Odleżyny w chorobie nowotworowej. Jak chronić skórę, gdy spędzasz dużo czasu w łóżku lub fotelu

Długie godziny w jednej pozycji sprawiają, że ciało zaczyna ciążyć. Skóra w miejscach nacisku często staje się tkliwa, piecze lub boli. W zaawansowanej chorobie nowotworowej brak sił nierzadko skłania do pozostawania w łóżku. To z kolei zwiększa ryzyko uszkodzeń skóry, znanych powszechnie jako odleżyny. 

W pigułce

• Odleżyny powstają z powodu niedotlenienia tkanek, wywołanego długotrwałym uciskiem kości na podłoże.
• Najbardziej narażone miejsca to pięty, pośladki, okolica kości krzyżowej i łokcie.
• Nawet drobne zmiany pozycji (mikroruchy) co około dwie godziny pozwalają przywrócić prawidłowe krążenie.
• W Polsce pacjenci w opiece paliatywnej mogą wnioskować o dofinansowanie NFZ na materace przeciwodleżynowe.
• Skóra potrzebuje delikatnego osuszania, ochrony przed wilgocią (maceracją) oraz łagodnych kremów barierowych.
• Białko i woda w diecie wzmacniają elastyczność i wytrzymałość skóry od wewnątrz.
• Nieznikające zaczerwienienia lub pęcherze zawsze wymagają oceny przez pielęgniarkę lub lekarza.

Skąd dokładnie biorą się odleżyny?

Odleżyna to uszkodzenie skóry i głębszych tkanek. Powstaje, gdy ciężar ciała zbyt długo naciska na podłoże. Działa to podobnie jak nadepnięcie na wąż ogrodowy. Kiedy uciskamy wąż, woda przestaje płynąć. Kiedy kość uciska skórę od wewnątrz, blokuje naczynia krwionośne. To zjawisko nazywamy niedokrwieniem (z łac. ischemia). Krew nie dostarcza tlenu i składników odżywczych.

Eksperci z European Pressure Ulcer Advisory Panel (EPUAP) w wytycznych z 2019 roku wskazali, że kluczowy jest czas ucisku. Ryzyko uszkodzenia tkanek rośnie wraz z czasem ucisku. U wielu osób zagrożonych odleżynami rozważa się odciążanie lub zmianę pozycji mniej więcej co 2-3 godziny, ale zawsze trzeba kierować się stanem skóry, komfortem chorego i używanym materacem. 

Mapa wrażliwych punktów na ciele

Skóra nie jest narażona na uszkodzenia w każdym miejscu tak samo. Odleżyny najczęściej pojawiają się tam, gdzie kości znajdują się tuż pod skórą. W tych miejscach brakuje grubszej warstwy tłuszczu lub mięśni, które działałaby jak naturalna poduszka. Znaczna część uszkodzeń lokalizuje się w dolnej partii ciała.

Najbardziej wrażliwe są pięty, kostki, okolica kości krzyżowej i ogonowej. Kiedy pacjent leży na boku, ucisk przenosi się na biodra i kolana. Przy długim siedzeniu w fotelu ciężar opiera się na guzach kulszowych w pośladkach. Warto również zwracać uwagę na łokcie, łopatki oraz potylicę (tył głowy). Regularne oglądanie tych miejsc, pomaga we wczesnym wyłapywaniu zaczerwienień.

Mikroruchy i bezpieczna zmiana pozycji

Wytyczne dotyczące profilaktyki odleżyn EPUAP/NPIAP/PPPIA oraz zalecenia opieki paliatywnej NCCN podkreślają znaczenie odciążania miejsc narażonych na ucisk i ostrożnej zmiany pozycji. Nie oznacza to konieczności wstawania czy spacerowania po pokoju, gdy brakuje na to energii. Wystarczą drobne przesunięcia ciała.

Pomocne bywa delikatne przechylenie miednicy, podsunięcie poduszki pod jeden bok lub lekkie ugięcie nóg. Taki mikroruch odciąża uciskane naczynia krwionośne i pozwala krwi znowu swobodnie płynąć. Wiele osób korzysta z techniki “odciążania pięt”, podkładając zrolowany ręcznik pod łydki. Dzięki temu pięty swobodnie zwisają w powietrzu, co całkowicie niweluje nacisk na ten wrażliwy punkt.

Materace i sprzęt w polskich realiach

Zwykły domowy materac często okazuje się zbyt twardy dla osłabionego pacjenta. W takich sytuacjach wsparciem bywa materac zmiennociśnieniowy (często nazywany przeciwodleżynowym). Składa się on z komór, które na przemian napełniają się powietrzem. Mechanizm ten samoczynnie masuje ciało i zmienia punkty podparcia, ułatwiając krążenie.

