Waga pokazuje coraz mniej, a ubrania stają się za luźne. Posiłek, który kiedyś sprawiał radość, teraz przypomina wspinaczkę na wysoką górę. W zaawansowanej chorobie nowotworowej ciało zmienia sposób, w jaki zużywa energię.
W pigułce
- Spadek wagi w zaawansowanej chorobie (kacheksja) to wynik zmian metabolicznych i stanu zapalnego, a nie efekt “niejedzenia”.
- Zmuszanie chorego do posiłków pogarsza jego komfort fizyczny i psychiczny.
- Metodą może tu być “mało, ale często”, bardziej kaloryczne porcje czy preparaty ONS.
- Warto rozważyć wsparcie farmakologiczne, które może poprawić apetyt.
- Pacjenci z trudnościami w połykaniu mają prawo do domowego żywienia medycznego.
- W ostatnich tygodniach i dniach życia brak apetytu jest procesem naturalnym i bezbolesnym. Podawanie wtedy jedzenia może przysporzyć dodatkowego cierpienia.
Kacheksja nowotworowa, czyli dlaczego chudniemy
Utrata masy ciała w chorobie nowotworowej to rzadko wynika wyłącznie z braku apetytu. Często mamy do czynienia z zespołem wyniszczenia, zwanym w medycynie kacheksją. Europejskie Towarzystwo Onkologii Medycznej (ESMO) w swoich wytycznych z 2021 roku wyraźnie podkreśla, że kacheksja to proces napędzany przez stan zapalny. Trudności z utrzymaniem wagi nie wynikają z tego, że chory “za mało się stara”. Organizm zaczyna samodzielnie spalać zapasy tkanki tłuszczowej i mięśniowej.
Dlaczego “zmuszanie się” do jedzenia nie przynosi efektów
Wielu chorych czuje presję ze strony otoczenia, by jeść więcej. Wytyczne Amerykańskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej (ASCO) zwracają uwagę, że zmuszanie do jedzenia w zaawansowanej chorobie może paradoksalnie zmniejszać apetyt. Co więcej, wywołuje to u pacjenta poczucie winy i frustrację. Zespół badawczy pod kierunkiem prof. K. Fearona udowodnił, że w fazie opornej kacheksji samo zwiększenie ilości kalorii nie zatrzymuje już spadku wagi. Warto zrezygnować już wtedy z walki o każdy kęs. Znacznie lepsze efekty przynosi skupienie się na komforcie chorego. Zmiana podejścia z “ile zjadłeś” na “na co masz dzisiaj ochotę” potrafi oczyścić atmosferę z niepotrzebnego napięcia.
Zmiana perspektywy: kalorie ukryte w małej objętości
Gdy żołądek wydaje się odmawiać współpracy, dobrym pomysłem bywa zmniejszenie porcji. Zamiast trzech dużych posiłków, pacjenci często lepiej tolerują sześć małych, a nawet kilkanaście przekąsek w ciągu dnia. Dietetycy kliniczni nazywają to zagęszczaniem energetycznym diety. Chodzi o to, by w jak najmniejszej objętości przemycić jak najwięcej wartości odżywczych. Pomocne bywa dodawanie do zup śmietany, masła czy oliwy. Owsiankę można przygotowywać na tłustym mleku z dodatkiem zmielonych orzechów. Wiele osób z powodzeniem stosuje również specjalistyczne preparaty odżywcze (ang. ONS – Oral Nutritional Supplements). To tak zwane “nutridrinki”. Zawierają one skondensowane białko, witaminy i kalorie w małej buteleczce. Warto popijać je powoli, małymi łykami, nawet przez kilka godzin. Wtedy organizm łatwiej je przyswaja i rzadziej pojawiają się nudności.
