1 października 2026 r. rusza ogólnopolski, bezpłatny program profilaktyki raka płuca finansowany przez NFZ, oparty na badaniu niskodawkową tomografią komputerową (NDTK) bez skierowania. Podstawą jest rozporządzenie Ministra Zdrowia z 14 lipca 2026 r., które dopisało program badań przesiewowych raka płuca do koszyka świadczeń gwarantowanych. NDTK ma tym samym stać się świadczeniem gwarantowanym podobnie jak od lat mammografia i kolonoskopia. Program zastępuje pilotaż: Ogólnopolski Program Wczesnego Wykrywania Raka Płuca prowadzono w latach 2021–2023 i przedłużono na lata 2024–2025, a jego wyniki wpłynęły na decyzję o wprowadzeniu badań w skali kraju. Koszt programu w pierwszych trzech latach ma przekroczyć 114 mln zł. Potrzeba jest duża: wskaźnik przeżyć 5-letnich w raku płuca pozostaje niski, bo w 50–60 proc. przypadków nowotwór jest wykrywany dopiero w stadium rozsiewu.
Program jest adresowany do osób palących lub z historią palenia. Podstawową grupę stanowią osoby w wieku 55–74 lata z historią palenia co najmniej 20 paczkolat, a jeśli obecnie nie palą – z okresem niepalenia krótszym niż 15 lat. Młodsze osoby (50–54 lata) z taką samą historią palenia kwalifikują się, jeśli dodatkowo występuje u nich co najmniej jeden czynnik ryzyka: minimum 2-letnie zawodowe narażenie na czynniki środowiskowe (m.in. krzemionkę, beryl, nikiel, chrom, kadm, azbest, związki arsenu, spaliny diesla, dym z węgla kamiennego, sadzę), ekspozycja na radon, wcześniejsza choroba nowotworowa (chłoniak, rak głowy i szyi, rak pęcherza moczowego), rak płuca u krewnych pierwszego stopnia lub współistniejąca POChP. Do programu mogą wejść także osoby 55–74 lata po zakończonym 5-letnim monitoringu po leczeniu raka płuca oraz osoby z zaleceniem kontrolnego badania NDTK. Badanie można powtarzać co 12 miesięcy lub w terminie wskazanym przez lekarza. Z programu wyłączeni są m.in. chorzy z już rozpoznanym rakiem płuca, osoby, które w ciągu ostatnich 12 miesięcy miały tomografię klatki piersiowej, oraz pacjenci z objawami choroby – krwiopluciem, chrypką, kaszlem trwającym ponad 8 tygodni czy znaczną, niezamierzoną utratą masy ciała. aliviaalivia
Ścieżka pacjenta składa się z trzech etapów: wizyty kwalifikującej (może ją przeprowadzić lekarz rodzinny, internista, lekarz medycyny pracy, pulmonolog, torakochirurg lub lekarz w trakcie tych specjalizacji), samego badania – bez kontrastu i bez konieczności bycia na czczo – oraz wizyty wynikowej. Rozporządzenie przewiduje trzy scenariusze przekazania wyniku: przy wyniku ujemnym u osoby niepalącej może to być teleporada, przy wyniku niepewnym – wizyta stacjonarna ze skierowaniem na kontrolną NDTK, a przy wyniku dodatnim – wizyta stacjonarna ze skierowaniami na dalszą diagnostykę. Każdy palący pacjent otrzyma też poradę antynikotynową. Guzki w opisie będą klasyfikowane według systemu Lung-RADS v.2 2022, a badanie może wykryć również zmiany w śródpiersiu, sercu i naczyniach wieńcowych. Po potwierdzeniu nowotworu pacjent ma otrzymać kartę DiLO. Ograniczeniem na starcie jest dostępność ośrodków: we wrześniu 2026 NFZ ogłosił konkurs dla placówek; ma być ich co najmniej 32, a według NFZ nawet 50 w kraju, przy czym w każdym województwie ma działać co najmniej jeden ośrodek realizujący program.
Co to oznacza dla pacjenta?
Jeśli masz 55–74 lata i paliłeś przynajmniej „paczkę dziennie przez 20 lat” (albo dwie paczki przez 10 lat – liczy się iloczyn), możesz zrobić bezpłatną tomografię płuc, nawet jeśli nic Ci nie dolega. Nie potrzebujesz skierowania. Wystarczy, że zgłosisz się do placówki, która realizuje program – lekarz na pierwszej wizycie sprawdzi, czy spełniasz warunki, i zapisze Cię na badanie. Jeśli rzuciłeś palenie, ale mniej niż 15 lat temu, program nadal Cię obejmuje. Jeśli masz 50–54 lata, kwalifikujesz się tylko wtedy, gdy oprócz palenia masz dodatkowy czynnik ryzyka – na przykład pracowałeś z azbestem, ktoś z najbliższej rodziny chorował na raka płuca albo masz POChP.
Samo badanie jest krótkie, bezbolesne i bezpieczne – dawka promieniowania jest dużo mniejsza niż w zwykłej tomografii, nie podaje się kontrastu i nie trzeba być na czczo. Warto wiedzieć, że tomografia często pokazuje drobne zmiany w płucach, które w większości nie są rakiem. Wynik „niepewny” nie oznacza więc choroby, tylko konieczność kontrolnego badania za jakiś czas. Lekarz omówi z Tobą wynik i powie, co dalej.
Program nie jest dla osób, które już mają objawy. Jeśli kaszlesz od ponad dwóch miesięcy, odkrztuszasz krew, masz przewlekłą chrypkę lub chudniesz bez powodu – nie czekaj na badanie przesiewowe, tylko idź do lekarza rodzinnego po skierowanie na zwykłą diagnostykę. Nie skorzystasz też z programu, jeśli w ciągu ostatniego roku miałeś tomografię klatki piersiowej.
Na początku października lista ośrodków może być jeszcze krótka, bo NFZ dopiero podpisuje umowy – jeśli nie znajdziesz placówki blisko domu, sprawdź ponownie za kilka tygodni lub zapytaj na infolinii NFZ (800 190 590). I najważniejsze: badanie wykrywa raka wcześnie, ale nie chroni przed nim. Jedyną skuteczną ochroną jest rzucenie palenia – w programie dostaniesz informację, gdzie szukać w tym pomocy.
Źródła: alivia.org.pl (25.09.2026, na podstawie rozporządzenia MZ z 14.07.2026, Dz.U. 2026 poz. 976), pulsmedycyny.pl, forsal.pl, money.pl, zdrowie.interia.pl, balticmed.pl.
