta stwarza wielu chorym przestrzeń na powrót do dawnych aktywności.
Jak działają inhibitory PARP i kto z nich korzysta?
Główną rolę w leczeniu podtrzymującym odgrywają obecnie leki z grupy inhibitorów PARP. Są to nowoczesne terapie celowane, przyjmowane wygodnie w formie doustnych tabletek lub kapsułek. Mechanizm ich działania jest bardzo precyzyjny – leki te blokują specjalne białka (enzymy PARP), które naprawiają drobne uszkodzenia w komórkach nowotworowych. Bez możliwości takiej „naprawy” komórki raka słabną i ostatecznie obumierają.
Skuteczność tej metody potwierdziły badania naukowe (Mirza i wsp., 2016) – niraparyb (lek z grupy inhibitorów PARP) wyraźnie wydłużał czas bez postępu choroby, ale skala korzyści zależała od wyniku badań molekularnych. U pacjentek z mutacją BRCA1/2 choroba nie postępowała przez około 21 miesięcy, wobec 5,5 miesiąca u kobiet przyjmujących placebo. U pacjentek bez tej mutacji było to około 9 miesięcy wobec blisko 4. Dlatego przed rozpoczęciem leczenia sprawdza się mutacje BRCA1/2, a czasem także tak zwany niedobór rekombinacji homologicznej (HRD). Warto też wiedzieć, co dokładnie mierzą te liczby: to opóźnienie nawrotu, a nie udowodnione wydłużenie życia. W końcowej analizie badań nie wykazano istotnej różnicy w długości życia, choć czas spokoju bez chemioterapii sam w sobie ma dla wielu pacjentek dużą wartość.
W Polsce leczenie podtrzymujące inhibitorami PARP finansuje program lekowy B.50 („Leczenie chorych na raka jajnika, raka jajowodu lub raka otrzewnej”). Warto zwrócić uwagę na dwa jego zapisy, bo przesądzają o tym, co jest realnie możliwe:
- Po pierwsze, w platynowrażliwym nawrocie program obejmuje obecnie lek olaparyb w monoterapii, po wcześniejszym zastosowaniu co najmniej dwóch linii chemioterapii z platyną. Inne leki – niraparyb i rukaparyb są dostępne w tym programie na innym etapie — jako leczenie podtrzymujące po pierwszej chemioterapii u pacjentek z nowo rozpoznanym rakiem.
- Po drugie, program finansuje tylko jedną linię leczenia podtrzymującego inhibitorem PARP w całym przebiegu choroby – jeśli lek został podany po pierwszej linii, po nawrocie leczenie będzie planowane inaczej.
Dlatego warto zadać onkologowi pytanie: „czy przysługuje mi leczenie podtrzymujące i jakim lekiem” — odpowiedź zależy od historii dotychczasowego leczenia i od wyniku badania mutacji BRCA1/2. Zapisy programów lekowych zmieniają się kilka razy w roku wraz z kolejnymi obwieszczeniami refundacyjnymi, więc trzeba sprawdzać aktualną ich wersję.
Program lekowy i rytm wizyt
Program lekowy dość precyzyjnie wyznacza rytm kontroli, co paradoksalnie pomaga w planowaniu. Badania krwi — morfologię z rozmazem oraz parametry pracy nerek i wątroby — wykonuje się zwykle raz w miesiącu. Przy leczeniu niraparybem w pierwszym miesiącu dochodzi do tego kontrola morfologii raz w tygodniu, bo to właśnie na początku najczęściej spadają wskaźniki – płytki krwi; po kilku tygodniach organizm zwykle się stabilizuje i wizyty się rozrzedzają. Wizyta zazwyczaj łączy badania, rozmowę z lekarzem i odbiór kolejnego opakowania leku.
Z kolei badanie obrazowe — tomografię komputerową albo rezonans magnetyczny — wykonuje się nie rzadziej niż raz na pół roku, a częściej wtedy, gdy pojawi się taka potrzeba. Warto poprosić w ośrodku o wypisanie całego harmonogramu na kartce i przenieść go do kalendarza z wyprzedzeniem. Łatwiej wtedy poukładać dojazdy i pomoc bliskich.
