W pigułce
- Gorsze samopoczucie po leczeniu to zjawisko opisane naukowo(raport „Lost in Transition”, 2006), a nie oznaka słabości.
- Lęk przed nawrotem raka dotyka nawet 59% ozdrowieńców (Hall i wsp., „Cancer”, 2024) i daje się skutecznie łagodzić (program ConquerFear, Butow i wsp., 2017).
- Mgła mózgowa, przewlekłe zmęczenie i zmieniony obraz ciała to realne, częste następstwa leczenia.
- Psycholog, psychoonkolog, psychoterapeuta i psychiatra pełnią różne role – można korzystać z kilku terapii naraz.
- Wytyczne ASCO (2023) zalecają leczenie schodkowe; w pierwszym etapie powinna być terapia, a nie automatycznie przepisanie leków.
- W ramach NFZ pomoc można znaleźć poradniach psychoonkologii, poradniach zdrowia psychicznego i poradniach medycyny paliatywnej.
- Koordynator onkologiczny (KSO) i Infolinia Onkologiczna (800 190 590) pomagają poruszać się po systemie.
- Przy uporczywym smutku, lęku lub pojawieniu się myśli, że życie nie ma sensu, należy się zwrócić o pomoc od razu – numery:112; 800 70 2222; 116 123.
Terapia dobiegła końca, rodzina odetchnęła, lekarz pogratulował, a Ty… czujesz się gorzej niż podczas przyjmowania chemii. To nie jest “kaprys” ani niewdzięczność wobec tych, którzy się o Ciebie martwili. Psychologowie od dawna opisują ten stan, w którym koniec leczenia wcale nie musi oznaczać końca trudności. Czasem to dopiero początek zupełnie nowego, ciężkiego etapu.
Dlaczego po leczeniu bywa trudniej niż w trakcie
W czasie terapii wszystko ma swój rytm. Wizyty, kroplówki, badania kontrolne, cały zespół medyczny czuwający nad Twoim stanem. Kalendarz wypełniony po brzegi, a cel prosty i konkretny: zakończyć z powodzeniem proces leczenia.
I nagle, po ostatnim cyklu, to wszystko znika. Telefon przestaje dzwonić z przypomnieniami o kolejnych terminach. Zostajesz sam na sam z myślami, na które wcześniej zwyczajnie nie było czasu ani przestrzeni. Znika zewnętrzna struktura, która trzymała Cię w pionie.
To zjawisko ma zresztą swoją nazwę i jest dobrze udokumentowane. Już w 2006 roku amerykański Institute of Medicine opublikował raport zatytułowany „From Cancer Patient to Cancer Survivor: Lost in Transition” – “Od pacjenta onkologicznego do ozdrowieńca: zagubieni w przejściu”. Sam tytuł mówi wszystko: pacjenci naprawdę gubią się w tej przestrzeni pomiędzy zakończeniem leczenia a powrotem do codzienności.
Z raportu wynika coś ważnego – opieka nad pacjentem bardzo często kończy się dokładnie w momencie, gdy kończy się terapia. I właśnie wtedy, kiedy z pozoru “powinno już być dobrze”, pojawia się lęk, smutek albo dojmujące poczucie pustki.
Oznacza to, że gorsze samopoczucie po zakończonym leczeniu to dobrze opisany, przewidywalny etap, przez który przechodzi wiele osób w podobnej sytuacji. I – co równie ważne – można w tej sytuacji otrzymać pomoc.
Lęk przed nawrotem: gdy każda kontrola to próba nerwów
Badanie kontrolne za tydzień. Od kilku dni nie możesz spać, a każdy ból w boku brzmi jak wyrok. To lęk przed nawrotem choroby — po angielsku fear of cancer recurrence.
Za tydzień badanie kontrolne. Od kilku nocy nie możesz zasnąć, a byle ukłucie w boku od razu kojarzy się z najgorszym scenariuszem. To właśnie lęk przed nawrotem choroby, (ang. fear of cancer recurrence).