W Polsce, osoby, które z powodu choroby muszą stale przebywać w łóżku, mogą kwalifikować się do refundacji materaca przeciwodleżynowego. Najlepiej potwierdzić to z lekarzem prowadzącym, lekarzem hospicjum domowego lub punktem realizującym zlecenia NFZ. Wielu chorych decyduje się również na wypożyczenie takiego materaca z lokalnej wypożyczalni sprzętu rehabilitacyjnego.

Delikatna pielęgnacja i bariery ochronne

Cienka i przesuszona skóra jest znacznie bardziej podatna na pęknięcia. Agresywne mydła w płynie mogą niszczyć jej naturalną warstwę lipidową (ochronną). Zamiast nich warto rozważyć łagodne emulsje myjące lub olejki do kąpieli. Ważny jest również sam sposób osuszania ciała po myciu.

Pocieranie skóry szorstkim ręcznikiem zwiększa ryzyko mikrourazów. Znacznie bezpieczniejsze jest delikatne przykładanie ręcznika (tzw. poklepywanie), by materiał sam wchłonął wilgoć. W miejscach narażonych na otarcia często stosuje się specjalne kremy barierowe, zawierające argininę lub tlenek cynku. Tworzą one na skórze niewidzialną warstwę, która działa jak tarcza ochronna przed pościelą i uciskiem.

Zgubny wpływ wilgoci na naskórek

Pot, nietrzymanie moczu lub resztki płynnych leków mogą gromadzić się na skórze. Zjawisko to prowadzi do maceracji, czyli nadmiernego rozpulchnienia i osłabienia naskórka. Przypomina to stan skóry dłoni po zbyt długiej kąpieli w wannie – staje się ona pomarszczona i bardzo podatna na przerwanie.

Dlatego tak istotne jest utrzymywanie skóry w czystości i suchości. W przypadku problemów z kontrolą potrzeb fizjologicznych, pomocne bywa stosowanie oddychających pieluchomajtek lub podkładów chłonnych. Wymagają one jednak regularnej wymiany. Na oczyszczoną skórę pośladków i pachwin dobrze jest aplikować wspomniane wcześniej kremy barierowe. Izolują one tkanki od drażniącego działania wilgoci.

Pościel i bielizna pod lupą

Materiały, z którymi skóra ma kontakt przez całą dobę, odgrywają ogromną rolę. Sztuczne tkaniny utrudniają przepływ powietrza i wzmagają pocenie. Najlepiej sprawdzają się prześcieradła z naturalnej, miękkiej bawełny. Ważne jest także, aby materiał był napięty na materacu.

Każde zagniecenie, gruby szew na piżamie, a nawet okruchy chleba w łóżku działają jak kamyk w bucie. Przy długotrwałym leżeniu nawet taki drobny element wcina się w osłabioną skórę, prowadząc do otarć. Wiele osób używa prześcieradeł z gumką, które rzadziej się ściągają i rolują pod plecami. Pomaga to utrzymać gładką i bezpieczną przestrzeń do wypoczynku.

Znaczenie jedzenia i picia dla elastyczności skóry

Stan skóry zależy w dużej mierze od tego, jak organizm jest odżywiony. Rekomendacje European Society for Medical Oncology (ESMO) dotyczące żywienia w chorobie nowotworowej podkreślają rolę białka, które jest głównym budulcem tkanek. Jego niedobór sprawia, że skóra staje się cienka jak pergamin i wolniej się goi.

Równie ważna jest woda. Odpowiednie nawodnienie zapewnia komórkom objętość i sprężystość. Kiedy organizm jest odwodniony, skóra traci swoją elastyczność i łatwiej ulega naciskom. Warto popijać wodę małymi łykami przez cały dzień. Często sprawdza się postawienie dzbanka z napojem na wyciągnięcie ręki. Dla osób ze słabym apetytem pomocne bywają napoje odżywcze (tzw. nutridrinki), które dostarczają skondensowanej dawki białka. W zaawansowanej chorobie warto ustalić z lekarzem lub dietetykiem, czy takie wsparcie ma w danym momencie sens i czy poprawia komfort chorego.

Kiedy wezwać wsparcie medyczne?

Pierwszym sygnałem ostrzegawczym jest zaczerwienienie skóry, które nie znika po odciążeniu danego miejsca przez 15-30 minut. To znak, że krążenie w tym punkcie jest poważnie zaburzone. Nie należy takiego miejsca mocno masować, gdyż może to dodatkowo uszkodzić kruche naczynia krwionośne pod spodem. Zgłoszenia do lekarza lub pielęgniarki wymagają również wszelkie pęcherze (przypominające otarcia po za ciasnych butach), zgrubienia skóry, zmiana jej koloru na siny lub fioletowy, a także otwarte rany. 