Badanie markera CA-125 – dlaczego wynik nie zawsze oznacza najgorsze?
Podczas każdej rutynowej wizyty kontrolnej oznacza się poziom markera nowotworowego CA-125. Dla wielu kobiet oczekiwanie na ten wynik wiąże się z bardzo dużym stresem. Pojedynczy, niewielki wzrost markera rzadko świadczy jednak o natychmiastowym nawrocie nowotworu. Takie wahania często wynikają z łagodnych stanów zapalnych w organizmie lub naturalnych błędów laboratoryjnych. Badanie prowadzone przez zespół prof. Gordona Rustina, dostarczyły dowodów, że w określonych sytuacjach sam wzrost CA-125 nie jest automatycznym powodem, by natychmiast zmieniać leczenie. Nie znaczy to jednak, że marker się ignoruje. U pacjentek leczonych w programie lekowym utrzymujący się wzrost CA-125, potwierdzony w dwóch oznaczeniach wykonanych w odstępie co najmniej tygodnia, jest sygnałem do wykonania badania obrazowego — i to ono rozstrzyga, czy choroba faktycznie postępuje. Zawsze ważniejsza jest obserwacja trendu markera z kilku miesięcy, a nie analizowanie pojedynczych liczb, ale każdy niepokojący wynik warto zgłosić lekarzowi, nie czekając na objawy.
Koszty leczenia przewlekłego i dojazdów do ośrodka
Długotrwałe leczenie pociąga za sobą zauważalne koszty finansowe. Dojazdy do centrów onkologii, specjalistyczna dieta oraz łagodzące kosmetyki generują dodatkowe wydatki. Istnieją na szczęście formy wsparcia, po które pacjentki mogą sięgnąć.
Wiele kobiet decyduje się na złożenie wniosku o orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Uzyskanie, po spełnieniu określonych wymogów, takiego dokumentu otwiera drogę do starania się o dofinansowania ze środków PFRON. Pomocy można szukać również w Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie (PCPR) lub lokalnych ośrodkach pomocy społecznej. W uzasadnionych sytuacjach pacjentka wnosi o zasiłek celowy na pokrycie kosztów transportu medycznego. Posiadanie orzeczenia pozwala dodatkowo na skorzystanie z ulgi rehabilitacyjnej przy rocznym rozliczeniu PIT. Umożliwia ona odliczenie od dochodu części kosztów związanych z dojazdami na leczenie własnym samochodem. Korzystanie z tych praw daje większe poczucie finansowego bezpieczeństwa.
Aktywność zawodowa a terapia podtrzymująca
Doustna forma leczenia podtrzymującego stwarza realną możliwość powrotu do aktywności zawodowej. Decyzja zależy w pełni od aktualnego samopoczucia pacjentki oraz charakteru jej pracy. Wiele osób ceni sobie powrót do zawodowej rutyny, która pozwala odpocząć psychicznie od ciągłej koncentracji na chorobie. Jednak częstym towarzyszem leczenia celowanego jest przewlekłe zmęczenie, określane w medycynie jako „fatigue” lub CRF (cancer-related fatigue – zespół przewlekłego zmęczenia nowotworowego).
Wytyczne ASCO i Society for Integrative Oncology z 2024 roku wskazują, że najlepiej udokumentowane sposoby radzenia sobie z nim to regularna, dostosowana do możliwości aktywność fizyczna, terapia poznawczo-behawioralna oraz programy oparte na uważności (usystematyzowane treningi psychologiczne). Wytyczne wprost odradzają natomiast suplementy i preparaty „na energię”, bo nie ma dowodów na ich skuteczność.
Co do samej aktywności zawodowej: to kwestia indywidualnej organizacji, a nie zaleceń klinicznych. W praktyce chodzi o gospodarowanie swoimi siłami — najważniejsze zadania warto zaplanować na godziny, w których energii jest najwięcej, zamiast próbować utrzymać pełne tempo przez cały dzień. Dla wielu pacjentek bardzo pomocna okazuje się rozmowa z pracodawcą o elastycznych godzinach, pracy zdalnej lub zmniejszeniu wymiaru etatu. Zawsze warto dążyć do tego, aby praca przynosiła satysfakcję, a nie nakładała dodatkowej presji.
