W wielu zaawansowanych nowotworach udział w badaniu klinicznym bywa jedną z rekomendowanych opcji leczenia, nie zaś aktem desperacji. Warto wiedzieć, kiedy i jak o to zapytać.
W pigułce
- Badanie kliniczne rzadko bywa „ostatnią deską ratunku”. Dla części zaawansowanych nowotworów NCCN wymienia je jako preferowaną opcję leczenia.
- Analiza zespołu dr. Ungera: gdy pacjent dostaje propozycję udziału, zgadza się 55%. Główną barierą jest brak dostępnego badania, nie brak chęci.
- W onkologii placebo prawie nigdy nie zastępuje leczenia. Najczęściej dodaje się je do standardowej terapii („add-on”).
- Dobre momenty na pytanie o badanie to nawrót, progresja oraz sytuacja, gdy standardowe opcje leczenia się kończą.
- Udział w badaniach opiera się na świadomej zgodzie. Można z nich wyjść w każdej chwili, bez utraty prawa do standardowego leczenia.
- Koszt badanego leku i procedur pokrywa sponsor. Sam udział jest dla pacjenta bezpłatny, a opieka standardowa toczy się w ramach NFZ.
- Badań szukaj w bezpłatnych bazach: pacjentwbadaniach.abm.gov.pl, badaniakliniczne.pl, ClinicalTrials.gov, onkologia.pacjent.gov.pl.
- Wynik wyszukiwania możesz pokazać lekarzowi. To ułatwia decyzję.
Czym jest badanie kliniczne
Badanie kliniczne to badanie naukowe z udziałem ludzi. Sprawdza, czy nowy lek albo metoda leczenia są skuteczne i bezpieczne. Każdy lek dostępny dziś w aptece przeszedł kiedyś taką drogę. Bez badań klinicznych nie powstałaby żadna nowa terapia. Badania kliniczne dzielą się na fazy.
- Faza I sprawdza bezpieczeństwo i dobiera dawkę.
- Faza II ocenia, czy lek działa i jak dobrze.
- Faza III porównuje nowy lek z obecnym standardem leczenia u większej grupy chorych.
Faza badania mówi, na jakim etapie sprawdzania jest dany lek. To ważna informacja przy podejmowaniu decyzji. W onkologii dużo mówi się o badaniach wczesnych faz. Trafiają tam często najnowsze leki, w tym terapie celowane i immunoterapia.
Czy jesteś „królikiem doświadczalnym”
Zespół dr. Josepha Ungera przeanalizował 35 badań, w których udział zaproponowano prawie 10 tysiącom pacjentów onkologicznych. Wyniki opublikowano w „Journal of the National Cancer Institute” w 2021 roku. Okazało się, 55% pacjentów, którym zaproponowano udział w badaniu klinicznym, wyraziło na nie zgodę. Ta sama praca pokazuje, że aż 56% osób nie weszło do badania, bo w ich ośrodku żadnego nie prowadzono, a kolejne 22% nie spełniało kryteriów udziału w testach. Bariera rzadko leży po stronie pacjenta. Częściej chodzi o dostęp i informację. Dlatego samo zadanie pytania lekarzowi o udział w badaniach klinicznych ma sens.
Placebo i losowanie: co naprawdę oznaczają w onkologii
W badaniach nad rakiem placebo stosuje się rzadko. Prawie nigdy nie podaje się go samego, gdy istnieje skuteczne leczenie standardowe. Najczęściej działa to inaczej. To tak zwana konstrukcja „add-on”, czyli „coś dodatkowego”. Jedna grupa dostaje standardowe leczenie plus nowy lek. Druga dostaje standardowe leczenie plus placebo. Opiekę otrzymują obie grupy. Różnica dotyczy tego dodatkowego elementu. O taką konstrukcję warto dopytać, czytając opis badania.
Losowanie (randomizacja) oznacza, że o przydziale do grupy decyduje przypadek, nie lekarz. W chwili rozpoczęcia badania nikt nie wie, która terapia jest lepsza. Właśnie po to prowadzi się badanie. Pacjent ma prawo z góry wiedzieć, czy w danym badaniu użyto placebo, i czy jest ono losowane.
Ostatnia deska ratunku?
W wielu wytycznych onkologicznych, w tym NCCN, udział w badaniu klinicznym jest wskazywany jako opcja, którą warto aktywnie rozważyć — zwłaszcza przy chorobie zaawansowanej lub z przerzutami. W praktyce oznacza to: warto zapytać lekarza, czy jest badanie pasujące do Twojej sytuacji. Nie oznacza to automatycznie, że badanie jest lepsze od standardowej terapii. To raczej dodatkowa droga do sprawdzenia, podobnie jak rozmowa o drugiej opinii przed ważną decyzją.