To zjawisko dotyka naprawdę wielu osób, a nie jakiegoś wąskiego marginesu przypadków. W 2024 roku na łamach czasopisma „Cancer” ukazała się wspólna opinia ekspertów pod kierunkiem Daniela Halla, z którego wynika, że niemal codzienny dyskomfort z tego powodu odczuwa aż 59% ozdrowieńców.
Bywa, że napięcie wraca falami przed każdym badaniem. W języku angielskim istnieje nawet określenie scanxiety – określające narastający lęk przed tomografią czy wizytą kontrolną i wynika z obawy, że wyniki mogą wykazać nawrót choroby.
Dobra wiadomość jest taka, że ten lęk daje się łagodzić. Australijski zespół prof. Phyllis Butow sprawdził to w badaniu opublikowanym w 2017 roku w „Journal of Clinical Oncology”. Badani pacjenci przeszli pięć sesji programu o nazwie ConquerFear. Efekt? Lęk przed nawrotem zmniejszył się i – co ważne – utrzymywał się na niższym poziomie jeszcze wiele miesięcy później.
Na czym właściwie polega ta terapia? Nie chodzi o to, żeby „przestać myśleć” o nawrocie choroby, chodzi o próbę zmiany “relacji” z tą myślą. Pomocna jest tu analogia z czujnikiem dymu. Czasem alarm wyje na sam fakt przypalenia potrawy – działa, ale jest “przewrażliwiony”. Praca z psychoonkologiem to jak spokojne wyregulowanie tego czujnika, żeby reagował na realne zagrożenie (dym, pożar), a nie na każdy cień tego zagrożenia.
Dlatego, jeśli planowane kontrole odbierają Ci sen, to nie jest jakaś sytuacja, z którą musisz poradzić sobie sam. To konkretny stan, wobec którego istnieją skuteczne metody pomocy.
Mgła, zmęczenie i obce ciało: co jeszcze zostaje
Nie wszystko kończy się z ostatnią dawką leku. Część dolegliwości zostaje na dłużej i mocno obciąża psychikę.
Wielu pacjentów opisuje dolegliwości związane z „mgłą mózgową” (chemo-brain). Słowa uciekają, koncentracja siada, a proste rzeczy wymagają wysiłku.
Drugim częstym objawem jest przewlekłe zmęczenie, które nie mija nawet po dobrze przespanej nocy i bywa głębsze niż zwykłe wyczerpanie.
Do tego dochodzi zmieniona relacja z własnym ciałem. Blizny, utrata piersi, stomia, utrata włosów czy zmiana wagi potrafią odebrać poczucie „bycia sobą”. Tu psychoonkologia ma odgrywa bardzo konkretną rolę – pomaga oswoić nowy obraz swojego ciała i odzyskać poczucie sprawczości w codziennym funkcjonowaniu.
Psycholog, psychoonkolog, psychoterapeuta, psychiatra – kto jest kim
Bywa, że te cztery określenia są mylone, a od tego, do kogo trafisz, zależy rodzaj otrzymanej pomocy.
Psycholog to specjalista od wsparcia i diagnozy psychologicznej. Pomoże nazwać emocje, oceni stan i zaproponuje dalsze kroki. Ważne: nie wypisuje leków.
Psychoonkolog to zwykle psycholog lub terapeuta z dodatkowym przeszkoleniem w pracy z chorobą nowotworową. W Polsce certyfikaty w tym obszarze przyznaje Polskie Towarzystwo Psychoonkologiczne. Taka osoba rozumie specyfikę leczenia i lęku przed nawrotem.
Psychoterapeuta prowadzi terapię w oparciu o konkretny nurt – na przykład poznawczo-behawioralny. Zazwyczaj jest to dłuższa, systematyczna praca nad konkretnymi problemami, a nie jednorazowa konsultacja.
Psychiatra jest lekarzem, który może postawić diagnozę medyczną i – jeśli jest taka potrzeba – przepisać leki.
Te role się uzupełniają, a nie wykluczają. Część osób korzysta jednocześnie z pomocy psychologa i z konsultacji u psychiatry.
Co naprawdę pomaga?
Amerykańskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej (ASCO) zaktualizowało w 2023 roku zalecenia dotyczące lęku i depresji u ozdrowieńców (zespół Barbary Andersen, „Journal of Clinical Oncology”).