W opiece paliatywnej ogromnym wsparciem jest pielęgniarka środowiskowa lub hospicyjna. Zna ona nowoczesne, specjalistyczne opatrunki na rany, które łagodzą ból i stwarzają optymalne warunki do regeneracji tkanek.

Konkretne kroki

Wielu pacjentom i ich opiekunom ulgę przynosi wdrożenie prostych rozwiązań w domowej przestrzeni. Oto lista działań, które mogą ułatwić ochronę skóry:

• Rozważ poproszenie lekarza prowadzącego o wystawienie zlecenia NFZ na materac zmiennociśnieniowy (kod S.04.01; w niektórych materiałach i systemach spotykany także jako P.117). Formalności można często załatwić elektronicznie.
• Zorganizuj “koszyk pielęgnacyjny” blisko łóżka. Warto trzymać tam łagodny krem barierowy, chusteczki nawilżane (bez alkoholu) i krem z mocznikiem do suchych stóp. Należy pamiętać, że specyfiki te nie zastępują zmiany pozycji ani odciążania miejsc narażonych na ucisk.
• Sprawdź stan prześcieradeł. Pomocne bywa zastąpienie tradycyjnych prześcieradeł wersjami z gumką, co eliminuje problem zagnieceń i fałd pod plecami.
• Przygotuj małe, miękkie poduszki (tzw. jaśki) lub zrolowane ręczniki bawełniane. Przydadzą się do wkładania między kolana (przy pozycji bocznej) lub pod łydki (aby odciążyć pięty).
• Zainstaluj na telefonie prosty budzik wibracyjny, przypominający co 2 godziny o wykonaniu choćby drobnego “mikroruchu” czy przesunięcia ciężaru ciała.

Pamiętaj, że każdy organizm jest inny. Powyższe informacje mają charakter edukacyjny. Decyzje dotyczące stosowania specjalistycznych maści, opatrunków lub sprzętu medycznego zawsze konsultuj ze swoim lekarzem prowadzącym lub pielęgniarką opieki domowej.

Autor: Redakcja FAQRAK

Data aktualizacji: 23.09.2026

Bibliografia

• European Pressure Ulcer Advisory Panel, National Pressure Injury Advisory Panel and Pan Pacific Pressure Injury Alliance. (2019). Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline. The International Guideline. E. Haesler (Ed.). EPUAP/NPIAP/PPPIA.
• European Pressure Ulcer Advisory Panel, National Pressure Injury Advisory Panel and Pan Pacific Pressure Injury Alliance. (2025). Repositioning. International Guideline.
• National Comprehensive Cancer Network. (2025). NCCN Guidelines for Poland: Palliative Care. Version 2.2025.
• Arends, J., Strasser, F., Gonella, S., Solheim, T. S., Madeddu, C., Ravasco, P., Buonaccorso, L., de van der Schueren, M. A. E., Baldwin, C., Chasen, M., & Ripamonti, C. I. (2021). Cancer cachexia in adult patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. ESMO Open, 6(3), 100092. https://doi.org/10.1016/j.esmoop.2021.100092
• Muscaritoli, M., Arends, J., Bachmann, P., Baracos, V., Barthelemy, N., Bertz, H., Bozzetti, F., Hütterer, E., Isenring, E., Kaasa, S., Krznaric, Z., Laird, B., Larsson, M., Laviano, A., Mühlebach, S., Oldervoll, L., Ravasco, P., Solheim, T. S., Strasser, F., de van der Schueren, M., Preiser, J.-C., & Bischoff, S. C. (2021). ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clinical Nutrition, 40(5), 2898-2913. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2021.02.005
• Arends, J., Bachmann, P., Baracos, V., Barthelemy, N., Bertz, H., Bozzetti, F., Fearon, K., Hütterer, E., Isenring, E., Kaasa, S., Krznaric, Z., Laird, B., Larsson, M., Laviano, A., Mühlebach, S., Muscaritoli, M., Oldervoll, L., Ravasco, P., Solheim, T. S., Strasser, F., de van der Schueren, M., & Preiser, J.-C. (2017). ESPEN guidelines on nutrition in cancer patients. Clinical Nutrition, 36(1), 11-48. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2016.07.015
• Minister Zdrowia. (2025). Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 16 czerwca 2025 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie wykazu wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie (Dz.U. 2025 poz. 1038).
• Narodowy Fundusz Zdrowia. Informator o umowach – zaopatrzenie w wyroby medyczne: oznaczenie P.117 jako materac przeciwodleżynowy (z wyłączeniem materacy piankowych). Dostęp: 12.05.2026.