Rak jajnika — Niedrożność jelit w zaawansowanym stadium: operacja, leczenie objawowe

W pigułce

• Niedrożność jelit w raku jajnika to częsty skutek rozsiewu komórek nowotworowych wewnątrz jamy brzusznej (rozsiewu otrzewnowego).
• Operacja jest rozważana, gdy blokada występuje punktowo, a stan zdrowia pozwala na bezpieczny zabieg.
• Przy blokadzie w wielu miejscach i przy dużej ilości płynu w brzuchu zwykle wybiera się leczenie objawowe, bo ryzyko operacji przewyższa oczekiwaną korzyść. Nie jest to reguła bez wyjątków — u części starannie wybranych pacjentek zabieg nadal bywa rozważany, a decyzję podejmuje zespół razem z chorą.
• Podstawą leczenia w domu jest kilka leków podawanych razem: lek przeciwwymiotny, sterydowy (deksametazon), przeciwbólowy, lek zmniejszający wydzielanie i skurcze jelita oraz płyny nawadniające. Oktreotyd dołącza się wtedy, gdy wymioty utrzymują się mimo tego leczenia — pamiętając, że w Polsce nie jest on w tym wskazaniu refundowany. Leki podaje się pod skórę lub do żyły, bo zablokowane jelito nie wchłonęłoby tabletek.
• Wsparciem w domowym leczeniu objawów niedrożności jest zespołu hospicjum domowego.

Skąd bierze się niedrożność w raku jajnika?

W zaawansowanym stadium, rak jajnika często rozsiewa się wewnątrz jamy brzusznej, jest to tzw. rozsiew otrzewnowy. Komórki nowotworowe osadzają się wtedy na zewnętrznej ścianie jelit. Światło jelita ulega zwężeniu lub całkowitemu zamknięciu. W innej sytuacji sam guz może uszkodzić nerwy sterujące ruchami robaczkowymi. Jelita przestają wtedy przesuwać pokarm, medycyna określa ten stan niedrożnością porażenną. Oba te problemy prowadzą do gromadzenia się płynów i gazów w brzuchu. Zatrzymuje się oddawanie gazów oraz stolca. Pojawiają się nudności, ponieważ żołądek nie może przepchnąć treści dalej. W efekcie dochodzi do wymiotów. 

Operacja chirurgiczna — kiedy przynosi największą korzyść?

Gdy pojawia się niedrożność, najpierw wstrzymuje się jedzenie i picie, podaje płyny w kroplówce, odbarcza żołądek i włącza leki — to często wystarcza, aby przerwać wymioty i uspokoić sytuację. Potem zespół ocenia, czy operacja przyniosłaby korzyść. Szanse na powodzenie operacji są największe gdy blokada jest w jednym miejscu, gdy pacjentka jest w dobrym stanie ogólnym i gdy w jamie brzusznej nie ma rozległego rozsiewu ani dużej ilości wolnego płynu. Chirurg wycina wtedy zablokowany fragment jelita. Czasami tworzy obejście, tak zwany by-pass. Zespolenie zdrowych części jelita omija guz. U wybranych pacjentek operacja może przywrócić przepływ treści przez jelito i pozwolić wrócić do jedzenia. 

Z podsumowania badań, obejmującego kilka tysięcy operowanych chorych wynika, że u części osób niedrożność wraca (w różnych badaniach od 10% do ponad 60% przypadków), a powikłania pooperacyjne są częste. Dlatego przed zabiegiem warto zapytać lekarza o to jakie są w moim przypadku szanse, że po operacji będę mogła jeść, i ile czasu może zająć powrót do formy. 

Rola stomii w odbarczeniu przewodu pokarmowego

Zdarzają się sytuacje, w których chirurgiczne usunięcie blokady wewnątrz brzucha jest niemożliwe. Lekarze proponują wtedy wyprowadzenie fragmentu jelita bezpośrednio na powierzchnię skóry. Treść jelitowa gromadzi się odtąd w jednorazowym worku, który jest przyklejony do skóry brzucha. Znaczna część pacjentek obawia się tego rozwiązania. Jednak w przypadku ostrej niedrożności, stomia otwiera drogę ujścia dla zablokowanych gazów i płynów oraz zatrzymuje wymioty. Wyłonienie stomii często ułatwia powrót do domowego środowiska. 