Farmakologiczne wsparcie apetytu
Brak chęci do jedzenia można często łagodzić przy pomocy odpowiednich leków. Narodowa Sieć Zasad Postępowania w Onkologii (NCCN) w USA wymienia kilka grup leków stymulujących apetyt. Zalicza się do nich między innymi octan megestrolu oraz leki sterydowe (np. deksametazon). Leki te nie odwracają całkowicie procesu wyniszczenia, ale badania pokazują, że znacząco poprawiają samopoczucie. Pomagają one na pewien czas odzyskać chęć na posiłek i łagodzą uczucie osłabienia. Dla pacjenta oznacza to, że o utracie apetytu zawsze warto porozmawiać ze swoim lekarzem prowadzącym. Medycyna paliatywna dysponuje narzędziami, które mogą sprawić, że jedzenie znów stanie się, choć na krótki czas, przyjemnością. Wdrożenie leczenia wspomagającego zależy od indywidualnej sytuacji klinicznej pacjenta.
Żywienie medyczne w polskich realiach
Zdarza się, że tradycyjne jedzenie doustne staje się całkowicie niemożliwe. Przyczyną mogą być problemy z przełykaniem lub niedrożność przewodu pokarmowego. W takich sytuacjach pozostaje wsparcie w postaci żywienia dojelitowego (przez zgłębnik lub tzw. PEG) oraz pozajelitowego (kroplówki odżywcze). Żywienie kliniczne w warunkach domowych jest w pełni refundowane, wymaga kwalifikacji medycznej i opieki specjalistycznej poradni żywieniowej.
Nawodnienie zamiast tradycyjnego żywienia
W bardzo zaawansowanych etapach choroby organizm przestaje odczuwać głód, ale chory nadal może odczuwać pragnienie. Zabezpieczenie odpowiedniej podaży płynów staje się wtedy priorytetem, często ważniejszym niż samo jedzenie. Kiedy picie staje się utrudnione, lekarze mogą zalecić nawadnianie podskórne (hypodermokliza). To bezpieczna metoda podawania płynów. Polega na umieszczeniu cienkiej igły (tzw. motylka) tuż pod skórą, najczęściej na udzie, brzuchu lub klatce piersiowej. W Polsce jest to standardowa procedura, którą pielęgniarka hospicjum domowego zakłada w domu chorego. Taki sposób podawania płynów jest mniej bolesny i obciążający niż szukanie żył do kroplówki.
Zmiana znaczenia posiłku – emocje wokół stołu
Jedzenie w naszej kulturze to wyraz miłości i troski. Dlatego odmowa jedzenia to często cios dla bliskich. Z badań opublikowanych w “Journal of Pain and Symptom Management” wynika, że napięcie wokół posiłków drastycznie obniża jakość życia całych rodzin. Dlatego warto oddzielić miłość od talerza. Troskę można okazywać na inne sposoby: czytając książkę, masując, czy po prostu siedząc w ciszy obok chorego. Taka obecność bywa dla pacjenta znacznie mniej obciążająca niż namawianie do kolejnego kęsa jedzenia.
Gdy nadchodzi czas odpoczynku
Na samym końcu drogi organizm pacjenta zaczyna powoli się wyłączać. W ostatnich dniach życia brak apetytu zwykle nie oznacza cierpienia z głodu. Organizm działa wtedy inaczej: trawienie zwalnia, zapotrzebowanie na energię maleje, a podawanie jedzenia lub kroplówek może nie pomagać, lecz nasilać duszność, nudności albo obrzęki. To trochę jak z piecem, który już wygasa – dokładanie kolejnych porcji paliwa nie przywraca mu dawnej mocy, a może tylko zadymić pomieszczenie.
Konkretne kroki
- Wielu pacjentom ulgę przynosi zmiana pór posiłków. Rozważ serwowanie największego, najbardziej kalorycznego dania wcześnie rano. W pierwszej połowie dnia chorzy często dysponują największym zapasem energii.
- Zgłoszenie do hospicjum domowego otwiera drzwi do pomocy, do wizyt lekarskich, pielęgniarskich oraz sprzętu medycznego (np. materacy przeciwodleżynowych czy koncentratorów tlenu). Warto poprosić lekarza POZ lub onkologa o wypisanie skierowania do poradni medycyny paliatywnej lub hospicjum.
- Zapytaj lekarza prowadzącego o receptę na żywność specjalnego przeznaczenia medycznego. Część tych preparatów jest objęta zniżką ryczałtową, lista refundacyjna zmienia się co kilka miesięcy.