Źródła pacjenckie i onkologiczne, m.in. NCI oraz materiały American Cancer Society, podkreślają, że o badaniach klinicznych warto rozmawiać przy omawianiu opcji leczenia. Przy nawrocie choroby to szczególnie ważne. Standardowe opcje bywają wtedy węższe. Badanie może dać wcześniejszy dostęp do leku, który nie jest jeszcze refundowany. Pytanie o badanie nie jest oznaką, że sytuacja jest beznadziejna. Bywa rozsądnym krokiem przy podejmowaniu decyzji o leczeniu.
Kiedy warto poruszyć ten temat z lekarzem
Nie ma jednego „właściwego” momentu. Jest jednak kilka sytuacji, w których rozmowa o badaniu bywa szczególnie na miejscu. Gdy pojawia się nawrót lub progresja choroby, to czas, w którym i tak zmienia się plan leczenia. Pytanie o badanie warto zadać także kiedy standardowe opcje leczenia się kończą albo przestają działać. Udział w badaniu warto rozważyć gdy Twój nowotwór ma konkretną cechę biologiczną (mutację), pod którą testowany jest nowy lek. Część pacjentów pyta o badania już przy planowaniu kolejnej linii leczenia. Dobrą okazją jest też druga opinia w ośrodku referencyjnym. Duże ośrodki prowadzą więcej badań niż mniejsze szpitale.
O co zapytać lekarza
Poniższe pytania można zapisać i zabrać na wizytę.
- Czy dla mojego typu i stopnia nowotworu prowadzone jest teraz jakieś badanie kliniczne?
- Czy według Pana/Pani mogę się do niego kwalifikować?
- Gdzie takie badanie jest prowadzone i jak daleko musiałbym/musiałabym dojeżdżać?
- Czy w tym badaniu jest losowanie i czy stosuje się placebo?
- Co dostanę na pewno, niezależnie od przydzielonej grupy?
- Czy mogę dostać dane kontaktowe do zespołu badawczego?
Twoje prawa jako uczestnika
Udział w badaniu opiera się na świadomej zgodzie. Oznacza to, że przed decyzją dostajesz na piśmie pełny opis badania, jego celu i możliwych działań niepożądanych. Masz prawo zabrać ten dokument do domu. Możesz go spokojnie przeczytać, skonsultować z bliskimi lub innym lekarzem. Nikt nie może wywierać presji. Bardzo ważne: z badania można wyjść w każdej chwili, bez podawania powodu. Rezygnacja nie pozbawia Cię prawa do dalszego standardowego leczenia.
W badaniu klinicznym koszt badanego leku i procedur wynikających z protokołu pokrywa sponsor badania, nie pacjent. Udział w badaniu jest dla pacjenta bezpłatny. Warto natomiast dopytać o zwrot kosztów dojazdu, bo bywa różnie regulowany. Standardowa opieka toczy się nadal w ramach NFZ.
Gdzie szukać badań w Polsce
Agencja Badań Medycznych prowadzi serwis dla pacjentów: pacjentwbadaniach.abm.gov.pl. Znajdziesz tam wyjaśnienia, historie uczestników i wyszukiwarkę badań finansowanych przez ABM. Narodowy Portal Onkologiczny (onkologia.pacjent.gov.pl) zbiera w jednym miejscu odnośniki do baz badań i wyjaśnia, jak z nich korzystać. W Polsce nowe terapie testuje między innymi Oddział Badań Wczesnych Faz Narodowego Instytutu Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie.
Działa też europejski system CTIS oraz portal badaniakliniczne.pl. Pozwalają szukać badań według choroby i lokalizacji, z zaznaczeniem, które właśnie rekrutują. Jedną z największych międzynarodowych baz jest ClinicalTrials.gov. Jest po angielsku i obejmuje bardzo wiele badań z różnych krajów, ale nie gwarantuje, że znajdziesz tam każde badanie prowadzone na świecie. Dlatego warto sprawdzać także CTIS i polskie źródła.
Praktyczna wskazówka: wynik wyszukiwania możesz wydrukować i przynieść lekarzowi. To ułatwia rozmowę o tym, czy dane badanie ma dla Ciebie sens.