Wynika z nich, że leczenie powinno działać schodkowo (ang. stepped care). Najpierw sięga się po metodę najmniej obciążającą, która ma szansę pomóc. Jeśli to nie wystarczy, przechodzi się o stopień wyżej. Działa to jak z leczenie bólu. Zaczyna się od łagodniejszych rozwiązań, a mocniejsze wprowadza się dopiero wtedy, gdy są potrzebne.
Co ważne, leki przeciwdepresyjne nie powinny być automatycznie pierwszym wyborem lekarza. Na pierwszej linii stawia się terapię, zwłaszcza poznawczo-behawioralną i tak zwaną aktywizację behawioralną.
Wytyczne specjalistów podkreślają też rolę badań przesiewowych. Wypełnienie przez pacjentów krótkich kwestionariuszy (PHQ-9 określającego nastrój i GAD-7 badającego lęk) pozwalają w krótkim czasie wychwycić, kto potrzebuje pilnego wsparcia.
Podobnie działa Termometr Dystresu (Distress Thermometer), narzędzie opracowane przez amerykańską sieć ośrodków onkologicznych NCCN (National Comprehensive Cancer Network) i stosowane w praktyce klinicznej już od 1997 roku. Pacjent samodzielnie, bez udziału lekarza, ocenia poziom własnego napięcia psychicznego z ostatniego tygodnia, zaznaczając odpowiednią wartość na skali od 0 (brak napięcia) do 10 (napięcie skrajne). Jeśli wynik wynosi 4 lub więcej, jest to sygnał dla zespołu medycznego, że warto bliżej przyjrzeć się samopoczuciu pacjenta i rozważyć skierowanie go do psychologa lub psychoonkologa.
Pomoc w ramach NFZ: poradnie psychoonkologii i zdrowia psychicznego
Część pomocy, jaką można uzyskać jest bezpłatna w ramach NFZ. Problem bywa nie w jej braku, lecz w tym, że niestety trudno ją znaleźć. Wsparcie psychologiczne jest też wpisane w sam pakiet onkologiczny, w konsylium, które planuje leczenie konkretnego pacjenta, może uczestniczyć psycholog lub psychoonkolog.
Najbardziej odpowiednie są w tej sytuacji poradnie psychoonkologii. Działają przy wielu ośrodkach onkologicznych. Przykładem jest poradnia w Narodowym Instytucie Onkologii w Warszawie, gdzie – co bardzo ważne – do psychologa, psychoterapeuty i psychiatry nie jest wymagane skierowanie.
Jeśli w Twoim mieście nie ma poradni psychoonkologii, zapytaj o pomoc w poradni zdrowia psychicznego albo centrum zdrowia psychicznego. W poradni zdrowia psychicznego do psychologa zwykle potrzebne jest skierowanie, natomiast zasady w centrach zdrowia psychicznego mogą być inne – najlepiej sprawdzić je w konkretnej placówce.
Jest też trzecia możliwość – poradnie medycyny paliatywnej realizują konsultacje psychologiczne, również w domu pacjenta. Tu zwykle potrzebne jest skierowanie od lekarza.
Gdzie znaleźć konkretnych specjalistów? Pomocne bywa zapytanie wprost w swoim ośrodku onkologicznym albo u koordynatora leczenia. Aktualne wykazy świadczeniodawców prowadzi też NFZ.
Przewodnicy po systemie: koordynator onkologiczny i infolinia
W ramach Krajowej Sieci Onkologicznej (KSO) pacjent może korzystać ze wsparcia koordynatora onkologicznego. Koordynator prowadzi Cię przez proces leczenia, umawia badania, pilnuje terminów i bywa łącznikiem między Tobą a zespołem lekarzy. Może też wskazać, gdzie szukać wsparcia psychologicznego.
Po zakończeniu leczenia bywa, że opieka nad pacjentem wraca do lekarza rodzinnego (POZ). Mimo to wciąż możesz prosić swój ośrodek onkologiczny o pomoc – np. kontakt z psychoonkologiem.