- Dobrą praktyką jest podawanie płynów i zup w temperaturze pokojowej. Zbyt ciepłe dania mogą wywołać mdłości i jadłowstręt.
Wszelkie informacje zawarte w artykule mają charakter edukacyjny. Każda decyzja dotycząca zmiany diety, wprowadzenia preparatów odżywczych lub leków powinna być skonsultowana z lekarzem prowadzącym, który najlepiej zna indywidualną historię leczenia pacjenta.
Autor: Redakcja FAQRAK
Weryfikacja merytoryczna: Dr n. med. Dariusz Godlewski
Data aktualizacji: 23.09.2026
Bibliografia
- Arends, J., Strasser, F., Gonella, S., Solheim, T. S., Madeddu, C., Ravasco, P., Buonaccorso, L., de van der Schueren, M. A. E., Baldwin, C., Chasen, M., & Ripamonti, C. I. (2021). Cancer cachexia in adult patients: ESMO Clinical Practice Guidelines. ESMO Open, 6(3), 100092. https://doi.org/10.1016/j.esmoop.2021.100092
- Roeland, E. J., Bohlke, K., Baracos, V. E., Bruera, E., del Fabbro, E., Dixon, S., Fallon, M., Herrstedt, J., Lau, H., Platek, M., Rugo, H. S., Schnipper, H. H., Smith, T. J., Tan, W., & Loprinzi, C. L. (2020). Management of cancer cachexia: ASCO guideline. Journal of Clinical Oncology, 38(21), 2438-2453. https://doi.org/10.1200/JCO.20.00611
- Cancer Cachexia Expert Panel, Roeland, E. J., Bohlke, K., Baracos, V. E., Smith, T. J., & Loprinzi, C. L. (2023). Cancer cachexia: ASCO guideline rapid recommendation update. Journal of Clinical Oncology, 41(25), 4178-4179. https://doi.org/10.1200/JCO.23.01280
- Fearon, K., Strasser, F., Anker, S. D., Bosaeus, I., Bruera, E., Fainsinger, R. L., Jatoi, A., Loprinzi, C., MacDonald, N., Mantovani, G., Davis, M., Muscaritoli, M., Ottery, F., Radbruch, L., Ravasco, P., Walsh, D., Wilcock, A., Kaasa, S., & Baracos, V. E. (2011). Definition and classification of cancer cachexia: An international consensus. The Lancet Oncology, 12(5), 489-495. https://doi.org/10.1016/S1470-2045(10)70218-7
- Muscaritoli, M., Arends, J., Bachmann, P., Baracos, V., Barthelemy, N., Bertz, H., Bozzetti, F., Huetterer, E., Isenring, E., Kaasa, S., Krznaric, Z., Laird, B., Larsson, M., Laviano, A., Muehlebach, S., Oldervoll, L., Ravasco, P., Solheim, T. S., Strasser, F., de van der Schueren, M., Preiser, J.-C., & Bischoff, S. C. (2021). ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clinical Nutrition, 40(5), 2898-2913. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2021.02.005
- Oberholzer, R., Hopkinson, J. B., Baumann, K., Omlin, A., Kaasa, S., Fearon, K. C., & Strasser, F. (2013). Psychosocial effects of cancer cachexia: A systematic literature search and qualitative analysis. Journal of Pain and Symptom Management, 46(1), 77-95. https://doi.org/10.1016/j.jpainsymman.2012.06.020
- National Comprehensive Cancer Network. (2025). NCCN Guidelines for Poland: Palliative Care. Version 2.2025. Adapted from the NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology (NCCN Guidelines®): Palliative Care.
- Narodowy Fundusz Zdrowia. (2017). Zarządzenie Nr 127/2017/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 19 grudnia 2017 r. w sprawie określenia warunków zawierania i realizacji umów w rodzaju świadczenia zdrowotne kontraktowane odrębnie (z późn. zm.).
- Narodowy Fundusz Zdrowia. (2026). Hospicjum i opieka paliatywna na NFZ – przewodnik dla pacjenta i rodziny.
- Minister Zdrowia. (2026). Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 17 marca 2026 r. w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych na 1 kwietnia 2026 r.