Współczesne worki stomijne są szczelne dla treści jelitowej i mają filtr węglowy, który zmniejsza zapach — choć nie usuwa go całkowicie, zwłaszcza w czasie wymiany sprzętu. Na worki i płytki przy stomii jelitowej przysługuje 450 zł miesięcznie (przy urostomii 530 zł), a pierwsze zlecenie po operacji ma limit podwojony. W ramach tej kwoty pacjentka nic nie dopłaca. Osobno rozliczane są akcesoria pielęgnacyjne — tu dorosły pacjent dopłaca 20% ceny. Zlecenie na sprzęt i akcesoria może wystawić m.in. lekarz rodzinny, chirurg, lekarz hospicjum albo uprawniona pielęgniarka. Kwoty limitów zmieniają się, więc przed zakupami warto sprawdzić aktualne wartości na stronie NFZ.

Kiedy odstępuje się od leczenia operacyjnego?

Nie w każdym przypadku operacja pozostaje bezpiecznym lub możliwym rozwiązaniem medycznym. Decyzja o rezygnacji z chirurgii bywa bardzo trudna dla chorej i jej bliskich. Lekarze opierają się tu jednak na sprawdzonych danych naukowych, np. na badaniach podsumowanych w przeglądzie Ripamonti i współpracowników z 2008 r. oraz w wytycznych grupy MASCC z 2022 r. Wskazują one kilka sytuacji, w których operacja zwykle nie pomaga, a może zaszkodzić: gdy jelito jest zablokowane w wielu miejscach jednocześnie, gdy w jamie brzusznej jest rozległy rozsiew nowotworu, gdy szybko gromadzi się wolny płyn (wodobrzusze) i gdy pacjentka jest osłabiona i większość dnia spędza w łóżku. Przy licznych blokadach jelit zabieg operacyjny często nie przynosi żadnej ulgi. Jeśli nowotwór rozsiał się na dużym obszarze, zablokowanych miejsc jest po prostu zbyt wiele. Chirurgia nie potrafi usunąć wszystkich takich przeszkód naraz. Poważnym utrudnieniem bywa wodobrzusze czyli szybkie gromadzenie się wolnego płynu w jamie brzusznej. W takich sytuacjach obciążenie organizmu narkozą jest niezwykle wysokie, a cięcie chirurgiczne wiąże się z ryzykiem trudnego gojenia tkanek. Taki zabieg mógłby na stałe zatrzymać pacjentkę w szpitalnym łóżku. Wtedy medycyna skupia się na leczeniu objawowym, co daje szansę na bezbólowy czas w gronie bliskich.

Leczenie farmakologiczne — jak wyciszyć układ pokarmowy?

Gdy zabieg operacyjny nie jest możliwy, wkracza zaawansowana farmakologia. Zadaniem leków jest zmniejszenie ilości płynów, które napierają na zablokowane jelito. Zasada jest prosta: im mniej płynu zbiera się przed przeszkodą, tym mniejsze napięcie brzucha i tym rzadsze wymioty. Lekarze zawsze dołączają do farmakoterapii silne leki przeciwwymiotne oraz precyzyjnie dobrane leki przeciwbólowe. Często podawany jest także deksametazon, czyli lek sterydowy. Zmniejsza on aktywny obrzęk zapalny wokół samego guza nowotworowego. Czasami pozwala to samoistnie odblokować fragment jelita na krótki czas. Farmakologia podawana jest zazwyczaj bezpośrednio dożylnie lub podskórnie. Pomija się w ten sposób całkowicie niedziałający, zablokowany przewód pokarmowy. 