Jest też Infolinia Onkologiczna, dostępna pod numerem Telefonicznej Informacji Pacjenta NFZ: 800 190 590 (po połączeniu należy wybrać odpowiednią opcję w menu, prowadzącą do konsultanta ds. onkologii). Działa całą dobę, 7 dni w tygodniu, także w dni świąteczne, a połączenie z nią jest bezpłatne.
Infolinia udziela informacji o procedurach, postępowaniu w przypadku wykrycia nowotworu, oraz miejscach gdzie i kiedy wykonać konkretne badania, w tym o wsparciu psychologicznym. Nie można jednak za jej pośrednictwem umówić się bezpośrednio na terapię.
Bezpłatne wsparcie poza NFZ
Często na wizytę w poradni trzeba bardzo długo poczekać. W międzyczasie – bezpłatnie – mogą pomóc organizacje pozarządowe i grupy wsparcia.
Przykładowo – bezpośredni kontakt z psychoonkologiem można uzyskać na stronie Polskiego Towarzystwa Psychoonkologicznego; e-mail: galuszko@ptpo.org.pl
Osobną wartość mają grupy wsparcia. Rozmowa z kimś, kto przeżył dokładnie to samo, daje coś, czego nie da żadna inna relacja – poczucie, że ktoś naprawdę rozumie, o czym mówisz, bo sam tego doświadczył.
Lekarz czy najbliższa rodzina, chcą i mogą pomóc, najczęściej jednak nie wiedzą, jak to jest obudzić się o trzeciej w nocy z myślą o wyniku badania, albo jak wygląda pierwsze spojrzenie w lustro po zabiegu. Osoba z grupy wsparcia wie to bez tłumaczenia – i to zdejmuje z rozmowy ogromny ciężar. Nie trzeba niczego uzasadniać ani się tłumaczyć z własnych emocji, bo druga strona sama przez to przechodziła.
Grupy wsparcia działają różnie. Jedne spotykają się stacjonarnie, regularnie, często przy szpitalach, ośrodkach onkologicznych albo fundacjach pacjenckich. Inne funkcjonują online – jako grupy zamknięte w mediach społecznościowych czy na platformach prowadzonych przez organizacje pacjenckie, co bywa wygodniejsze dla osób w trakcie leczenia. Niektóre spotkania prowadzi psychoonkolog czy terapeuta, inne mają bardziej luźną, samopomocową formę, gdzie uczestnicy po prostu dzielą się doświadczeniem między sobą.
To, co łączy wszystkie te formy, to jedno – wyjście z poczucia izolacji.
Kiedy warto sięgnąć po pomoc szybciej
Zły nastrój czy smutek po leczeniu jest zrozumiały, są jednak sygnały, przy których warto nie czekać ze zwróceniem się o pomoc.
Zwróć uwagę, gdy obniżony nastrój utrzymuje się przez większość dni przez dwa tygodnie lub dłużej. Albo gdy zupełnie znika radość z rzeczy, które dawniej cieszyły. Niepokoić mogą też uporczywe zaburzenia snu, brak apetytu, stały lęk lub wycofanie z kontaktów. To mogą być objawy depresji lub zaburzeń lękowych.
Jeśli pojawiają się myśli, że życie nie ma sensu, pomoc jest dostępna od razu:
- W nagłej sytuacji działa numer alarmowy 112;
- Całodobowo wspiera też Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym: 800 70 2222;
- Dostępny jest również telefon zaufania dla dorosłych: 116 123.
Lista fundacji, telefonów i zasad przyjęcia może się zmieniać, dlatego przed publikacją oraz okresowo po publikacji trzeba sprawdzać aktualność kontaktów. W tekstach dla pacjentów to szczególnie ważne, bo osoba w kryzysie potrzebuje działającej ścieżki, a nie tylko poprawnej historycznie informacji
Konkretne kroki
- Zapytaj wprost w swoim ośrodku onkologicznym o poradnię psychoonkologii. Pytanie do koordynatora albo rejestracji brzmi: „Czy mają Państwo psychoonkologa i jak się do niego zapisać?”.