Radzenie sobie ze skutkami ubocznymi tabletek
Inhibitory PARP, podobnie jak inne leki przeciwnowotworowe, mają również swój profil działań niepożądanych. Znaczna część pacjentek w początkowym okresie terapii odczuwa nudności, osłabienie oraz spadki wskaźników w morfologii krwi.
Wytyczne opracowane przez zespół ekspertów ASCO (Tew i współpracownicy, 2020) podpowiadają, jak bezpiecznie łagodzić te objawy – podstawą jest otwarta komunikacja z lekarzem o każdym niepokojącym sygnale. Ulgę może przynieść niewielka zmiana pory przyjmowania tabletki lub czasowe dołączenie leków przeciwwymiotnych. Gdy skutki uboczne wyraźnie obniżają jakość życia, onkolog może zaproponować redukcję dawki leku.
Wyniki wybranych badań pokazują, że zmniejszenia dawki wymagała większość pacjentek, a po ustaleniu dawki dobrze tolerowanej przez konkretną osobę skuteczność leczenia pozostawała podobna (Berek i wsp., 2018). Lekarz szuka więc nie najwyższej dawki w ogóle, lecz najwyższej dawki, którą organizm dobrze znosi. Daje to szansę na zachowanie skuteczności leczenia przy jednoczesnym odzyskaniu dobrego samopoczucia na co dzień. Decyzję o zmianie dawki zawsze podejmuje onkolog: samodzielne zmniejszanie liczby tabletek lub pomijanie dawek może obniżyć skuteczność leczenia.
Konkretne Kroki
- Rozważ stworzenie prostego kalendarza wizyt w szpitalu na najbliższe kwartały. Pomocne bywa wpisanie do niego z wyprzedzeniem osób, które np. pomogą w transporcie danego dnia.
- Ulgę finansową może przynieść uzyskanie – w określonych warunkach – orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Rozpocznij procedurę w swoim Powiatowym lub Miejskim Zespole ds. Orzekania o Niepełnosprawności.
- Jeśli masz orzeczenie o niepełnosprawności (albo orzeczenie o niezdolności do pracy) i jesteś właścicielką lub współwłaścicielką samochodu, w rocznym PIT możesz odliczyć od dochodu do 2 280 zł z tytułu używania auta w związku z leczeniem (urząd skarbowy może poprosić o wykazanie prawa do ulgi).
- Osobno rozlicza się leki — tu są potrzebne faktury, ale odliczyć można tylko te leki, których stosowanie potwierdzi lekarz specjalista, i tylko kwotę powyżej 100 zł miesięcznie. Kosmetyki i suplementy diety do ulgi się nie kwalifikują.
- Szczegóły znajdziesz w broszurze informacyjnej Krajowej Informacji Skarbowej o uldze rehabilitacyjnej lub uzyskasz na infolinii KAS.
- W dniach gorszego samopoczucia, jeśli pracujesz, warto porozmawiać z przełożonym o możliwości pracy zdalnej.
- Jeśli nudności po lekach utrudniają Ci funkcjonowanie, powiadom o tym lekarza na najbliższej wizycie. Pacjentki mają prawo korzystać z nowoczesnych leków przeciwwymiotnych lub kontrolowanej redukcji dawki preparatu.
Autor: Redakcja FAQRAK
Data aktualizacji: 14.10.2026
Informacje zawarte w tym artykule pełnią rolę wspierającą i edukacyjną. Każda decyzja dotycząca zmiany dawkowania leków, harmonogramu badań czy radzenia sobie ze skutkami ubocznymi zawsze wymaga indywidualnej konsultacji z Twoim lekarzem prowadzącym.