W leczeniu objawowym stosuje się oktreotyd — lek, który ogranicza wydzielanie soków trawiennych do wnętrza jelita. Warto wiedzieć, że część badań pokazuje wyraźną korzyść z jego zastosowania, ale dwa najbardziej rygorystyczne badania z placebo nie potwierdziły przewagi tego leku nad leczeniem podstawowym. Dlatego oktreotyd nie jest lekiem, który „musi” być podany każdej pacjentce — bywa dodawany wtedy, gdy wymioty utrzymują się mimo leków przeciwwymiotnych, sterydu i nawodnienia. Ostateczna ocena skuteczności należy do lekarza i pacjentki: jeśli po kilku dniach nie ma poprawy, warto o tym powiedzieć, bo leczenie można zmienić. Ważne: oktreotyd jest w Polsce refundowany tylko w innych chorobach (m.in. w akromegalii i guzach neuroendokrynnych), a w niedrożności stosuje się go poza zarejestrowanym wskazaniem i wtedy pacjentka płaci za niego sama.

Gastrostomia odbarczająca (PEG) jako alternatywa dla sondy

Sonda przez nos jest rozwiązaniem doraźnym — międzynarodowe wytyczne zalecają ją tylko na krótko, bo przy dłuższym stosowaniu jest źle tolerowana. Jeśli niedrożności nie da się usunąć, można rozważyć gastrostomię odbarczającą (PEG). Zgodnie z wytycznymi grupy MASCC z 2022 r. jest to uznana metoda odbarczania żołądka: w analizowanych badaniach zabieg był zwykle wykonalny i wyraźnie zmniejszał nudności oraz wymioty, a poważne powikłania zdarzały się rzadko. PEG to cienka, elastyczna rurka wprowadzana przez skórę brzucha do żołądka, omijając przełyk i gardło. W przypadku niedrożności działa ona jak wentyl bezpieczeństwa. Pacjentka może samodzielnie wypuszczać przez nią gromadzące się płyny na zewnątrz. Gazy swobodnie uchodzą do woreczka z boku ciała. Dzięki temu chora unika nagłych wymiotów. Zabieg założenia PEG-a jest krótki i mało inwazyjny. Lekarz wprowadza endoskop przez usta do żołądka, a następnie wykonuje niewielkie nacięcie skóry brzucha i tą drogą przeprowadza cienką rurkę. Wykonuje się to zwykle w znieczuleniu miejscowym z lekiem uspokajającym. Warto wiedzieć o jednym ograniczeniu, częstym w raku jajnika: jeśli w brzuchu jest dużo wolnego płynu, przed założeniem PEG-a zwykle najpierw się go upuszcza, aby rurka dobrze się zagoiła. Gdy dostęp przez powłoki brzuszne jest niemożliwy, istnieje jeszcze inna technika (PTEG), o którą można zapytać w ośrodku.

Hospicjum domowe jako filar wsparcia

W Polsce długoterminowe leczenie niedrożności jelit najczęściej odbywa się już w domu pacjentki. Organizacja codziennej opieki bywa sporym wyzwaniem logistycznym dla bliskich. Wsparciem staje się w tej sytuacji hospicjum domowe. Zespół hospicyjny dostarcza do domu niezbędny, specjalistyczny sprzęt medyczny. Są to między innymi pompy infuzyjne dla pacjentki. Ułatwiają one bezbolesne podawanie leków przez całą dobę. Lekarz hospicjum prowadzi leczenie objawowe i wypisuje potrzebne recepty — najczęściej na leki przeciwwymiotne, sterydowe, przeciwbólowe i rozkurczowe, które w opiece paliatywnej są w większości refundowane. Wyjątkiem jest oktreotyd, który w niedrożności stosuje się poza zarejestrowanym wskazaniem i jest odpłatny. Dlatego zespół hospicjum zwykle najpierw wykorzystuje leki tańsze a o oktreotydzie rozmawia, gdy tamte nie wystarczają. Warto zapytać o koszt, jeszcze przed rozpoczęciem leczenia. Lekarz hospicjum pomaga także w zaplanowaniu nawadniania przez kroplówki. 

Konkretne kroki

• Rozważ rozmowę z lekarzem o Twoich opcjach – czy większą korzyść przyniesie próba operacji, czy leczenie objawowe?”.
• Warto zapytać o możliwość założenia gastrostomii odbarczającej (PEG), jeśli sonda przez nos wywołuje u Ciebie duży dyskomfort.
• Rozważ nawiązanie kontaktu z hospicjum domowym jeszcze w trakcie pobytu na oddziale. Pozwoli to na zabezpieczenie kroplówek, leków i sprzętu zaraz po wypisie do domu.
• Jeśli wyłonienie stomii jest brane pod uwagę, dobrym krokiem jest skonsultowanie się z pielęgniarką stomijną. 