- Sprawdź, czy potrzebujesz skierowania. W poradni zdrowia psychicznego do psychologa zwykle trzeba mieć skierowanie. W niektórych poradniach psychoonkologii, np. przy ośrodkach onkologicznych, skierowanie może nie być wymagane.”
- Zadzwoń na bezpłatną infolinię, gdy nie wiesz, od czego zacząć. Infolinia Onkologiczna NFZ (800 190 590) wskaże, jak zorganizowana jest opieka w Twoim regionie.
- Poproś o krótki badanie samopoczucia przy wizycie kontrolnej. Możesz powiedzieć: „Chciał(a)bym sprawdzić swój nastrój i poziom lęku”. Wypełnienie kwestionariuszy PHQ-9 i GAD-7 zajmuje kilka minut.
- Przy zapisie do psychoonkologa wspomnij, na jakim etapie jesteś. Informacja „jestem po zakończonym leczeniu” pomoże dobrać odpowiednie wsparcie.
- Rozważ dołączenie do grupy wsparcia. Listy grup prowadzą ośrodki onkologiczne i fundacje pacjenckie.
- Zapisz z wyprzedzeniem numery kryzysowe w swoim telefonie: 112; 800 70 2222 oraz 116 123.
Autor: Redakcja FAQRAK
Data aktualizacji: 01.10.2026
Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą. Decyzje dotyczące leczenia oraz wsparcia psychicznego warto omówić z lekarzem prowadzącym, psychologiem lub psychiatrą, którzy znają Twoją indywidualną sytuację.
Bibliografia
• Andersen B.L., Lacchetti C., Ashing K. i wsp. Management of Anxiety and Depression in Adult Survivors of Cancer: ASCO Guideline Update. Journal of Clinical Oncology. 2023. doi: 10.1200/JCO.23.00293. Dostęp: https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO.23.00293
• Butow P.N., Turner J., Gilchrist J., Sharpe L., Smith A.B., Fardell J.E. i wsp. Randomized Trial of ConquerFear: A Novel, Theoretically Based Psychosocial Intervention for Fear of Cancer Recurrence. Journal of Clinical Oncology. 2017;35(36):4066-4077. doi: 10.1200/JCO.2017.73.1257. Dostęp: https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO.2017.73.1257
• Hall D.L. i wsp. Guidelines needed for the management of fear of cancer recurrence in adult survivors of cancer in the United States: A consensus statement. Cancer. 2024. doi: 10.1002/cncr.35326. Dostęp: https://acsjournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/cncr.35326
• National Comprehensive Cancer Network (NCCN). NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology: Distress Management. Distress Thermometer / Termometr Distresu. Dostęp: https://www.nccn.org/guidelines/guidelines-detail?category=3&id=1431
• Institute of Medicine and National Research Council. From Cancer Patient to Cancer Survivor: Lost in Transition. Washington, DC: The National Academies Press; 2006. doi: 10.17226/11468. Dostęp: https://nap.nationalacademies.org/catalog/11468/from-cancer-patient-to-cancer-survivor-lost-in-transition
• Ministerstwo Zdrowia. Krajowa Sieć Onkologiczna. Dostęp: https://www.gov.pl/web/zdrowie/krajowa-siec-onkologiczna
• Narodowy Portal Onkologiczny. Wsparcie i pomoc. Dostęp: https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/pacjent/wsparcie-i-pomoc
• Narodowy Portal Onkologiczny. Po zakończeniu leczenia. Dostęp: https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/pacjent/po-zakonczeniu-leczenia
• Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy. Wsparcie psychologiczne. Dostęp: https://nio.gov.pl/wsparcie-psychologiczne/
• Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy. Koordynatorzy opieki onkologicznej. Dostęp: https://nio.gov.pl/koordynatorzy-opieki-onkologicznej/
• Polskie Towarzystwo Psychoonkologiczne. Termometr dystresu. Dostęp: https://www.ptpo.org.pl/termometr-dystresu/
• Polskie Towarzystwo Psychoonkologiczne. Pomoc psychoonkologa / Pogotowie. Dostęp: https://www.ptpo.org.pl/pogotowie/
• Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym. Dostęp: https://centrumwsparcia.pl/
Data weryfikacji źródeł internetowych: 1.07.2026.