Bibliografia
1. González-Martín A, Harter P, Leary A, Lorusso D, Miller RE, Pothuri B, Ray-Coquard I, Tan DSP, Bellet E, Oaknin A, Ledermann JA; ESMO Guidelines Committee. Newly diagnosed and relapsed epithelial ovarian cancer: ESMO Clinical Practice Guideline for diagnosis, treatment and follow-up. Annals of Oncology. 2023;34(10):833–848. doi:10.1016/j.annonc.2023.07.011
2. González-Martín A, Ledermann JA; ESMO Guidelines Committee. ESMO Clinical Practice Guideline Express Update on the management of epithelial ovarian cancer. ESMO Open. 2026;11(2):106032. doi:10.1016/j.esmoop.2025.106032
3. Ledermann JA, Raja FA, Fotopoulou C, González-Martín A, Colombo N, Sessa C; ESMO Guidelines Working Group. Newly diagnosed and relapsed epithelial ovarian carcinoma: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up. Annals of Oncology. 2013;24(Suppl 6):vi24–vi32. doi:10.1093/annonc/mdt333 (wersja historyczna, zastąpiona przez pozycję 1)
4. Mirza MR, Monk BJ, Herrstedt J, Oza AM, Mahner S, Redondo A i wsp.; ENGOT-OV16/NOVA Investigators. Niraparib Maintenance Therapy in Platinum-Sensitive, Recurrent Ovarian Cancer. New England Journal of Medicine. 2016;375(22):2154–2164. doi:10.1056/NEJMoa1611310
5. Matulonis UA, Herrstedt J, Oza A i wsp. ENGOT-OV16/NOVA trial of niraparib in recurrent ovarian cancer: Survival and long-term safety. Gynecologic Oncology. 2025 (końcowa analiza przeżycia całkowitego i długoterminowego bezpieczeństwa badania NOVA).
6. Berek JS, Matulonis UA, Peen U, Ghatage P, Mahner S, Redondo A i wsp. Safety and dose modification for patients receiving niraparib. Annals of Oncology. 2018;29(8):1784–1792. doi:10.1093/annonc/mdy181
7. Rustin GJS, van der Burg MEL, Griffin CL, Guthrie D, Lamont A, Jayson GC i wsp.; MRC OV05 / EORTC 55955 investigators. Early versus delayed treatment of relapsed ovarian cancer (MRC OV05/EORTC 55955): a randomised trial. The Lancet. 2010;376(9747):1155–1163. doi:10.1016/S0140-6736(10)61268-8
8. Tew WP, Lacchetti C, Ellis A, Maxian K, Banerjee S, Bookman M i wsp. PARP Inhibitors in the Management of Ovarian Cancer: ASCO Guideline. Journal of Clinical Oncology. 2020;38(30):3468–3493. doi:10.1200/JCO.20.01924
9. Tew WP, Lacchetti C, Kohn EC. Poly(ADP-Ribose) Polymerase Inhibitors in the Management of Ovarian Cancer: ASCO Guideline Rapid Recommendation Update. Journal of Clinical Oncology. 2022;40(33):3878–3881. doi:10.1200/JCO.22.01934
10. Bower JE, Lacchetti C, Alici Y, Barton DL, Bruner D, Canin BE i wsp. Management of Fatigue in Adult Survivors of Cancer: ASCO–Society for Integrative Oncology Guideline Update. Journal of Clinical Oncology. 2024;42(20):2456–2487. doi:10.1200/JCO.24.00541
11. Program lekowy B.50 „Leczenie chorych na raka jajnika, raka jajowodu lub raka otrzewnej (ICD-10: C56, C57, C48)” — załącznik B do obwieszczenia Ministra Zdrowia w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych; Ministerstwo Zdrowia, gov.pl/web/zdrowie (opis programu wraz z kryteriami kwalifikacji i schematem monitorowania).
12. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych — art. 26 ust. 7a pkt 14 (limit 2 280 zł na używanie samochodu osobowego) oraz art. 26 ust. 7c (brak wymogu dokumentowania wysokości tego wydatku); broszura informacyjna Krajowej Informacji Skarbowej dotycząca ulgi rehabilitacyjnej.