Autor: Redakcja FAQRAK

Weryfikacja merytoryczna: Dr n. med. Dariusz Godlewski

Data aktualizacji: 14.10.2026

Powyższy artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Wszelkie decyzje medyczne dotyczące leczenia, operacji lub formy opieki paliatywnej wymagają bezpośredniej konsultacji z lekarzem prowadzącym, który zna pełną historię choroby pacjentki.

Bibliografia

• Madariaga A., Lau J., Ghoshal A., Dzierżanowski T., Larkin P., Sobocki J., Dickman A., Furness K., Fazelzad R., Crawford G.B., Lheureux S. „MASCC multidisciplinary evidence-based recommendations for the management of malignant bowel obstruction in advanced cancer”. Supportive Care in Cancer 2022; 30(6): 4711–4728. DOI: 10.1007/s00520-022-06889-8.
• Ripamonti C.I., Easson A.M., Gerdes H. „Management of malignant bowel obstruction”. European Journal of Cancer 2008; 44(8): 1105–1115. DOI: 10.1016/j.ejca.2008.02.028.
• Crawford G.B., Dzierżanowski T., Hauser K., Larkin P., Luque-Blanco A.I., Murphy I., Puchalski C.M., Ripamonti C.I.; ESMO Guidelines Committee. „Care of the adult cancer patient at the end of life: ESMO Clinical Practice Guidelines”. ESMO Open 2021; 6(4): 100225. DOI: 10.1016/j.esmoop.2021.100225.
• Cousins S.E., Tempest E., Feuer D.J. „Surgery for the resolution of symptoms in malignant bowel obstruction in advanced gynaecological and gastrointestinal cancer”. Cochrane Database of Systematic Reviews 2016; (1): CD002764. DOI: 10.1002/14651858.CD002764.pub2.
• Obita G.P., Boland E.G., Currow D.C., Johnson M.J., Boland J.W. „Somatostatin analogues compared with placebo and other pharmacologic agents in the management of symptoms of inoperable malignant bowel obstruction: a systematic review”. Journal of Pain and Symptom Management 2016; 52(6): 901–919.e1. DOI: 10.1016/j.jpainsymman.2016.05.032.
• Currow D.C., Quinn S., Agar M. i wsp. „Double-blind, placebo-controlled, randomized trial of octreotide in malignant bowel obstruction”. Journal of Pain and Symptom Management 2015; 49(5): 814–821. DOI: 10.1016/j.jpainsymman.2014.09.013.
• Feuer D.J., Broadley K.E. „Corticosteroids for the resolution of malignant bowel obstruction in advanced gynaecological and gastrointestinal cancer”. Cochrane Database of Systematic Reviews 2000; (2): CD001219. DOI: 10.1002/14651858.CD001219.
• Lee Y.C., Jivraj N., O’Brien C. i wsp. „Malignant bowel obstruction in advanced gynecologic cancers: an updated review from a multidisciplinary perspective”. Obstetrics and Gynecology International 2018; 2018: 1867238. DOI: 10.1155/2018/1867238.
• National Comprehensive Cancer Network. „NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology (NCCN Guidelines®): Palliative Care”, wersja 3.2026 — rozdział „Management of Symptoms: Malignant Bowel Obstruction”. Dostęp: nccn.org (wymaga bezpłatnej rejestracji).
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 października 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki paliatywnej i hospicyjnej (tekst jednolity: Dz.U. 2022 poz. 262, z późn. zm.) oraz informator „Opieka paliatywno-hospicyjna”, pacjent.gov.pl.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 29 maja 2017 r. w sprawie wykazu wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie (Dz.U. 2017 poz. 1061, z późn. zm.) oraz komunikat NFZ w sprawie wystawiania, potwierdzania i realizacji zleceń na wyroby stomijne (limity: 450 zł kolostomia/ileostomia, 530 zł urostomia).
• Obwieszczenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych — wskazania refundacyjne dla oktreotydu (grupa limitowa 79.1).