Kiedy badanie może okazać się niedostępne
Nie każde badanie da się „dopasować” do każdego pacjenta. Badania mają kryteria włączenia. Dotyczą typu nowotworu, wcześniejszego leczenia, wyników badań czy ogólnej sprawności. Bywa też, że najbliższy ośrodek leży daleko. Dla części osób regularne dojazdy są realną przeszkodą.
Konkretne kroki
- Zapisz pytania przed wizytą. Skorzystaj z listy z sekcji „O co zapytać lekarza”.
- Poproś o nazwę i numer badania. Jeśli lekarz o jakimś wspomni, poproś o jego nazwę lub numer (na przykład numer NCT z ClinicalTrials.gov). Ułatwi to późniejsze sprawdzenie szczegółów.
- Sprawdź bazy. Zajrzyj do pacjentwbadaniach.abm.gov.pl, badaniakliniczne.pl oraz ClinicalTrials.gov. Wpisz nazwę choroby (medyczną lub potoczną) i lokalizację.
- Rozważ drugą opinię w dużym ośrodku. Ośrodki referencyjne, jak Narodowy Instytut Onkologii, prowadzą więcej badań. Masz prawo poprosić o skierowanie na konsultację.
- Weź dokument zgody do domu. Nie podpisuj świadomej zgody „od ręki”. Przeczytaj ją na spokojnie i skonsultuj z bliską osobą.
- Dopytaj o logistykę i koszty dojazdu. Jak często trzeba przyjeżdżać i czy przewidziano zwrot kosztów transportu. To realnie wpływa na codzienność.
- Zadzwoń do zespołu badawczego. Telefon do koordynatora badania rozwiewa wiele wątpliwości szybciej niż samodzielne szukanie.
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. Decyzję o udziale w konkretnym badaniu klinicznym warto omówić z lekarzem prowadzącym, który zna pełny obraz Twojej choroby i historii leczenia.
Autor: Redakcja FAQRAK
Data aktualizacji: 28.09.2026
Bibliografia
● Unger J.M., Vaidya R., Hershman D.L., Minasian L.M., Fleury M.E. “When Offered to Participate”: A Systematic Review and Meta-Analysis of Patient Agreement to Participate in Cancer Clinical Trials. Journal of the National Cancer Institute. 2021;113(3):244–257. doi:10.1093/jnci/djaa155. PMCID: PMC7936064.
● National Estimates of the Participation of Patients With Cancer in Clinical Research Studies Based on Commission on Cancer Accreditation Data. Journal of Clinical Oncology. 2024. doi:10.1200/JCO.23.01030. Wniosek istotny dla tekstu: udział pacjentów onkologicznych w badaniach klinicznych jest nadal ograniczony i zależy m.in. od typu ośrodka oraz dostępności badań.
● National Comprehensive Cancer Network (NCCN). NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology (NCCN Guidelines®). Aktualne wytyczne dla poszczególnych rozpoznań nowotworowych, w tym Pancreatic Adenocarcinoma. Dostęp: https://www.nccn.org/guidelines/ (dostęp: 07.07.2026).
● National Cancer Institute (NCI). What Are Clinical Trials? Updated 03.11.2024. https://www.cancer.gov/research/participate/clinical-trials/what-are-clinical-trials
● National Cancer Institute (NCI). How Do Clinical Trials Work? Updated 08.11.2024. https://www.cancer.gov/research/participate/clinical-trials/how-trials-work
● National Cancer Institute (NCI). Are Clinical Trials Safe? https://www.cancer.gov/research/participate/clinical-trials/safety (dostęp: 07.07.2026).
● National Cancer Institute (NCI). Who Pays for Clinical Trials? https://www.cancer.gov/research/participate/clinical-trials/paying (dostęp: 07.07.2026).
● American Cancer Society, z medycznym wkładem ASCO. Clinical Trials. https://www.cancer.org/cancer/managing-cancer/making-treatment-decisions/clinical-trials.html (dostęp: 07.07.2026).
● Agencja Badań Medycznych. Pacjent w Badaniach Klinicznych. https://pacjentwbadaniach.abm.gov.pl/ (dostęp: 07.07.2026).
● Narodowy Portal Onkologiczny. Badania kliniczne. https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/badania-kliniczne (dostęp: 07.07.2026).
● European Medicines Agency. Clinical Trials Information System (CTIS) – Search for clinical trials. https://euclinicaltrials.eu/search-for-clinical-trials/ (dostęp: 07.07.2026).
● ClinicalTrials.gov. https://clinicaltrials.gov/ (dostęp: 07.07.2026).
